Tại sao giáo viên trong các trường đại học Trung Quốc ngày nay lại không thể yên tâm giảng dạy?
Han Xiaopeng - Cựu giảng viên Học viện Khổng Tử thuộc Đại học Tự trị Quốc gia Mexico (UNAM), Tiến sĩ thuộc Học viện Quản lý Chu Ân Lai, Đại học Nankai (Nam Khai), tác giả cuốn sách "Con đường hiện đại hóa và nền chính trị dân túy của Argentina"
Không xem thì thôi, xem xong thấy giật mình thon thót, cơn buồn ngủ bay sạch sành sanh.
Những tài năng trẻ vừa tốt nghiệp từ các trường đại học danh tiếng trong video, lớp phấn trên mặt bôi trắng bệch, hai bên má quét hai cục hồng hồng, comple cravat phẳng phiu như thể vừa lột cứng từ ma-nơ-xanh trong tủ kính trung tâm thương mại ra. Mở miệng ra là cái giọng phát thanh viên tròn trịa vang tận mây xanh, mỗi chữ đều mang theo âm điệu run rẩy tựa ngâm thơ; động tác tay lại càng tuyệt đỉnh, từ eo dịch chuyển ngang đến ngực, rồi từ ngực vẽ một vòng cung một phần tư, máy móc lắc lư theo bấm giờ giây; ánh mắt kiên định quét qua bes dưới đài không một bóng người, nụ cười khóe miệng giống như được cố định vĩnh viễn bằng keo y tế.
Lật slide chuẩn xác đến từng nhịp, rồi từng nét viết ra bảng tấm bảng phấn "nét chữ trẻ con" ngay ngắn tắp. Còn về nội dung bài giảng, chỉ có thể hình dung bằng bốn chữ "trống rỗng không gì".
Trong phút chốc, tôi ngỡ mình không phải đang xem học giả đại học giảng bài, mà đang xem màn nội bộ test thử hệ thống của "bản sao kỹ thuật số AI" siêu chân thực do một hãng công nghệ lớn nào đó phát hành.
Lướt vào phần bình luận, các đồng nghiệp và sinh viên sớm đã cười lăn cười bò, đồng thời cũng chết sững vì kinh ngạc: "Đây là giải nhất á? Lên lớp bình thường mà dám làm thế này, hai phút sau dưới đài ngủ sạch cả lũ!", "Cái nụ cười giả trân này làm tôi lạnh sống lưng, robot giảng bài còn có chút tình người hơn cái này!", "Bảng đen này con học tiểu học của tôi viết còn tự nhiên hơn!"
Hai chữ xuất hiện nhiều nhất ở phần bình luận chính là: "Diễn xuất".
Đây có lẽ là khung cảnh ảo diệu nhất của các trường đại học Trung Quốc hiện nay: Trong giới công nghệ, các kỹ sư ngày đêm nạp dữ liệu cho các mô hình ngôn ngữ lớn, vắt chân lên cổ tìm cách để AI ngày càng hiểu tiếng người hơn, ngày càng giống một con người có linh hồn hơn; thế nhưng trong các thánh đường học thuật của chúng ta - nơi hội tụ nhân tài thiên hạ, cuộc thi giảng dạy lại tập trung tất cả bộ óc toàn trường và các đội mài giũa bài giảng, bỏ ra mấy tháng thậm chí nửa năm, vắt kiệt sức để điêu khắc một học giả trẻ bằng xương bằng thịt thành một cỗ máy hoàn toàn vô cảm, khít khao từng chi tiết.
Làn sóng AI tạo sinh đang càn quét với thế chẻ tre, sớm đã xé nát chiếc mặt nạ độc quyền tri thức mà các trường đại học từng nhọc công dệt nên. Nó san bằng các rào cản tri thức, phơi bày trần trụi sự tầm thường đọc theo sách giáo khoa và sự sáo rỗng rập khuôn ở đại học. Trong thời đại thuật toán nghiền nát trí nhớ và khả năng tra cứu này, điểm tựa duy nhất của con người trên bục giảng chính là thứ "cảm giác người thật" không thể bị tham số hóa thành mô hình - đó là thân nhiệt của người sống, sự giao lưu chân thành và sự va đập của sinh mệnh.
Thế nhưng có những trường đại học thì hay rồi, mặt nạ bị chọc thủng không những không biết kiểm điểm, ngược lại còn phản công nước rút, hừng hực khí thế đua nhau diễn xuất trên sân khấu. Kẻ nào trên sân khấu diễn giống robot nhất thì thành chuẩn mực, còn những người thực sự muốn dạy học ở dưới đài lại liên tục vấp phải tường sắt. Hơn nữa, dưới sự kẹp cổ song trùng của chủ nghĩa bái vật giáo thuật toán và thói quá đà hành chính hóa, nó càng tiến hóa càng trở nên quái đản.
Gen lịch sử và con đường phát triển của các trường đại học Trung và ngoại có thể khác nhau, nhưng có một sự đồng thuận được công nhận chung: Bồi dưỡng nhân tài là chức năng cốt lõi và sứ mệnh hàng đầu của đại học, là căn cứ tính hợp pháp tối cùng cho sự tồn tại của giáo dục bậc cao. Nói cách khác, nếu không bồi dưỡng con người, đại học sẽ không còn là đại học. Lẽ ra, những người được tôn sùng nhất, được khen thưởng nhiều nhất ở đại học phải là những giáo viên tận tâm dạy học, tâm huyết vun trồng con người.
Nhưng hiện thực lại có chút khác biệt. Kể từ khi các chỉ tiêu nghiên cứu khoa học trở thành đồng tiền cứng của đại học, các học giả ngôi sao khuynh đảo gió mây, việc giảng dạy không chỉ bị đẩy ra rìa một cách nghiêm trọng, mà thậm chí còn trở thành "vật cản đường" cho sự phát triển nghề nghiệp của giáo viên. Tính toán sau lưng ai cũng rõ: Dưới sự thống trị của chủ nghĩa quản lý và đánh giá định lượng, nghiên cứu khoa học là "rủi ro thấp, lợi nhuận cao", mang lại kinh phí, danh hiệu ("mũ") và địa vị; trong khi giảng dạy lại đích thực là "rủi ro cao, lợi nhuận thấp" - nghiên cứu khoa học làm ra thành quả toàn là phần thưởng và hào quang, còn giảng dạy sơ sẩy một chút là chớp mắt biến thành một sự cố.
Trong bối cảnh đó, những người vẫn muốn dựa vào lương tâm nghề nghiệp để nghiêm túc giảng dạy, kết cục cuối cùng ra sao?
Thứ nhất, mặc cho gió thổi mưa lay, âm thầm giữ vững lằn ranh đỏ. Có lẽ vốn dĩ không mặn mà với nghiên cứu khoa học, tôn sùng "giảng dạy là việc của lương tâm". Họ không tranh, cái giá phải trả là không nhận được bất kỳ phần thưởng cao ngạch nào, con đường chức danh chấm dứt hoàn toàn, ngồi mòn ghế dài ở rìa hệ thống.
Second, bị xé rách ở cả hai đầu dưới trát quân lệnh "lên hay là cút" ("publish or perish"). Lương tâm nhà giáo không cho phép họ qua loa với sinh viên, nhưng sức lực con người dẫu sao cũng có hạn, thời gian bục giảng chiếm lấy không đổi lại được tiến độ nghiên cứu khoa học đạt chuẩn, hết hạn hợp đồng là thảm hại bị đào thải ra ngoài trong các đợt đánh giá.
Thứ ba, một lòng cắm đầu vào giảng dạy, nhưng lại bị hành hạ đến mức "không biết dạy học nữa" trong những quy chuẩn tỉ mỉ ngặt nghèo. Soạn bài phải theo khuôn mẫu bát cổ, đề cương giảng dạy phải căn chỉnh từng tầng từng lớp các điểm chỉ tiêu mờ ảo, điểm thường kỳ phải có dấu vết quá trình, đề thi cuối kỳ phải kèm theo một tập báo cáo mức độ đạt được dày cộp. Bộ phận hành chính thu hết quyền lực về mình, đem tất cả trách nhiệm đổ lên đầu giáo viên bằng các loại biểu mẫu - miễn là quy trình hợp lệ, điền đầy đủ biểu mẫu, xảy ra chuyện thì là giáo viên thực thi không tới nơi tới chốn; còn việc những thứ hình thức chủ nghĩa này rút cạn bao nhiêu tâm huyết, thì không nằm trong phạm vi truy vấn.
Thứ tư, thoạt nhìn thì kiên trì giảng dạy, kỳ thực đường đi lệch hướng. Dưới sự đánh giá định lượng, đem việc giảng dạy áp đặt cứng nhắc theo con đường nghiên cứu khoa học, liều mạng cày "công điểm giáo nghiên" - giành lớp chất lượng cao, bình bầu giáo viên giỏi, chủ biên giáo trình, đăng ký giải thưởng thành quả giảng dạy. Điều này không thể nói là hoàn toàn vô nghĩa, nhưng ai cũng rõ, giảng dạy đích thực chỉ diễn ra trong và ngoài lớp học nơi thầy trò giao hòa, chứ không phải là những tài liệu bao bì trong hồ sơ xét duyệt đó.
Thứ năm, tỷ lệ cực kỳ ít ỏi những "giáo viên giỏi ngôi sao" giành được các giải thưởng đỉnh cao. Họ thường mang theo chức vụ hành chính và tư bản nghiên cứu khoa học hùng hậu gia trì, hơn nữa điều kiện bình chọn ngặt nghèo đến mức gần như tàn nhược, bản chất chẳng qua chỉ là "bản mẫu" mà nhà trường tạo ra để chứng minh "coi trọng giảng dạy". Loại phần thưởng có độ bao phủ cực thấp này, ngược lại càng khiến người ta cảm thấy cái gọi là "giáo sư chuyên ngành giảng dạy" chỉ là "giải thưởng an ủi vất vả" dành cho những kẻ thất bại trong nghiên cứu khoa học, càng ấn định thêm sự lúng túng và nhục nhã của việc giảng dạy.
Bục giảng đại học ngày nay, nhật ký thực tế của các giáo viên tuyến đầu sớm đã bị tháo rỡ thành ba lớp đày ải: Thân thể thì bước đi kinh hãi, tinh thần thì bước đi phiền não, tôn nghiêm thì bước đi lạnh lòng, cuối cùng ai cũng đừng mong đi bằng cái tâm.
Bước đi kinh hãi: Đầu treo máy dò, bãi mìn chi chít, đánh mất sự "an tâm"
Những tài năng trẻ trên đài thi giảng là đang diễn kịch dưới ánh đèn sân khấu, còn giáo viên bình thường trong lớp học hàng ngày, trải qua chính là những ngày tháng giống như dò mìn - bước đi kinh hãi.
Mấy năm nay, không ít trường đại học vung tiền tấn làm "lớp học thông minh", trước và sau bảng đen treo lủng lẳng các cầu camera AI độ nét cao một cách lặng lẽ. Bộ phận quản lý gọi mỹ miều là "trao quyền kỹ thuật số" (digital empowerment), kỳ thực là dựng lên một tháp giám sát toàn cảnh ngay trong lớp học.
Điều tuyệt vời hơn nữa là một bộ từ lóng thuật toán do một số nhà sản xuất phát minh ra: Tỷ lệ đến lớp, tỷ lệ ngồi bàn đầu, phân tích vi biểu cảm, và điều làm giáo viên suy sụp nhất chính là "tỷ lệ ngẩng đầu" và "tỷ lệ gật đầu".
Bạn đứng trên bục giảng mấy phút, đi mấy bước, tốc độ nói nhanh hay chậm, sinh viên ngẩng đầu mấy lần, tròng mắt mở to cỡ nào, tất cả đều được tính toán thành báo cáo dữ liệu lạnh băng ở hậu đài, gửi thẳng cho phòng giáo vụ và phòng đốc đạo. Người hiểu biết chút thường thức đều biết, đại não có động đậy hay không, chẳng có nửa xu liên quan gì đến việc cái cổ ngẩng cao bao nhiêu. Sinh viên cúi đầu, có lẽ đang thuận theo công thức trên bảng để tính toán bay lượn, có lẽ đang dán mắt vào điểm khó trong sách giáo khoa để nghiền ngẫm lặp đi lặp lại, đây là tư duy cấp cao; trong khi một sinh viên trừng trừng trợn mắt nhìn chằm chằm bảng đen, thì đại não rất có thể đã sớm bay bổng ngoài mây ngàn gió núi rồi.
Ngoài "vòng treo cổ" thuật toán trên đầu, còn có "máy chém" sự cố giảng dạy có thể sập xuống bất cứ lúc nào.
Hiện nay, các quy định chi tiết quản lý giảng dạy của không ít trường đại học chằng chịt toàn là bãi mìn. Đến muộn ba phút, bố cục slide không đúng quy định mới, đổi lịch dạy vì ốm mà quy trình thiếu đóng một con dấu, phần chấm điểm đề thi cuối kỳ gạch thiếu một dấu tích, hở ra là thành sự cố giảng dạy. Một khi bị dán nhãn sự cố, thông báo phê bình, trừ tiền hiệu suất, hủy tư cách bình bầu tiên tiến, một phiếu phủ quyết khi chức danh.
Giáo viên đứng trên bục giảng, bên dưới ngồi sinh viên có thể chụp màn hình tố cáo bất cứ lúc nào, trên đầu treo máy dò thuật toán, sau lưng dựng trát phạt hành chính. Một tiết học bốn mươi lăm phút, giáo viên như đang nhảy múa balê trong bãi mìn, đến sự "an tâm" cơ bản cũng không cầu nổi, chỉ lo phòng mìn tự bảo vệ mình, đâu còn nửa phần tiêu sái hay nhiệt tình truyền đạo thụ nghiệp?
Bước đi phiền não: Chỉ tiêu cộng dồn, nội cuốn bao thầu, ăn mòn "trọng tâm"
Kinh hãi là sự hành hạ về thể xác, còn phiền não chính là sự tiêu mòn sâu thẳm trong linh hồn.
Đại học ngày nào họp hành cũng hô hào giảm gánh nặng cho giáo viên, cởi trói cho việc giảng dạy, thế nhưng những bảng biểu điền mãi không hết và những hồ sơ sổ sách làm mãi không xong lại ngày càng chồng chất. Giáo án bắt buộc phải rập khuôn theo mẫu chuẩn bát cổ, đề cương giảng dạy phải căn chỉnh từng tầng lớp các điểm chỉ tiêu hư ảo nào đó, điểm thường kỳ phải có vết tích quá trình, đề thi cuối kỳ phải kèm theo một xấp báo cáo mức độ đạt được dày cộp. Bộ phận hành chính thu hết quyền lực lên trên, đem toàn bộ trách nhiệm vứt hết cho giáo viên bằng biểu mẫu - miễn là quy trình hợp lệ, biểu mẫu điền đầy, xảy ra chuyện thì là giáo viên chấp hành không có lực; còn việc những chủ nghĩa hình thức này vắt kiệt bao nhiêu tâm huyết, thì không nằm trong phạm vi truy vấn.
Điều khiến người ta thêm phần bực bội chính là sự nghiền nát vô tình của cây gậy chỉ huy đánh giá. Miệng thì hô hào "phá ngũ duy" (bỏ 5 tiêu chí độc tôn), đến cơ sở không những không phá nổi, ngược lại còn biến thành "tăng duy" độc tôn dự án, độc tôn kinh phí, độc tôn vốn rót về.
Dưới khế ước tàn khốc "lên hay là cút", các học giả trẻ bị ép thành những "thầu khoán học thuật" đi khắp nơi kéo dự án, chạy kinh phí. Nghiên cứu khoa học là tiền tươi thóc thật, có kinh phí, có đề tài, nhà trường mới có thể tỏa sáng trên bảng xếp hạng đại học, người quản lý mới có thể tính là thành tích hiển lách; còn giảng dạy thì sao? Chu kỳ kéo dài, mưa dầm thấm lâu, làm tốt không ai nhìn thấy, sơ sẩy một chút là trở thành một "sự cố lớn". Trên bàn cân đánh giá, giảng dạy hoàn toàn rơi vào cảnh gánh nặng "rủi ro cao, lợi nhuận bằng không".
Giảng dạy mất đi trọng tâm, việc vun trồng đức hạnh và con người liền khó lòng hoàn thành. Ai nghiêm túc làm giảng dạy, người đó chính là "đứa ngốc" trong trường đại học. Cái gọi là kênh xanh cho giáo sư chuyên ngành giảng dạy, những điều khoản khung khổ ngặt nghèo đến mức gần như tàn nhược, chẳng qua chỉ là chậu cảnh thành tích dùng để tô điểm mặt tiền, sự tôn nghiêm của việc giảng dạy hàng ngày vẫn bị giẫm đạp dưới bùn đen.
Bước đi lạnh lòng: Đạo đức thánh nhân, phòng bị tiểu nhân, nguội lạnh "lương tâm"
Nhưng nỗi bi ai sâu sắc nhất, không phải là sự bận rộn và nội cuốn, mà chính là sự bất tôn trọng đối với tôn nghiêm đạo lý nhà giáo xuất phát từ tận sâu trong thể chế - bước đi lạnh lòng.
Logic quản lý mà giáo viên phải đối mặt, từ trước đến nay vẫn lún sâu vào một tấn bi hài kịch tâm thần phân liệt: Dùng chuẩn mực đạo đức của thánh nhân để yêu cầu bạn, nhưng quay đầu lại, lại dùng thủ đoạn đề phòng đối xử với tiểu nhân để phòng bị bạn.
Trong các khẩu hiệu và văn kiện, giáo viên được tôn sùng là "kỹ sư tâm hồn", được yêu cầu sẵn sàng làm bậc thang, cống hiến vô tư, xứng đáng là nghề nghiệp vĩ đại nhất; nhưng khi quay về hiện thực, máy chấm công, điểm danh khuôn mặt, các điều khoản kỷ luật chằng chịt, cây gậy lớn đạo đức nhà giáo sẵn sàng phủ quyết bất cứ lúc nào, canh chừng bạn như canh kẻ trộm.
Ở đây phải nói một câu công đạo: Chúng ta chưa bao giờ phản đối giám sát, sâu mọt tất nhiên phải bị loại trừ. Nhưng một hệ thống lành mạnh, dựa vào sự tự kỷ luật chuyên nghiệp dưới sự tin tưởng, chứ không phải sự phòng bị toàn viên dưới sự nghi ngờ.
Đạo đức vốn dĩ là sự kỳ vọng tự trong đáy lòng của con người. Khi đạo đức nhà giáo biến thành một ngọn giáo do nhân viên hành chính cầm, sẵn sàng giáng xuống đầu giáo viên bất cứ lúc nào, khi một lời tố cáo cắt đoạn bóc mép cá nhân nào đó có thể khiến nhà trường vì "dĩ hòa vi quý" mà bắt giáo viên đình giảng kiểm điểm trước, thậm chí là "xã tử" (bị cộng đồng mạng tẩy chay, hủy hoại danh dự), thì nghề nghiệp lẽ ra phải được người đời kính trọng này, rốt cuộc chỉ còn lại sự hoảng sợ.
Một thể chế tôn nghiêm thấp chưa bao giờ đào thải kẻ lười, nó chỉ sản xuất hàng loạt kẻ lười mà thôi. Khi bạn coi tất cả mọi người như tiểu nhân để phòng bị, thì những kẻ góc cạnh nhất, uyên bác nhất, mang nhiều nhiệt huyết nhất sẽ thấy lòng nguội lạnh dần từng chút một, để rồi cuối cùng thoái lui triệt để; trong khi những kẻ giỏi nhất thốt một đằng làm một nẻo, giỏi nhất việc theo chỉ tiêu điền bảng biểu diễn, lại càng lúc càng như cá gặp nước.
Đáng tiếc nhất vẫn là sinh viên: Thượng bất chính, hạ tất loạn (cấp trên không nghiêm, cấp dưới hỏng theo). Khi lãnh đạo đều dán chặt mắt vào dự án, kinh phí, luận văn, mũ miện và thứ hạng, quy đổi chúng thành tư bản thăng tiến; khi những người thầy lẽ ra phải dạy học làm người đều cúi đầu vì bình chức bảo cấp, điền biểu mẫu viết hồ sơ sổ sách, đều vì đoạt giải giảng dạy mà ép sinh viên diễn tập lặp đi lặp lại các tiết học với họ, thì rốt cuộc còn ai thực sự quan tâm, loại giáo dục mang tính công lợi này rốt cuộc đang đưa vào xã hội loại người nào?
Sản xuất hàng loạt theo kiểu dây chuyền, chỉ có thể là từng nhóm từng nhóm những kẻ vị kỷ tinh xảo.
Hơn một trăm năm trước, thanh niên Mao Trạch Đông trong bài viết nổi tiếng "Tâm chi lực" (Sức mạnh của tâm) đã từng phát ra lời cảnh thế đau đớn: "Thánh nhân ngàn đời, lấy giáo hóa làm gốc. Bọn ta sinh thời gặp buổi loạn thế này, người người đều đuổi theo dục vọng mà mê tâm, theo đuổi tiểu tiết mà quên mất chân lý."
Nhìn lại các trường đại học ngày nay, tiếng quát tháo này mới đinh tai nhức óc làm sao! Khi đánh giá thành tích và tính toán công lợi trở thành cây gậy chỉ huy duy nhất, trên dưới trong trường đại học nào chẳng phải là "đuổi theo dục vọng mà mê tâm, theo đuổi tiểu tiết mà quên mất chân lý"? Gốc rễ giáo hóa bị chặt đứt lặng lẽ, sinh viên ngồi dưới đài tai nghe mắt thấy, sớm đã nhìn thấu trò chơi công lợi này. Chúng học theo dáng vẻ của thầy cô, nhanh chóng nắm vững quy tắc sinh tồn dùng chi phí nhỏ nhất đổi lấy sự toan tính lớn nhất: Cách cày điểm GPA, cách ôm đùi, cách duy trì lợi ích. Nội cuốn đã trở thành logic duy nhất - người ngồi dưới bục giảng, trong mắt sớm đã không còn sự hướng tới các bậc tiền bối học thuật và chí hướng theo đuổi sự xuất chúng, trong đầu chỉ tính toán cách khôn lỏi trục lợi, tối ưu hóa lợi ích.
Đến bao giờ, lớp học đại học của chúng ta mới có thể không đổ gục ngủ rạp xuống một nửa?
Liều thuốc giải duy nhất nằm ở chữ "Tâm"!
Con người đang bị biến thành máy móc, lớp học thành rạp hát, giáo viên bị đối xử như kẻ trộm, và thậm chí sinh viên cũng được dạy để trở thành công cụ tính toán lợi ích cá nhân. Nếu các trường đại học tiếp tục đi theo con đường này, không cần thiết phải có trí tuệ nhân tạo (AI) thay thế; hệ thống giảng dạy đại học sẽ tự diệt vong.
Đã đi đến bước này, chúng ta phải lớn tiếng tuyên bố: Trong thế giới ngày nay, nơi trí tuệ nhân tạo đang định hình lại thế giới với sức mạnh áp đảo, điều duy nhất có thể cứu vãn các lớp học đại học nằm ở từ "tâm huyết"!
"Trái tim" là gì? Đó là sự chân thành, trung thực, sự chạm đến trái tim khác, những tia lửa bùng cháy khi hai trái tim va chạm, sự cộng hưởng chân thực của tâm hồn và sự kết nối cuộc sống giữa con người!
Trong tác phẩm "Sức mạnh của tâm trí" của Mao Trạch Đông, mở đầu bằng câu: "Sức mạnh của trời là lớn nhất trong số mặt trời, sức mạnh của đất là lớn nhất trong số sấm sét, và sức mạnh của con người là lớn nhất trong số tâm trí. Nơi nào dương khí được giải phóng, ngay cả kim loại đá cũng có thể bị xuyên thủng; nơi nào tinh thần được tập trung, điều gì là không thể? ... Con người sinh ra giữa trời và đất. Cái gì ở dạng vật chất là thân xác máu thịt, còn cái gì ở dạng tinh thần là tâm trí và bản chất chân chính. Thân xác máu thịt là phương tiện, còn tâm trí và bản chất là chủ nhân."
Chân lý sâu sắc mà Mao Trạch Đông thời trẻ đã nắm bắt được đóng vai trò như một lời cảnh tỉnh cho các trường đại học ngày nay, những nơi đang đầy lo lắng trước các thuật toán: Nhìn vào sự biến động công nghệ hiện tại, cho dù đó là một mô hình ngôn ngữ khổng lồ với hàng trăm tỷ tham số hay một camera AI lạnh lùng trên trần nhà, cho dù sức mạnh tính toán có đáng kinh ngạc đến đâu, cuối cùng chúng cũng không thể thoát khỏi số phận là một "công cụ vật chất". Lý do giảng đường thiêng liêng và trường đại học không thể thay thế nằm chính ở chỗ đó là đấu trường nơi "bản chất thực sự của vạn vật" gặp gỡ! Các thuật toán có thể ghép lại một khung kiến thức hoàn hảo, nhưng chúng không bao giờ có thể giải phóng sức mạnh tinh thần xuyên thấu kim loại và đá, cũng không thể thắp sáng sự sống bằng chính sự sống.
Việc giảng dạy đại học thực tế không bao giờ là một màn trình diễn được dàn dựng hoàn hảo như trong Cuộc thi Giáo viên Trẻ, cũng không phải là việc gật đầu và nghiêng người đồng loạt trước máy quay AI.
Điều cảm động nhất ở một bậc thầy thực thụ trên bục giảng chính là "sự không hoàn hảo" của họ - sự vò đầu bứt tai khi đối mặt với một vấn đề học thuật, sự đảo chiều đột ngột khi những suy luận của họ đi đến ngõ cụt, những tràng vỗ tay và tiếng cười khi bị bối rối bởi một câu hỏi khác thường của một người trẻ tuổi, thậm chí cả sự xúc động nghẹn ngào và suy tư sâu sắc khi thảo luận về số phận của nhân loại. Đó là một nhân cách sống động, sự chính trực của một học giả và sự trung thực của trí tuệ. Những khoảnh khắc chân thành này, tràn đầy những nếp nhăn của cuộc sống, không thể được tái tạo bởi cả đời tinh chỉnh một mô hình lớn, cả đời trau chuốt bởi một nhóm chuyên gia trong một cuộc thi giảng dạy dành cho thanh thiếu niên, hay thậm chí cả đời tính toán bằng một thiết bị đo trần nhà!
Để thực sự tìm lại "tinh thần" này trong các lớp học đại học, hệ thống đại học cần phải trải qua một cuộc cải tổ toàn diện:
Trước tiên, hãy gỡ bỏ các camera giám sát AI trên trần nhà và nghiêm cấm tuyệt đối việc liên kết chúng với bất kỳ hình thức đánh giá hiệu quả nào, nhằm khôi phục sự yên tâm cho giáo viên và học sinh. Dữ liệu máy móc chỉ nên đóng vai trò như một tấm gương phản chiếu sự tự suy ngẫm của giáo viên, và không bao giờ được trở thành công cụ đánh giá hành chính. Lớp học phải là nơi tôn nghiêm để suy nghĩ, cho phép những khoảnh khắc xao nhãng, những vấp váp trong suy luận, và sự tranh luận sôi nổi của các ý kiến khác nhau. Hãy trả lại sự riêng tư cho giáo viên và học sinh, và khôi phục phẩm giá được tự do khỏi ánh nhìn soi mói từ bục giảng.
Thứ hai, hãy giảm bớt những "cuộc thi giảng dạy" lãng phí và phung phí, thay vào đó hãy phân bổ nguồn lực cho các lớp học thường nhật, khôi phục tính chân thực cho việc giảng dạy. Đừng tự lừa dối mình bằng những "bản sao kỹ thuật số" kéo dài hai mươi phút do sinh viên nghỉ việc sáu tháng tạo ra và cho toàn trường tham gia. Chất lượng giảng dạy được đánh giá bằng nỗ lực thầm lặng, nhất quán được đầu tư vào hàng chục lớp học thường xuyên trong suốt học kỳ. Hãy để những học giả cao cấp thực sự có kiến thức và đạo đức quan sát các lớp học mà không báo trước, quan sát xem sinh viên có khao khát kiến thức hay không và bài tập của họ có thể hiện chiều sâu tư duy hay không. Thay thế việc chấm điểm khô khan, mang tính hình thức bằng phản hồi ấm áp, được đánh giá bởi đồng nghiệp.
Thứ ba, giảm số lượng các dự án và bài báo về cải cách giáo dục. Không thể phủ nhận rằng nghiên cứu về cải cách giáo dục theo kịp thời đại là cần thiết. Tuy nhiên, hiện nay đang có xu hướng dư thừa; bao nhiêu trong số những dự án và bài báo cải cách giáo dục đồ sộ này thực sự có giá trị và cần thiết? Nhà giáo nổi tiếng quốc gia Wei Shusheng từng nói: "Một giáo viên có thể tạo ra loại đổi mới nào cả ngày? Liên tục đổi mới các lý thuyết cơ bản chẳng khác nào làm cho những điều rõ ràng trở nên khó hiểu rồi lại lặp đi lặp lại. Giáo dục, xuyên suốt lịch sử và trên toàn thế giới, tóm gọn trong 32 chữ: 'Giáo dục cho tất cả, giảng dạy cá nhân hóa, học tập thông qua niềm vui, học tập tương hỗ giữa thầy cô và học sinh, ứng dụng kiến thức, luyện tập thường xuyên, tiến bộ dần dần và kiên trì.' Điều này đúng trong thời cổ đại, vẫn đúng cho đến ngày nay, và sẽ không thay đổi ngay cả trong mười nghìn năm nữa." Tôi từng biết một giáo viên đã viết hơn 20 bài báo về cải cách giáo dục, bao gồm đủ loại kỹ thuật lớp học đảo ngược và kỹ thuật trao quyền, nhưng khi giảng dạy, ông vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống lạc hậu nhất, và học sinh của ông vẫn ngủ gật trong giờ học bất chấp những đổi mới của ông.
Thứ tư, xây dựng lại môi trường tin cậy chuyên nghiệp, giảm thiểu sự can thiệp và quản lý, đồng thời tăng cường hỗ trợ để đánh thức "lương tâm" của giới trí thức. Đối với những học giả tận tâm, thực sự mong muốn giảng dạy và có sứ mệnh cao cả là nuôi dưỡng sinh viên, họ không cần những giải thưởng lớn hay sự can thiệp vô tận. Việc giải phóng họ khỏi những ràng buộc và trả lại quyền tự chủ cho họ, với sự can thiệp hành chính ít hơn, quan trọng hơn bất kỳ phần thưởng nào. Phân biệt rõ ràng giữa sai sót vô ý và vi phạm quy tắc và đạo đức, kiên quyết kiềm chế việc khái quát hóa quá mức việc phân loại các sự cố giảng dạy và việc quá nhấn mạnh quyền phủ quyết đối với đạo đức nghề nghiệp của giáo viên, thiết lập các thủ tục phúc thẩm và giải quyết khiếu nại độc lập, công bằng và minh bạch, đồng thời bảo vệ phẩm giá nghề nghiệp và nhiệt huyết giảng dạy của các học giả hàng đầu.
Người xưa đã tóm gọn điều đó: "Vua đối xử với thần dân một cách đúng mực, và thần dân phục vụ vua với lòng trung thành."
Khi những người ở trên soi xét những người ở dưới với cùng một sự nghi ngờ như đối với những tên trộm, những người ở dưới chỉ có thể dùng đến những hành động vô cảm để lừa dối những người ở trên. Chỉ khi những người ở trên hoàn toàn trả lại quyền tự chủ và phẩm giá của bục giảng cho các thầy cô giáo, thì các thầy cô mới toàn tâm toàn ý dốc hết lương tâm và sự chân thành của mình vào việc giảng dạy cho học trò.
Sự vĩ đại của một trường đại học nằm ở những người thầy vĩ đại, tình yêu thương vĩ đại, tinh thần độc lập và tư duy tự do của nó.
Khi cơn bão công nghệ ập đến, tài sản quý giá nhất trong kỷ nguyên AI chính là "sự ấm áp của con người". Nếu các trường đại học của chúng ta vẫn đang bận rộn biến những con người thực sự trên bục giảng thành những cỗ máy, coi các học giả như những kẻ phản diện, và ép buộc sinh viên trở thành những khán giả ích kỷ, chúng ta không chỉ đang tự lừa dối mình mà còn đang phá hủy bản chất tinh thần của cả một thế hệ. Chỉ bằng cách gỡ bỏ những chiếc mặt nạ, tắt camera giám sát và loại bỏ những màn trình diễn cứng nhắc và giả tạo – chỉ khi tái khám phá được tâm hồn chân thành, sâu sắc và giàu lòng trắc ẩn này, bục giảng đại học mới có thể được tái sinh.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét