NGUYỄN TUÂN - NGOẮT NGOÉO ĐƯỜNG VĂN
Bài này hay. Thời học phổ thông cấp 2 cấp 3 giữa những năm 1970 mình hay đọc thơ và đến thư viện Hà Nội nghe nói chuyện thơ và bình thơ. Mình đã từng nghe các nhà văn Nguyễn Đình Thi, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức… bình thơ ở đó. Có lần có diễn giả nói có hai nhà văn thuộc dạng hèn nhát nhất sau Nhân văn giai phẩm là Nguyễn Tuân và Hoài Thanh. Đây là hai cây cao bóng cả hàng đầu ở Việt Nam, mình rất thích văn của họ, nhất là Hoài Thanh với tác phẩm nổi tiếng "Thi nhân Việt Nam".
Vị nghệ thuật một nửa đời,
Nửa đời còn lại vị người cấp trên
“Thi nhân” còn một chữ duyên,
Chẳng cầm cho vững lại lèn cho đau.
Sau Nhân văn giai phẩm, Nguyễn Tuân hầu như không dám viết gì. Hoài Thanh tích cực bình văn thơ ca ngợi văn thơ của các nhà lãnh đạo Việt Nam, nhất là thơ của Trường Chinh, Tố Hữu…; ai tỏ ý chê thơ văn của các vị lãnh đạo là bác lên tiếng bác bỏ ngay. Thời đó, mình bắt đầu sử dụng cụm từ “đại đại bồi bút” để nói về một số nhà văn, nhà báo, sau này thì dùng nó để nói về một số nhà kinh tế.
Sau này Xuân Sách có tâm sự: "Lúc ông Hoài Thanh già yếu phải vào bệnh viện tôi đến thăm ông. Ông không giận tôi nữa, còn cho tôi là người có tình và ông thấy những gì viết về ông có phần đúng, ông đề nghị chữa một chữ trong bài thơ. Khi ông mất, tôi đi viếng, nhìn khuôn mặt ông qua tấm kính, và các con ông oà khóc, tôi bỗng thấy mình như người có tội".
Sau này mình còn nghe lan truyền một câu nói: “Nghề phóng viên là phải như con chó ấy…”.
Nhiều lúc nghĩ cũng thấy thương cho nhiều nhà văn, nhà báo Việt Nam quá, may mà mình không phải kiếm sống bằng những nghề này.
———
NHÂN FB RÂM RAN VỀ CÁI “HÈN” CỦA NHÀ VĂN Việt Nam hôm nay!
Một nữ nhà báo nổi tiếng bạn tui sơ kết trên FB! Tui bình: Họ rất HÙNG khi chiến đấu cho độc lập dân tộc! Vậy AI làm họ thành HÈN???
Bà trả lời: Để cho ai đó biến mình thành hèn là hèn chứ gì nữa!
thì có người post lại bài viết của Nhà văn Vũ Thư Hiên (người trong số vài chục nhà văn KHONG HEN)
NGUYỄN TUÂN - NGOẮT NGOÉO ĐƯỜNG VĂN
Vũ Thư Hiên
Một hôm, Nguyễn Tuân nhắn tôi đến chơi.
Tôi đến, chắp tay chào ông:
- Thưa, bác gọi cháu?
Ông đặt tay lên vai tôi:
- Mình bây giờ cùng một làng là cái làng văn. Đừng bác bác cháu cháu cho nó xa cách ra. Rồi ra khi tôi có lỗi anh lại nể nang không phê phán.
- Cháu không dám. Bác là người trong họ. Mẹ cháu dặn rồi.
- Bà ấy cổ lắm.
- Cháu cứ theo lời mẹ cháu.
Ông phẩy tay:
- Gọi bác cũng được, ấy là tính về đường họ hàng. Nhưng thế này nhé, bác thì bác, anh thấy tôi có cái gì không nên không phải, là tôi nói trong chuyện văn chương ấy, thì đừng có ngại, cứ toạc móng heo cho tôi biết!
- Dạ.
- Ờ - ông rẽ sang chuyện khác – Chai rượu Nga anh mang về cho tôi được lắm. Không ngờ đấy.
- Nó là thứ rượu quê người Nga tự nấu, bác ạ. Thứ này nhà nước Liên Xô cấm.
- Tức là rượu lậu. Như ở ta?
- Vâng. Tên Nga của nó là samagon. Trong tiếng Nga samagon là một từ ghép: sam nghĩa là tự mình, gon nghĩa là chưng cất.
- Thảo nào. Hơn đứt cái anh vodka có nhãn. Ngon thật. Anh xách nó từ vạn dặm về cho tôi là quý, tôi cảm ơn. Nhưng nói anh đừng buồn, tôi mang ra đãi bạn, chúng khẩu đồng từ: so với rượu Làng Vân hay Trương Xá của ta thì kém xa.
- Cháu muốn bác thưởng thức hương vị phương xa thôi.
- Tôi hiểu mà. Tôi không chê. Tôi chỉ nhận xét.
- Có vẻ rượu cất từ gạo ngon hơn từ bột mì, phải không bác?
- Không hẳn. Cũng là từ gạo mà ra nhưng sake, quốc tửu của Nhật, lại khác rượu ta lắm. Nhạt thếch, cho dù có hương.
Tôi đã có dịp nếm sake ở khách sạn Pekin ở Moskva. Nó nhạt thật..
Nguyễn Tuân có gương mặt đặc biệt, rất riêng, thích hợp với mọi ký hoạ. Hoạ sĩ giỏi, hoạ sĩ tồi vẽ ông đều giống, y chang. Gương mặt gày, với những nét như tạc, tôi chưa gặp người nào giống ông. Nguyễn Tuân là Nguyễn Tuân, khác mọi người. Đi gần ông thấy ông có mùi hương nhu. Chẳng biết ông có tắm bằng thứ nước lá ấy không?
Cái gác nhà ông trên đường Trần Hưng Đạo cách Ga Hàng Cỏ một dãy cũng rất Nguyễn Tuân. Nó mang dấu ấn đặc biệt của ông – cổ kính, mộc mạc, đơn sơ – cái giường một, cái bàn viết, giữa nhà là một bảng gỗ chi chít những mẩu giấy được ghim vào đấy, với những chữ viết bay bướm – ấy là những ghi chú của ông về những cuộc hẹn, ý sáng tác rồi sẽ viết, hoặc doạ sẽ viết.
Tôi tò mò đọc thì ông hấm hứ:
- Đừng ngó vào bí mật của tôi.
Tôi bẽn lẽn. Ông cười hiền từ, rồi bảo:
- Không sao. Tôi nói thế thôi. Anh đọc thì được. Chứ có thằng vào đây chỉ để dò xét rồi báo cáo báo cầy, thì tởm lắm. Chúng đông, một lũ một lĩ.
Tôi coi Nguyễn Tuân là bậc thầy ngôn ngữ. Chữ nào ông dùng cũng đắt, khó thay bằng chữ khác. Trong mắt tôi cách dùng chữ của ông rất khó bắt chước. Cái duy nhất tôi không thích trong bút pháp Nguyễn Tuân chỉ có một - ấy là sự khệnh khạng. Ông bắt người đọc phải chiêm ngưỡng các con chữ của ông, với tâm thái thưởng ngoạn, cấm cãi.
Chùa Đàn, Thiếu Quê Hương, Vang Bóng Một Thời, Tóc Chị Hoài… là những mẫu mực về cách dùng chữ. Một chữ Nguyễn Tuân đã gieo xuống trang giấy là cả một sự lựa chọn.
Một thí dụ:
Trong những tác phẩm của ông có một cuốn nhan đề Thiếu Quê Hương. Sở Kiểm duyệt không duyệt cái tựa ấy.
Nguyễn Tuân nghĩ mưu. Mới mời ông phán Sở Kiểm duyệt đi Trô. “Đi Trô” là cách nói đi hút thuốc phiện của đệ tử tiên nữ Phù Dung ở nhà ông chủ tiệm người Tàu tên Trô.
Hút đã rồi, hai bên mới bàn đến chuyện cuốn sách sắp ra của Nguyễn Tuân. Ông phán Sở Kiểm duyệt bảo:
- Rắc rối chuyện giấy phép là ở cái nhan đề, huynh ạ. Thống chế Pétain để ba chữ: Cần Lao, Gia Đình , Tổ Quốc lên hàng đầu không phải chơi, không có ý nghĩa. Quê Hương với Tổ Quốc là một, hai cái như nhau. Thiếu cái gì chứ thiếu cái ấy là không được.
Nguyễn Tuân gọi thêm cong nữa. Rồi bảo:
- Chết nỗi, đệ đã cho quảng cáo cuốn ấy với tên Thiếu Quê Hương mất rồi. Nay lại ra Quê Hương, thiên hạ sẽ nghĩ không phải của đệ mà của thằng Nguyễn Tuân nào khác, trùng tên, không phải của mỗ.
- Cũng có lý – ông phán của Sở Kiểm duyệt gật gù.
Đến lúc ấy Nguyễn Tuân mới bật kế của mình:
- Đệ nghĩ hay là thế này, thưa quan bác. Sách ra sẽ có tên Quê Hương như quan bác bằng lòng. Dưới cái tên ấy đệ chỉ xin thêm một dòng “Tức Thiếu Quê Hương”.
Ông phán làm điếu tiếp theo, vắt tay lên trán, rồi mới thủng thẳng:
- “Quê Hương tức Thiếu Quê Hương”? Nhiêu khê thế?
- Là cho nó không khác với cái tên đã quảng cáo, huynh ạ. Có vậy thôi.
Quan bác không biết có say thuốc hay không, ông ta làm điếu nữa, suy nghĩ một lát nữa, rồi gật:
- Cũng được.
Cuốn sách ra đời với tên: “Quê Hương tức Thiếu Quê Hương”.
Đó là Nguyễn Tuân trước Cách mạng Tháng Tám.
Sau Cách mạng Tháng Tám ông tự biến đổi mình. Không ai buộc ông phải biến đổi - điều này tôi biết chắc. Người ta còn bận nhiều việc trọng đại, thời giờ đâu nghĩ tới ông.
Nguyễn Tuân đi với cách mạng. Nguyễn Tuân thấy mình phải ly khai Nguyễn Tuân cũ.
Nguyễn Tuân phải thôi là Nguyễn Tuân mà độc giả quen biết. Nguyễn Tuân quyết định biến mình thành một Nguyễn Tuân khác. Biến thì biến, ta vẫn thấy ở nhà văn cách mạng Nguyễn Tuân một cái gì mang máng Nguyễn Tuân xưa.
Đến các tập “Tuỳ bút kháng chiến và hoà bình” (1956), “Sông Đà” (1960) nhất là bài “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” thì chúng ta mất đứt Nguyễn Tuân ngày trước. Ông lên gân trong bút pháp, nhưng là gân vay, gân mượn – nó nhão.
Bạn văn gặp ông, không ai đả động tới mấy tuỳ bút ấy. Ông hiểu. Ông nói như phân trần:
- Lâu không viết gì cũng bất tiện. Thành thử thỉnh thoảng cũng phải đứng lên hô présent (tôi có mặt) một cái.
Tôi bận công việc, chỉ thỉnh thoảng mới đến thăm ông.
Trong những lần gặp ấy ông không bàn chuyện văn chương với tôi nữa. Chuyện văn chương rở thành nhạt nhẽo hay sao ấy, ông chán nó thì phải, tôi đoán thế. Nhưng tôi biết ông vẫn đọc rất nhiều. Cái gì có chữ là ông đọc.
Một hôm ông đến toà soạn báo ảnh Việt Nam, nơi tôi làm việc. Ở văn phòng, ông sừng sộ hỏi chị Sơn, thư ký:
- Ai viết bài này?
Ông giở tờ báo mang theo, lấy ngón trỏ chọc chọc vào một trang:
- Ai?
Đó là một tuỳ bút về những phiên chợ làng. Nó là một bài chữa cháy. Báo đã “mi” (trình bày) xong, đã sẵn sàng đưa nhà in, nhưng ông tổng bí thư Trường Chinh hạ lệnh bóc một bài. Ông này có thói quen đọc những bài của báo ảnh sắp đưa in mà chủ nhiệm Ngô Đức Mậu phải đưa ông đọc trước. Ông tự coi mình là cha đẻ của tờ báo.
Số là khi Trường Chinh qua Bắc Kinh chầu, ông thấy Trung Quốc có tờ báo ảnh China Today rất đẹp. Thế là ông quyết định Việt Nam cũng phải ra một tờ tương tự. Có nói ông là cha đẻ của tờ báo ảnh Việt Nam cũng không ngoa.
Trong số này tôi phải cấp tốc viết một bài thay thế. May, tổng bí thư Trường Chinh cho qua.
Hết hồn với nhà văn già nổi tiếng khó tính, chị Sơn thẽ thọt:
- Dạ, để cháu hỏi.
Chị chạy lên gác kéo thư ký toà soạn Nguyễn Thanh Địch xuống. Nhìn nét mặt nghiêm nghị của văn gia nổi tiếng, anh hết hồn.
- Là của anh Vũ Thư Hiên, bác ạ - Nguyễn Thanh Địch ấp úng – Sao, thưa bác? Có lỗi ạ?
- Không – Nguyễn Tuân – Không có gì. Tôi chỉ muốn biết ai là người viết thôi. Bài ấy được. Tôi tưởng của ai khác.
Ông ra về, không quên cái ba-toong bất ly thân dựa góc tường.
Tôi tiếc nhà văn Nguyễn Tuân trước Cách mạng Tháng Tám lắm. Thời ấy ông là ông, với tư cách người của ngôn ngữ Việt thuần chất.
Ông đi với cách mạng là phải. Ông là người rất Việt Nam trong những người Việt Nam. Không người Việt Nam nào muốn sống trong thân phận nô lệ. Nhân dân Việt Nam đã làm nên cách mạng, xoá bỏ chế độ thuộc địa. Thành quả ấy không phải của đảng cộng sản, kể cả vào thời đảng cộng sản còn là tổ chức dẫn dắt nhân dân làm cách mạng. Bất cứ cuộc cách mạng nào cũng do nhân dân làm ra. Cho dù cuộc cách mạng ấy có nổ ra trong tình thế rất thuận lợi của một khoảng trống quyền lực
Nhưng Nguyễn Tuân đã lạc lối trên đường hoà mình vào cách mạng.
Ông đã đánh mất mình.
Ông, chính ông, tự mình đánh mất ông, mất cái vốn của riêng ông.
Cách mạng vô can. Nó không hề gây ra sự đánh mất ấy.
( fb Vũ Thư Hiên )
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét