Tại sao Yeltsin trao nước Nga cho một người chỉ có tỷ lệ ủng hộ 2%!
Mùa hè năm 1999, điều người Nga quan tâm nhất không phải là ai sẽ làm thủ tướng, mà là ngày mai họ sẽ kiếm bánh mì ở đâu?
Đúng vào thời điểm ấy, Yeltsin đưa ra một quyết định khiến tất cả mọi người kinh ngạc.
Ngày 9 tháng 8 năm 1999, ông tuyên bố giải tán chính phủ trên truyền hình và bổ nhiệm thủ tướng mới. Khi gương mặt xa lạ ấy xuất hiện trên màn hình, phản ứng đầu tiên của nhiều người Nga là: Người này là ai?
Người đó tên là Vladimir Putin. Khi ấy, ông giữ chức Giám đốc Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB). Trước đó, tỷ lệ ủng hộ ông trên chính trường Nga chỉ có 2%, gần như chẳng khác nào một người không tồn tại.
Điều khó tin hơn nữa là trong bài phát biểu trên truyền hình, Yeltsin nói thẳng một câu: “Tôi hoàn toàn tin tưởng Putin và hy vọng mọi người sẽ ủng hộ ông ấy trong cuộc bầu cử tổng thống.”
Điều đó chẳng khác nào công khai tuyên bố: Đây chính là người kế nhiệm tôi.
Một nhân vật vô danh với tỷ lệ ủng hộ 2%, dựa vào đâu mà được chọn?
Hơn hai mươi năm đã trôi qua, nhiều người coi chuyện này là “vận may của Putin” hoặc “tầm nhìn của Yeltsin”.
Nhưng nếu chia nhỏ dòng thời gian để xem xét, chúng ta sẽ nhận ra đây hoàn toàn không phải chuyện may rủi, mà là một cuộc chuyển giao quyền lực được tính toán kỹ lưỡng. Yeltsin chọn Putin không phải vì Putin là người mạnh nhất, mà vì Putin là người “phù hợp” nhất!
Muốn hiểu tại sao Yeltsin chọn Putin, trước tiên phải hiểu nước Nga năm 1999 đã tồi tệ đến mức nào.
Năm 1991, Liên Xô tan rã, Yeltsin lên nắm quyền và tiến hành một loạt cải cách kinh tế mang tên “liệu pháp sốc”: thả nổi giá cả, tư nhân hóa và thắt chặt tài khóa. Kết quả là gì? Chỉ trong năm năm, quy mô kinh tế Nga giảm một nửa, tình hình còn thảm khốc hơn cả cuộc Đại suy thoái ở Mỹ. Những tài sản nhà nước tích lũy từ thời Liên Xô bị một nhóm tài phiệt chia nhau với giá cực thấp. Bảy người giàu nhất kiểm soát một nửa nền kinh tế cả nước, trong khi thu nhập thực tế của người dân giảm 40%.
Năm 1994, Yeltsin phát động cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất. Cuộc chiến kéo dài hai năm, khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng, cuối cùng quân đội Nga phải rút lui trong thất bại, để Chechnya trên thực tế trở thành một vùng độc lập. Cuộc chiến này phơi bày toàn bộ những điểm yếu của quân đội Nga. Một đội quân từng thuộc về siêu cường quốc, vậy mà ngay cả một Chechnya nhỏ bé cũng không thể khuất phục.
Tháng 8 năm 1998, khủng hoảng tài chính bùng nổ, đồng ruble mất giá 70%, các ngân hàng phá sản, chính phủ vỡ nợ trái phiếu, trên thực tế, chính phủ Nga đã phá sản.
Đến năm 1999, tỷ lệ ủng hộ Yeltsin giảm xuống mức một chữ số. Sự phẫn nộ của người Nga đối với ông đã lên đến mức: “Chỉ cần ông ta rời đi, ai lên thay cũng được.”
Nhưng Yeltsin không thể cứ thế rời đi, ít nhất là không thể tùy tiện rời đi.
Tại sao? Bởi vì ông sợ.
Sợ điều gì? Sợ bị thanh toán sau khi rời quyền lực.
Gia đình Yeltsin và các nhà tài phiệt thân cận đã thu được bao nhiêu lợi ích trong mười năm ấy, chỉ có chính họ mới biết. Con gái ông, Tatyana Dyachenko, là cố vấn chính trị mà ông tin cậy nhất, được gọi là “nhân vật số hai trên thực tế của nước Nga”. Pavel Borodin, người đứng đầu Cơ quan Quản lý công vụ tổng thống, sau đó bị phía Thụy Sĩ điều tra về hành vi rửa tiền. Nhà tài phiệt Berezovsky thân cận với ông kiểm soát đài truyền hình lớn nhất và các công ty dầu mỏ của Nga…
Nếu sau khi Yeltsin rời chức, một người không cùng phe lên nắm quyền, việc đầu tiên người đó làm có thể là thanh toán Yeltsin và gia đình ông.
Trong truyền thống chính trị Nga, các nhà lãnh đạo sau khi rời quyền lực hầu như không có kết cục tốt đẹp. Ba năm sau khi Stalin qua đời, Khrushchev đọc “Báo cáo mật” tại Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô, gọi Stalin là “bạo chúa”. Thi hài Stalin bị đưa ra khỏi Lăng Lenin rồi hỏa táng, tên tuổi ông bị xóa khỏi các bản đồ. Bản thân Khrushchev bị lật đổ trong cuộc đảo chính năm 1964, bị quản thúc tại gia suốt bảy năm rồi qua đời trong buồn bã. Sau khi chết, ông thậm chí không được chôn trong khu tường đỏ Điện Kremlin mà chỉ có thể an táng tại nghĩa trang Novodevichy. Brezhnev vừa qua đời, con rể ông đã bị bắt vì tham nhũng và bị kết án 12 năm tù.
Vì vậy, tiêu chuẩn đầu tiên của Yeltsin khi chọn người kế nhiệm không phải là năng lực, cũng không phải danh tiếng, mà là: Người này sau khi lên nắm quyền sẽ không động đến tôi.
Hiểu được điều này, chúng ta sẽ hiểu tất cả những lựa chọn tiếp theo. Từ năm 1998 đến năm 1999, trong hơn một năm, Yeltsin thay tới bốn thủ tướng: Chernomyrdin, Kiriyenko, Primakov và Stepashin. Trung bình, mỗi người chưa làm được bốn tháng.
Tại sao ông thay thủ tướng thường xuyên như vậy?
Bởi vì ông đang thử nghiệm, xem ai có thể tiếp quản vị trí của mình và ai sẽ không quay lại cắn mình.
Primakov làm thủ tướng tám tháng, lâu nhất trong số những người này. Ông là một nhà ngoại giao kỳ cựu, có uy tín cao và cơ sở chính trị riêng. Nhưng vấn đề cũng nằm chính ở đó: uy tín của ông quá lớn, ông không cần sự ủng hộ của Yeltsin vẫn có thể trở thành tổng thống. Hơn nữa, ông có xuất thân cánh tả, hoàn toàn không đồng tình với đường lối cải cách của Yeltsin. Yeltsin hiểu rõ rằng nếu Primakov lên nắm quyền, việc đầu tiên ông ta làm sẽ là thanh toán Yeltsin và gia đình.
Vì vậy, tháng 5 năm 1999, Yeltsin cách chức Primakov và thay bằng Stepashin.
Stepashin xuất thân từ Bộ Nội vụ, tính tình ôn hòa và trung thành với Yeltsin. Nhưng ông quá mềm mỏng, không đủ khả năng trấn áp tình hình. Sau chưa đầy ba tháng làm thủ tướng, tỷ lệ ủng hộ ông vẫn không tăng lên. Yeltsin hiểu rõ: người này không thể đắc cử tổng thống.
Đúng lúc ấy, Putin lọt vào tầm mắt của Yeltsin.
Năm 1999, Putin 47 tuổi. Xét về lý lịch, có thể nói đơn giản nhưng cũng có thể nói phức tạp.
Năm 1952, Putin sinh ra trong một gia đình công nhân bình thường ở Leningrad. Cha ông là thợ nguội trong nhà máy, mẹ là một công nhân bình thường. Khi còn nhỏ, ông là người đánh nhau rất liều lĩnh. Sau này, ông tập judo và trở thành nhà vô địch judo của thành phố Saint Petersburg.
Năm 1975, ông tốt nghiệp Khoa Luật, Đại học Leningrad, rồi trực tiếp gia nhập KGB, Ủy ban An ninh Quốc gia Liên Xô. Ông làm việc tại KGB trong 15 năm. Từ năm 1985 đến năm 1990, ông được cử đến Dresden, Đông Đức. Bề ngoài, ông mang thân phận “Giám đốc văn phòng Ngôi nhà Hữu nghị Xô-Đức”, nhưng trên thực tế là một nhân viên tình báo cấp cao, phụ trách mạng lưới tình báo tại địa phương.
Năm 1989, Bức tường Berlin sụp đổ, chính quyền Đông Đức tan rã, văn phòng của Putin tại Dresden bị những người biểu tình bao vây. Ông gọi điện cho quân đội Liên Xô đóng gần đó, nhưng nhận được câu trả lời: “Không có mệnh lệnh từ Moskva, chúng tôi không thể hành động.” Trong khi đó, Moskva đã rối loạn như một nồi cháo.
Sự việc này tác động rất lớn đến Putin. Sau này, ông nhớ lại rằng chính vào khoảnh khắc ấy, ông nhận ra: Liên Xô đã không còn tồn tại.
Năm 1990, Putin trở về Leningrad, tạm thời rời KGB và làm trợ lý đối ngoại cho hiệu trưởng Đại học Leningrad. Chính vào thời điểm này, ông gặp người đã làm thay đổi cuộc đời mình: Anatoly Sobchak.
Sobchak là giáo sư luật tại Đại học Leningrad, đồng thời là thầy của Putin thời đại học. Khi ấy, ông vừa được bầu làm thị trưởng Leningrad và đang xây dựng đội ngũ của mình. Ông đưa Putin vào chính quyền thành phố, ban đầu làm cố vấn, sau đó làm Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại, rồi Phó Thị trưởng thứ nhất.
Putin làm việc tại Saint Petersburg trong sáu năm, từ một viên chức kỹ trị xuất thân KGB trở thành một quan chức hành chính có thể tự mình đảm đương công việc. Ông từng phụ trách kinh tế, xúc tiến thu hút đầu tư và làm việc với các doanh nhân nước ngoài. Quan trọng hơn, trong quá trình ấy, ông chứng minh được một điều: ông tuyệt đối trung thành với Sobchak.
Năm 1996, Sobchak thất bại trong cuộc tranh cử thị trưởng nhiệm kỳ tiếp theo, đồng thời bị thị trưởng mới là Yakovlev điều tra với cáo buộc nhận hối lộ và lạm dụng chức quyền. Theo quy tắc chính trị Nga, lúc ấy, cách làm khôn ngoan nhất là cắt đứt quan hệ với Sobchak và đứng về phía thị trưởng mới. Nhưng Putin không làm vậy. Ông công khai tuyên bố: “Tôi cùng tiến cùng lùi với Sobchak.” Sau đó, ông từ chức.
Điều đáng chú ý hơn là vào năm 1997, khi Sobchak đang bị điều tra, đứng trước nguy cơ bị bắt và đột ngột bị xuất huyết não, Putin lúc ấy đã làm Phó Cục trưởng Cơ quan Quản lý công vụ tổng thống tại Moskva. Ông đích thân bay đến Saint Petersburg, phối hợp với Zolotov, vệ sĩ của Sobchak - người sau này trở thành đội trưởng đội cận vệ của Putin và Tư lệnh Vệ binh Quốc gia Nga - sử dụng một chiếc máy bay Phần Lan để bí mật đưa Sobchak sang Phần Lan, rồi chuyển tiếp đến Paris chữa bệnh.
Sự việc này gây chấn động lớn trong chính trường Nga. Một quan chức đang làm việc tại Điện Kremlin, bất chấp nguy cơ bị buộc tội “phản quốc”, đã giúp người thầy của mình trốn ra nước ngoài. Trong chính trường Nga vốn coi trọng chủ nghĩa thực dụng, điều này gần như không thể tưởng tượng nổi.
Nhưng chính sự việc ấy đã khiến Yeltsin chú ý đến Putin.
Sau này, Yeltsin nhớ lại rằng khi ấy ông đã nghĩ: Người này có thể trung thành với thầy mình đến mức ấy, vậy nếu tôi có ơn đề bạt ông ta, liệu ông ta có đối xử với tôi như thế không?
Câu trả lời cho câu hỏi này đã quyết định hướng đi của nước Nga trong hai mươi năm tiếp theo!
Năm 1996, thông qua sự giới thiệu của người đồng hương Chubais - khi ấy là Chánh Văn phòng Tổng thống, đồng thời là kiến trúc sư của chương trình tư nhân hóa ở Nga - Putin đến Moskva, giữ chức Phó Cục trưởng Cơ quan Quản lý công vụ tổng thống, phụ trách tài sản của Liên Xô ở nước ngoài. Chức vụ này không nổi bật nhưng rất quan trọng, bởi nó quản lý tiền bạc.
Tháng 3 năm 1997, Putin được thăng chức Phó Chánh Văn phòng Tổng thống kiêm Cục trưởng Tổng cục Thanh tra, chịu trách nhiệm giám sát việc thực hiện các mệnh lệnh của tổng thống. Tháng 5 năm 1998, ông tiếp tục được thăng chức Phó Chánh Văn phòng Tổng thống thứ nhất.
Từ năm 1996 đến năm 1998, chỉ trong hai năm, Putin từ một phó thị trưởng địa phương vươn lên tầng lớp quyền lực cốt lõi của Điện Kremlin. Tốc độ thăng tiến này rất hiếm thấy trong chính trường Nga.
Nhưng bước ngoặt thực sự quan trọng là vào tháng 7 năm 1998, khi Yeltsin bổ nhiệm Putin làm Giám đốc Cơ quan An ninh Liên bang Nga, tức cơ quan kế thừa KGB.
Việc bổ nhiệm này có ý nghĩa sâu xa. Yeltsin giao bộ máy bạo lực cốt lõi nhất của quốc gia cho một người mà ông vẫn đang tiếp tục đánh giá. Điều đó cho thấy ông về cơ bản đã xác định rằng Putin là người có thể tin cậy.
Tháng 3 năm 1999, Putin kiêm nhiệm chức Thư ký Hội đồng An ninh Liên bang.
Đến lúc này, ông đã nắm hệ thống an ninh và tình báo của Nga, nhưng trước công chúng, ông vẫn là một nhân vật vô danh.
Ngày 9 tháng 8 năm 1999, Yeltsin đưa ông ra trước công chúng. Yeltsin có ba tiêu chuẩn cứng khi lựa chọn người kế nhiệm, thiếu một cũng không được.
Thứ nhất, lòng trung thành. Sau khi lên nắm quyền, người này không được thanh toán gia đình Yeltsin, không được động đến tài sản và sự an toàn của ông.
Thứ hai, có khả năng kiểm soát các cơ quan quyền lực cưỡng chế. Ở một quốc gia như Nga, nếu không có sự ủng hộ của quân đội, các cơ quan an ninh và cảnh sát, tổng thống cũng chỉ là một cái vỏ rỗng. Chính Yeltsin đã lên nắm quyền bằng cách dùng pháo kích Nhà Trắng Nga, vì vậy ông hiểu điều này hơn ai hết.
Thứ ba, không có cơ sở chính trị riêng. Điều này trái với trực giác thông thường nhất, nhưng cũng là điều quan trọng nhất. Nếu người kế nhiệm có đảng phái riêng, có cơ sở cử tri riêng và có sự hậu thuẫn của các nhà tài phiệt, thì sau khi lên nắm quyền, người đó không còn cần Yeltsin nữa và có thể trở mặt bất cứ lúc nào. Chỉ một “người không có gốc rễ” mới phải dựa vào di sản chính trị của Yeltsin và bảo vệ gia đình ông.
Dùng ba tiêu chuẩn này để đánh giá tất cả những ứng viên tiềm năng lúc bấy giờ, bạn sẽ nhận ra rằng chỉ có Putin đáp ứng đầy đủ cả ba.
Trước tiên là Primakov. Ông từng làm ngoại trưởng và thủ tướng, có uy tín cao, được các đảng phái cánh tả ủng hộ và có quan hệ khá tốt với các nhà tài phiệt. Nhưng ông không đáp ứng tiêu chuẩn thứ nhất và thứ ba. Ông có cơ sở chính trị riêng, không cần Yeltsin, đồng thời thuộc cánh tả và chỉ trích đường lối cải cách của Yeltsin. Khả năng ông thanh toán Yeltsin sau khi lên nắm quyền là rất lớn. Vì vậy, tháng 5 năm 1999, Yeltsin cách chức ông.
Tiếp theo là Luzhkov. Ông là thị trưởng Moskva, đã giữ chức hơn mười năm và biến Moskva thành vương quốc riêng của mình. Ông có đảng phái riêng mang tên “Tổ quốc - Toàn nước Nga”, có truyền thông riêng và có sự hậu thuẫn của các nhà tài phiệt. Ông không đáp ứng tiêu chuẩn thứ ba vì cơ sở quyền lực quá vững chắc. Hơn nữa, Luzhkov có quan hệ rất tệ với con gái Yeltsin là Tatyana. Hai bên công khai công kích lẫn nhau, nên Yeltsin không thể chọn ông.
Tiếp theo là Stepashin. Ông xuất thân từ Bộ Nội vụ, trung thành với Yeltsin và từng kiểm soát các cơ quan quyền lực cưỡng chế. Nhưng ông không đáp ứng tiêu chuẩn thứ hai. Ông quá ôn hòa, không đủ khả năng trấn áp những nhân vật lão luyện trong quân đội và các cơ quan an ninh. Sau ba tháng làm thủ tướng, tỷ lệ ủng hộ ông vẫn không tăng. Yeltsin kết luận rằng ông không thể đắc cử tổng thống.
Vậy còn Chernomyrdin? Ông đã làm thủ tướng năm năm, có nhiều kinh nghiệm và quan hệ tốt với các nhà tài phiệt. Nhưng năm 1998, đề cử ông làm thủ tướng đã bị Duma bác bỏ, cho thấy ông không có đủ sự ủng hộ trong quốc hội. Hơn nữa, ông quá gần gũi với các nhà tài phiệt, khiến Yeltsin lo ngại rằng nếu ông lên nắm quyền, chính các nhà tài phiệt sẽ khống chế ông.
Còn một người nữa thường bị nhiều người bỏ qua: Nemtsov. Ông là một nhà cải cách trẻ tuổi, từng làm phó thủ tướng và đã có thời gian được Yeltsin đánh giá rất cao. Nhưng ông quá trẻ, quá lý tưởng hóa. Sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 1998, tỷ lệ ủng hộ ông lao dốc. Hơn nữa, ông có quan hệ rất xấu với các nhà tài phiệt và không có tiền để tiến hành chiến dịch tranh cử.
Sau khi loại bỏ tất cả những người này, chỉ còn lại Putin.
Putin có đáp ứng tiêu chuẩn thứ nhất không?
Có. Lòng trung thành của ông đối với người thầy Sobchak đã được thử thách qua sinh tử. Yeltsin tin rằng một người có thể bất chấp nguy hiểm đến tính mạng để cứu thầy mình sẽ không trở mặt với người đã đề bạt mình.
Putin có đáp ứng tiêu chuẩn thứ hai không?
Có. Ông xuất thân từ KGB, đã làm Giám đốc FSB một năm và có mạng lưới quan hệ riêng trong các cơ quan an ninh. Ông không phải một viên chức dân sự từ bên ngoài được đưa vào, mà là “người trong nhà”.
Putin có đáp ứng tiêu chuẩn thứ ba không?
Đáp ứng quá tốt. Tỷ lệ ủng hộ ông chỉ có 2%, ông không có đảng phái riêng, không có cơ sở cử tri riêng và cũng không có sự ủng hộ công khai của các nhà tài phiệt. Toàn bộ quyền lực của ông đều đến từ sự bổ nhiệm của Yeltsin. Ông chính là một nhân vật chính trị mới do Yeltsin đích thân tạo dựng.
Đó chính là tính toán của Yeltsin: Tôi nâng đỡ anh từ một người vô danh lên làm thủ tướng, rồi tổng thống. Toàn bộ tính chính danh của anh đều đến từ tôi. Nếu anh thanh toán tôi, tức là anh phủ nhận chính nguồn gốc quyền lực của mình. Anh chỉ có thể bảo vệ tôi, dựa vào tôi và tiếp tục đường lối của tôi.
Sau này, trong hồi ký, Yeltsin viết một chi tiết: ông đã hai lần nói chuyện với Putin về việc kế nhiệm. Lần đầu, Putin từ chối và nói: “Việc này không phù hợp với tôi.” Hai tuần sau, Yeltsin lại mời ông đến. Lần này, Putin đồng ý. Yeltsin nói: “Tôi giao trọng trách này cho anh.”
Hãy suy ngẫm về chi tiết ấy. Một người chỉ có tỷ lệ ủng hộ 2%, được tổng thống gọi đến và nói rằng “tôi muốn anh làm người kế nhiệm”, phản ứng đầu tiên của người đó lại là từ chối. Điều này cho thấy điều gì? Nó cho thấy Putin hiểu rất rõ vị trí của mình. Ông không đơn thuần được “đề bạt”, mà đang được “lựa chọn”. Người đã được lựa chọn thì không có tư cách mặc cả điều kiện.
Nhưng chỉ có sự ủng hộ của Yeltsin vẫn chưa đủ. Nga là một quốc gia có bầu cử, tổng thống phải dựa vào phiếu bầu. Một người chỉ có tỷ lệ ủng hộ 2% làm thế nào để trở thành tổng thống trong vòng nửa năm?
Câu trả lời là: một cuộc chiến tranh.
Tháng 8 năm 1999, cũng chính là tháng Putin được bổ nhiệm làm thủ tướng, thủ lĩnh lực lượng ly khai Chechnya Basayev dẫn đầu hàng nghìn tay súng tiến vào Cộng hòa Dagestan láng giềng, tuyên bố thành lập “Cộng hòa Hồi giáo Dagestan”.
Ngay sau đó, từ ngày 4 đến ngày 16 tháng 9, Nga liên tiếp xảy ra bốn vụ đánh bom chung cư tại Buynaksk, Moskva và Volgodonsk. Tổng cộng gần 300 dân thường thiệt mạng. Những người dân đang ngủ say giữa đêm bị chôn vùi trong đống đổ nát.
Toàn nước Nga phẫn nộ.
Phản ứng của Putin hoàn toàn khác với sự yếu đuối trong thời đại Yeltsin. Ông nói một câu sau này được trích dẫn nhiều lần: “Chúng ta sẽ truy đuổi bọn khủng bố đến bất cứ đâu. Tha thứ cho chúng là việc của Chúa, còn nhiệm vụ của chúng ta là đưa chúng đến gặp Chúa.”
Sau đó, ông ra lệnh phát động cuộc tấn công toàn diện vào Chechnya. Lần này, Putin rút kinh nghiệm từ cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất. Ông không vội vàng đưa bộ binh tiến vào thành phố, mà trước tiên sử dụng không quân oanh tạc dữ dội, dùng tên lửa tầm xa tấn công chính xác, sau đó mới cho bộ binh từng bước tiến lên. Ông trao cho quân đội đủ quyền tự chủ, không chỉ huy từ hậu phương một cách tùy tiện như Yeltsin.
Quan trọng hơn, ông đích thân ra tiền tuyến. Tháng 3 năm 2000, chỉ vài ngày trước cuộc bầu cử tổng thống, Putin điều khiển một chiếc máy bay chiến đấu Su-27, đích thân bay đến Grozny, thủ phủ Chechnya. Hình ảnh này được truyền hình phát đi khắp nước Nga: một nhà lãnh đạo mặc bộ đồ bay, vẻ mặt lạnh lùng, trực tiếp lái máy bay chiến đấu đến chiến trường.
Điều này tạo ra sự tương phản rõ rệt với Yeltsin. Trong cuộc chiến Chechnya lần thứ nhất, Yeltsin trốn ở Moskva, không dám lộ diện, thậm chí không dám đến tiền tuyến. Còn Putin thì trực tiếp lái máy bay chiến đấu đến đó.
Người Nga rất dễ bị thuyết phục bởi hình ảnh này. Người dân đất nước ấy có một khát vọng gần như bản năng đối với một “nhà lãnh đạo mạnh mẽ”. Sau mười năm hỗn loạn, nghèo đói và nhục nhã, họ quá cần một người có thể giúp đất nước ngẩng cao đầu.
Tỷ lệ ủng hộ Putin tăng vọt như tên lửa:
Tháng 8 năm 1999, khi vừa làm thủ tướng, ông chỉ có tỷ lệ ủng hộ 2%.
Tháng 11 năm 1999, sau ba tháng, tỷ lệ này tăng lên 32%, đứng đầu trong số tất cả các chính trị gia.
Tháng 2 năm 2000, sau khi Grozny bị chiếm, tỷ lệ ủng hộ đạt 62%.
Từ 2% lên 62%, chỉ mất sáu tháng. Đây là điều chưa từng có trong lịch sử chính trị Nga.
Nhưng ở đây có một câu hỏi cho đến nay vẫn chưa có lời giải đáp: Ai thực sự đứng sau các vụ đánh bom chung cư tháng 9 năm 1999?
Theo tuyên bố chính thức, thủ phạm là những kẻ khủng bố Chechnya. Nhưng phía Chechnya lập tức phủ nhận. Basayev nói: “Tôi sẽ không làm chuyện gây tổn hại đến dân thường như vậy.”
Điều đáng ngờ hơn là ngày 22 tháng 9, cư dân thành phố Ryazan phát hiện có người đặt chất nổ dưới tầng hầm một tòa chung cư và báo cảnh sát. Kết quả, người của FSB xuất hiện và tuyên bố đó chỉ là một “cuộc diễn tập chống khủng bố”.
Sự việc này gây ra tranh cãi lớn ở Nga. Sau đó, nhiều nhà báo điều tra và cựu quan chức tình báo tuyên bố rằng các vụ đánh bom do chính FSB dàn dựng, nhằm tạo cớ để Putin phát động chiến tranh Chechnya.
Tất nhiên, những tuyên bố này đều chưa có bằng chứng xác thực, và chính quyền Nga luôn phủ nhận.
Khó có thể đưa ra kết luận, nhưng có một sự thật chắc chắn: Bốn vụ đánh bom đã khơi dậy nỗi sợ hãi và sự phẫn nộ của người Nga, còn Putin trở thành người giúp họ trút giận.
Chiến tranh là “lễ trưởng thành” của Putin. Nó biến một nhân vật vô danh thành anh hùng dân tộc, đồng thời biến sự lựa chọn của Yeltsin từ một “canh bạc” thành “sự đồng thuận”.
Ngày 31 tháng 12 năm 1999, ngày cuối cùng của thế kỷ XX. Theo thông lệ, tổng thống Nga sẽ phát biểu chúc mừng năm mới vào buổi trưa. Yeltsin đã ghi hình bài phát biểu trước đó vài ngày, nhưng vào phút cuối, ông nói với người soạn thảo: “Văn bản vẫn phải sửa một chút. Cho ba ngày, ngày 31 tháng 12 chúng ta ghi hình lại.”
Không ai biết ông muốn sửa điều gì.
Sáng ngày 31 tháng 12, đoàn xe của Yeltsin đi từ dinh tổng thống Gorki-9 ở ngoại ô Moskva đến Điện Kremlin. Trước tiên, ông ký Luật Ngân sách năm 2000 và Luật Bầu cử Tổng thống, sau đó gọi Putin vào văn phòng.
Đây là một cuộc trò chuyện mang tính lịch sử. Yeltsin nói với Putin: Hôm nay tôi sẽ từ chức, anh sẽ tiếp nhận chức tổng thống.
Sau này, Putin nhớ lại rằng ông hoàn toàn không chuẩn bị tinh thần cho việc này, nhưng thái độ của Yeltsin rất kiên quyết.
12 giờ trưa, Yeltsin phát biểu trên truyền hình: “Tôi quyết định, ngay hôm nay, vào ngày cuối cùng của thế kỷ XX, từ chức Tổng thống Liên bang Nga.”
Ông còn nói một câu đầy ý nghĩa: “Nước Nga cần bước vào thời đại mới trong thế kỷ mới dưới sự lãnh đạo của những chính trị gia mới, những người thông minh, mạnh mẽ và đầy sức sống. Còn những người đã cầm quyền nhiều năm như chúng tôi cần phải nhường chỗ.”
Toàn nước Nga sững sờ. Nhiệm kỳ của Yeltsin vốn phải kéo dài đến tháng 6 năm 2000, nhưng ông đã từ chức trước sáu tháng.
Tuy nhiên, nước cờ này cực kỳ khôn ngoan.
Thứ nhất, từ chức sớm khiến Putin trở thành tổng thống lâm thời, nắm trong tay các nguồn lực hành chính và có độ phủ sóng truyền thông lớn. Nhờ đó, ông có thể tham gia cuộc bầu cử tổng thống ba tháng sau với tư cách “tổng thống đương nhiệm”, một lợi thế rất lớn.
Thứ hai, theo Hiến pháp Nga, khi tổng thống từ chức, thủ tướng sẽ đảm nhiệm chức tổng thống lâm thời và cuộc bầu cử phải được tổ chức trong vòng ba tháng. Điều đó có nghĩa cuộc bầu cử được đẩy lên tháng 3 năm 2000, khiến phe đối lập hoàn toàn không kịp chuẩn bị.
Thứ ba, cũng là điều quan trọng nhất, ngay trong ngày đầu tiên nhậm chức, Putin đã ký một sắc lệnh.
Sắc lệnh này có tên “Sắc lệnh về việc bảo đảm pháp lý cho Tổng thống Liên bang Nga đã chấm dứt thực hiện quyền hạn và các thành viên gia đình”. Nội dung là gì? Yeltsin và gia đình ông, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cũng sẽ không bị bắt giữ, khám xét hoặc thẩm vấn; được giữ mức lương bằng 75% lương tổng thống; được hưởng chế độ chăm sóc y tế và bảo vệ ở cấp tổng thống, cùng quyền bất khả xâm phạm; đồng thời được cấp một biệt thự nhà nước rộng 66 hecta.
Nói trắng ra, đó chính là quyền miễn trừ trách nhiệm suốt đời.
Yeltsin dùng việc từ chức sớm để đổi lấy một sắc lệnh bảo vệ của Putin. Đây là một cuộc trao đổi, một cuộc giao dịch quyền lực trần trụi.
Nhưng không thể nói Yeltsin đã sai. Trong môi trường chính trị Nga, việc các nhà lãnh đạo bị thanh toán sau khi rời chức là chuyện thường thấy. Yeltsin chỉ sử dụng chút quyền lực cuối cùng trong tay để mua một hợp đồng bảo hiểm cho bản thân và gia đình.
Và Putin cũng đã thực hiện lời hứa của mình.
Sau khi Yeltsin từ chức, ông sống những năm cuối đời một cách bình yên. Năm 2007, ông qua đời vì bệnh tim, hưởng thọ 76 tuổi. Gia đình ông không bị thanh toán. Con gái ông, Tatyana, dù rút lui khỏi chính trường, vẫn sống sung túc. Các nhà tài phiệt thuộc “gia đình” của ông, ngoại trừ Berezovsky và Khodorkovsky, những người trở mặt với Putin, đều giữ được tài sản.
Ngày 26 tháng 3 năm 2000, Putin đắc cử tổng thống Nga với 53% số phiếu. Từ một nhân vật vô danh chỉ có tỷ lệ ủng hộ 2% đến vị trí chủ nhân Điện Kremlin, ông chỉ mất bảy tháng.
Đây không phải phép màu, mà là một cuộc chuyển giao quyền lực được thiết kế chính xác: Yeltsin cần một người kế nhiệm trung thành để bảo vệ mình; Putin cần một bàn đạp để bước lên đỉnh cao quyền lực; chiến tranh Chechnya tạo ra nền tảng dư luận; các vụ đánh bom chung cư khơi dậy cảm xúc dân tộc; và việc từ chức ngày 31 tháng 12 đã khóa chặt phần thắng.
Hơn hai mươi năm sau nhìn lại, việc Yeltsin lựa chọn Putin là quyết định đúng đắn nhất trong cuộc đời ông!
Bởi vì Putin thực sự đã ổn định được nước Nga. Ông chấm dứt tình trạng ly khai ở Chechnya, khôi phục quyền lực tập trung của chính quyền trung ương, đưa nguồn lợi từ giá dầu tăng cao vào ngân khố quốc gia, giúp người Nga tìm lại niềm tự hào của một cường quốc. Xét từ góc độ này, Yeltsin đã không nhìn nhầm người.
Sau khi lên nắm quyền, Putin từng bước thu phục những nhà tài phiệt không chịu nghe lời, xây dựng hệ thống quyền lực của riêng mình và lần lượt đẩy các thành viên “gia đình” thời Yeltsin ra bên lề. Nhưng ông chưa bao giờ động đến gia đình Yeltsin, cũng chưa bao giờ phủ nhận vị trí lịch sử của Yeltsin.
Đó là lời hứa của ông, đồng thời cũng là sự khôn ngoan của ông!
Ngày 9 tháng 8 năm 1999, khi Yeltsin tuyên bố trên truyền hình rằng “Putin là ứng cử viên tổng thống nhiệm kỳ tiếp theo”, nhiều người cho rằng đó là một nước cờ hồ đồ của một ông già. Nhưng hơn hai mươi năm sau nhìn lại, đây có thể là lần tính toán tỉnh táo nhất trong cuộc đời Yeltsin.
Người ông lựa chọn không phải người mạnh nhất, mà là người “an toàn” nhất.
Và lịch sử đã chứng minh rằng người “an toàn” ấy mạnh hơn tất cả những gì mọi người từng tưởng tượng.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét