KHI CẢ XÃ HỘI ĐỀU ĐANG CHẠY, LIỆU CHÚNG TA CÓ QUYỀN KHÔNG CHẠY?
Có một thời, cuộc đời dường như có một công thức khá rõ ràng. Học hành, tìm một công việc ổn định, mua một căn nhà, lập gia đình, sinh con, tích lũy tài sản, thăng tiến trong công việc và cuối cùng là nghỉ hưu. Mỗi thế hệ có thể thực hiện công thức ấy với những điều kiện khác nhau, nhưng nhìn chung, xã hội đều thống nhất rằng đó là con đường dẫn tới một cuộc sống “thành công”.
Đặc biệt với thế hệ trẻ hôm nay, câu hỏi không còn đơn giản là “Làm thế nào để thành công?”, mà ngày càng trở thành: “Thành công để làm gì, và tôi có nhất thiết phải sống giống như mọi người đang sống hay không?”. Đây không phải là một câu hỏi nhỏ. Nó phản ánh một thay đổi khá sâu sắc trong đời sống kinh tế và xã hội.
Ngày trước, người ta thường thiếu lựa chọn. Làm nông, vào nhà máy, buôn bán nhỏ, làm công chức hay làm một nghề chuyên môn là những con đường tương đối quen thuộc. Con người làm việc để kiếm sống và chấp nhận những quy tắc mà xã hội đã đặt ra.
Ngày nay, chúng ta có nhiều lựa chọn hơn bao giờ hết. Internet mở ra vô số nghề nghiệp mới. Một người có thể bán hàng trực tuyến, làm nội dung, làm việc từ xa, kinh doanh nhỏ, cung cấp dịch vụ cho khách hàng ở một quốc gia khác hoặc sử dụng công nghệ để tạo ra thu nhập mà thế hệ trước khó tưởng tượng được.
Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: nhiều lựa chọn hơn không đồng nghĩa với ít áp lực hơn. Trái lại, càng có nhiều lựa chọn, con người đôi khi càng sợ mình lựa chọn sai.
Mỗi ngày chúng ta nhìn thấy người khác mua nhà, mua ô tô, đi du lịch, khởi nghiệp, kiếm hàng trăm triệu đồng, trở thành người nổi tiếng hoặc đạt được một thành công nào đó ở tuổi rất trẻ. Mạng xã hội khiến chúng ta có cảm giác rằng tất cả mọi người đều đang tiến lên, còn mình thì đang đứng yên.
Và thế là một cuộc đua vô hình bắt đầu. Không ai bắt chúng ta phải chạy, nhưng hầu như ai cũng cảm thấy mình phải chạy.
Ở Việt Nam, điều này có lẽ đang trở nên đặc biệt rõ ràng. Một người trẻ ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh có thể phải đối diện với giá nhà rất cao, chi phí nuôi con ngày càng lớn, áp lực công việc, cạnh tranh nghề nghiệp và kỳ vọng của gia đình.
Có một căn hộ đẹp, một chiếc ô tô, một công việc có thu nhập cao, con học trường tốt... tất cả đều là những điều tốt đẹp. Vấn đề chỉ xuất hiện khi những thứ ấy từ “lựa chọn” biến thành “tiêu chuẩn bắt buộc” của một cuộc sống được coi là thành công.
Khi đó, con người bắt đầu vay tiền để mua một căn nhà mà họ chưa thực sự cần, làm thêm nhiều giờ để trả khoản vay, tiêu dùng nhiều hơn để chứng minh rằng mình đang thành công và rồi lại phải làm việc nhiều hơn nữa để duy trì mức sống ấy.
Một vòng tròn được hình thành: thu nhập cao hơn, tiêu dùng cao hơn, nhu cầu cao hơn, phải làm việc nhiều hơn và lại cần thu nhập cao hơn.
Điều đáng suy nghĩ là chúng ta có thể đã nhầm lẫn giữa mức sống và chất lượng sống.
Mức sống có thể đo bằng thu nhập, căn nhà, chiếc xe, điện thoại hay những thứ chúng ta sở hữu. Nhưng chất lượng sống còn được đo bằng thời gian dành cho gia đình, sức khỏe, sự tự do, những mối quan hệ tốt đẹp, khả năng làm điều mình thích và cảm giác rằng cuộc đời mình thực sự thuộc về mình. Hai thứ đó không phải lúc nào cũng đi cùng nhau.
Có lẽ đây là một trong những nghịch lý lớn nhất của nền kinh tế hiện đại. Năng suất lao động tăng lên giúp con người sản xuất được nhiều hàng hóa hơn với ít thời gian hơn. Công nghệ giúp rất nhiều nhu cầu cơ bản trở nên rẻ hơn và thuận tiện hơn. Một chiếc điện thoại ngày nay có thể thay thế cả máy ảnh, bản đồ, máy nghe nhạc, thư viện, ngân hàng và rất nhiều công cụ mà trước đây chúng ta phải mua riêng.
Nhưng thay vì dùng một phần thành quả của năng suất để có thêm thời gian tự do, chúng ta thường dùng nó để nâng cao mức tiêu dùng. Khi có nhiều tiền hơn, chúng ta không nhất thiết làm việc ít hơn. Chúng ta mua căn nhà lớn hơn, chiếc xe tốt hơn, cho con học nhiều hơn, đi du lịch xa hơn và đặt ra những tiêu chuẩn sống cao hơn. Rồi chính những tiêu chuẩn mới ấy lại buộc chúng ta phải kiếm nhiều tiền hơn.
Năng suất tăng lên nhưng thời gian tự do không nhất thiết tăng lên. Đó là một nghịch lý đáng suy nghĩ.
Có lẽ câu hỏi quan trọng của kinh tế học trong tương lai không chỉ là: “Làm thế nào để xã hội trở nên giàu hơn?”. Mà còn phải là: “Chúng ta sẽ làm gì với sự giàu có ấy?”
Từ đây xuất hiện một xu hướng mà tôi cho rằng đáng chú ý: ngày càng có những người không còn muốn tham gia tất cả các cuộc đua. Từ lâu tôi đã là người như vậy.
Họ không nhất thiết muốn trở thành người giàu nhất. Không nhất thiết phải sống ở trung tâm thành phố. Không nhất thiết phải mua căn nhà lớn nhất mà ngân hàng cho phép vay. Không nhất thiết phải làm việc đến kiệt sức để được thăng chức. Không nhất thiết phải biến mọi sở thích thành một cơ hội kiếm tiền. Và cũng không nhất thiết phải chứng minh với người khác rằng mình đang thành công.
Họ có thể chọn một căn nhà nhỏ hơn, một công việc vừa phải, một thành phố ít đắt đỏ hơn, một mức tiêu dùng thấp hơn và dành nhiều thời gian hơn cho gia đình, bạn bè, sức khỏe hoặc những điều họ thực sự yêu thích.
Đây không nhất thiết là sự thất bại. Nếu đó là một lựa chọn có ý thức, nó có thể chính là một dạng tự do kinh tế. Bởi tự do kinh tế không chỉ có nghĩa là có thật nhiều tiền. Đôi khi, tự do kinh tế còn có nghĩa là có đủ ít nhu cầu đến mức mình không phải làm mọi thứ chỉ vì tiền.
Nhưng ở đây cần rất thận trọng. Chúng ta không nên lãng mạn hóa “sống chậm”. Một người có tài sản, có nghề nghiệp, có khoản tiết kiệm và không mắc nợ nói rằng: “Tôi không muốn chạy theo cuộc đua vật chất” là một chuyện. Một người thất nghiệp, không có tài sản, thu nhập bấp bênh và không có bảo hiểm nói rằng: “Tôi lựa chọn cuộc sống đơn giản” lại là chuyện hoàn toàn khác.
Trường hợp thứ nhất có thể là tự do. Trường hợp thứ hai có thể chỉ là một cách gọi đẹp cho sự bất lực.
Vì vậy, quyền được rút lui khỏi cuộc đua chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người có một nền tảng kinh tế tối thiểu để lựa chọn. Đây là lý do tại sao chúng ta không nên biến “sống tối giản” thành một thứ đạo lý mới để khuyên người nghèo hãy bằng lòng với những gì họ có.
Một xã hội tốt không phải là xã hội thuyết phục người dân rằng họ không cần nhiều. Một xã hội tốt phải là xã hội tạo ra đủ cơ hội để người dân có quyền lựa chọn mình cần bao nhiêu và muốn sống như thế nào.
Điều đáng nói hơn nữa là trong thời đại mạng xã hội, con người không chỉ chịu sức ép từ nền kinh tế thực. Họ còn chịu sức ép từ một nền kinh tế của sự so sánh. Trước đây, chúng ta có thể so sánh mình với vài chục người xung quanh. Ngày nay, chỉ cần mở điện thoại, chúng ta có thể nhìn thấy hàng nghìn người dường như giàu có hơn, trẻ trung hơn, thành công hơn và hạnh phúc hơn mình.
Nhưng chúng ta quên rằng mạng xã hội chủ yếu cho chúng ta nhìn thấy những gì người khác muốn chúng ta nhìn thấy. Một người có thể khoe chiếc xe mới nhưng không nói về khoản nợ. Một người có thể khoe căn nhà nhưng không nói về khoản vay ngân hàng. Một người có thể khoe thu nhập nhưng không nói về chi phí để tạo ra thu nhập ấy. Vì thế, một trong những kỹ năng kinh tế quan trọng của con người hiện đại có lẽ không phải là kiếm thật nhiều tiền, mà là biết mình thực sự cần gì.
Nếu không biết điều đó, thu nhập bao nhiêu cũng có thể là không đủ.
Khi nền kinh tế phát triển, một bộ phận người dân sẽ không còn đặt câu hỏi đơn giản là “làm thế nào để tồn tại?” mà bắt đầu hỏi: “Tôi muốn sống cuộc đời như thế nào?”. Đó là một thay đổi rất lớn.
Trong một xã hội nghèo, con người thường ưu tiên thu nhập và vật chất bởi nhu cầu cơ bản còn thiếu. Trong một xã hội ngày càng khá giả, những thứ như thời gian, sức khỏe, môi trường sống, sự tự chủ và chất lượng các mối quan hệ lại trở nên quan trọng hơn.
Điều đó không có nghĩa là tiền bạc không còn quan trọng. Ngược lại, tiền vẫn là nền tảng của tự do. Nhưng sau một mức nhất định, thêm một đồng thu nhập không nhất thiết tạo ra thêm một đồng hạnh phúc.
Có thể đến một lúc nào đó, thời gian trở thành thứ quý hơn tiền. Và đó chính là lúc quan niệm về thành công bắt đầu thay đổi.
Mục tiêu của phát triển kinh tế không nên chỉ là làm cho con người có khả năng tiêu dùng nhiều hơn. Mục tiêu sâu xa hơn là làm cho con người có nhiều quyền lựa chọn hơn. Một người có thể lựa chọn làm việc nhiều hơn để kiếm nhiều tiền. Nhưng cũng có thể lựa chọn làm việc ít hơn để có thêm thời gian nghỉ ngơi, giải trí và hưởng thụ cuộc sống. Điều quan trọng là con người có thực sự được quyền lựa chọn hay không.
Bởi vậy, tôi không nghĩ cơ hội lớn nhất của thời đại này là một nghề “hot” mới, một cách kiếm tiền nhanh mới hay một thị trường đầu cơ mới. Có thể cơ hội lớn hơn nằm ở một điều ít hào nhoáng hơn: Con người ngày càng có khả năng thiết kế cuộc sống của mình thay vì chỉ chấp nhận cuộc sống mà xã hội thiết kế sẵn.
Nhưng để có được quyền lựa chọn ấy, mỗi người vẫn phải chịu trách nhiệm với chính mình. Không thể lấy “sống chậm” làm cái cớ để từ bỏ học tập. Không thể lấy “không chạy theo vật chất” để biện minh cho sự lười biếng. Không thể nói “tôi không cần tiền” trong khi vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào người khác. Và càng không thể biến việc từ chối cạnh tranh thành một thứ lý tưởng mới.
Bởi cạnh tranh không phải lúc nào cũng xấu. Cạnh tranh thúc đẩy con người học tập, sáng tạo và làm việc tốt hơn. Vấn đề là chúng ta phải được quyền lựa chọn cuộc cạnh tranh nào đáng tham gia. Không phải mức thu nhập nào cũng đáng đánh đổi bằng sức khỏe. Không phải căn nhà nào cũng đáng đánh đổi bằng hai mươi năm trả nợ. Không phải chức vụ nào cũng đáng đánh đổi bằng toàn bộ thời gian dành cho gia đình.
Chúng ta cần một nền kinh tế tạo ra nhiều cơ hội lựa chọn hơn cho người dân. Một nền kinh tế mà một người trẻ không nhất thiết phải rời quê để có một cuộc sống tử tế. Một người không cần phải vay một khoản nợ khổng lồ mới có thể có chỗ ở. Một người lao động có thể làm việc ít hơn mà vẫn có mức sống chấp nhận được. Một người già có thể sống với sự an toàn mà không trở thành gánh nặng cho con cái. Khi đó, “không tham gia cuộc đua” mới thực sự trở thành một quyền. Và có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa của phát triển.
Một xã hội phát triển là xã hội trong đó con người có nhiều quyền lựa chọn hơn đối với cuộc đời mình. Có người muốn chạy nhanh. Xã hội phải cho họ cơ hội chạy. Có người muốn đi chậm. Xã hội cũng phải cho họ một con đường để sống tử tế. Có người muốn trở thành doanh nhân. Họ cần một môi trường để khởi nghiệp. Có người chỉ muốn làm một công việc bình thường, sống bình thường và chăm sóc gia đình. Thu nhập của họ cũng cho phép họ xứng đáng có một cuộc sống đáng sống. Bởi cuối cùng, mục tiêu của kinh tế không phải là biến tất cả mọi người thành những cỗ máy kiếm tiền.
Kinh tế tồn tại để phục vụ cuộc sống của con người. Có lẽ trong một thời đại mà tất cả mọi người đều đang được thúc giục phải chạy nhanh hơn, kiếm nhiều tiền hơn và trở thành “phiên bản tốt hơn” của chính mình, đôi khi một trong những câu hỏi quan trọng nhất lại rất đơn giản: Nếu tôi không muốn chạy nữa thì sao?
Có lẽ câu trả lời của một xã hội văn minh không phải là: “Anh phải chạy tiếp.”
Mà là: “Anh có quyền lựa chọn. Nhưng hãy bảo đảm rằng đó thực sự là lựa chọn của anh.”
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét