Bất đồng Nga – Ukraine tập trung ở tương lai vùng Donbass
Tôi nhớ khoảng hai, ba ngày trước, Zelensky đã công khai tuyên bố để chấm dứt chiến tranh Nga – Ukraine, phía Ukraine sẵn sàng đạt được thỏa thuận hòa bình trên cơ sở giữ lại ít nhất 75% lãnh thổ. Nói cách khác, quân đội Ukraine có thể từ bỏ tối đa 25% lãnh thổ. Thế nhưng, chỉ vài ngày sau, Zelensky lại thay đổi cách phát biểu. Vì sao lập trường của ông lại thay đổi nhanh chóng như vậy?
1. Tuyên bố giữ lại 75% lãnh thổ không có nghĩa là Ukraine chấp nhận nhường 25% cho Nga
Khi Zelensky nói Ukraine sẵn sàng giữ lại ít nhất 75% lãnh thổ, chắc chắn ông không có ý định chuyển giao 25% còn lại cho Nga. Điều ông đề cập là quyền kiểm soát trên thực tế, chứ không phải chuyển nhượng chủ quyền lãnh thổ. Hơn nữa, quyền kiểm soát này cũng không đồng nghĩa với việc toàn bộ phần lãnh thổ Ukraine không còn kiểm soát sẽ được giao cho quân đội Nga.
Theo một số phân tích trên mạng quốc tế, có thể chia lãnh thổ Ukraine thành ba phần.
Thứ nhất, khoảng 19% diện tích lãnh thổ Ukraine là những khu vực ở miền Đông mà quân đội Nga đã chiếm được trong phạm vi ranh giới chiến tuyến hiện nay.
Thứ hai, khoảng 6% diện tích còn lại là những khu vực tranh chấp, nằm trên hoặc gần chiến tuyến, nơi cả quân đội Nga lẫn Ukraine đều chưa giành được quyền kiểm soát hoàn toàn.
Thứ ba, khoảng 75% diện tích còn lại do phía Ukraine kiểm soát.
Vấn đề nằm ở 6% lãnh thổ đang tranh chấp. Nga và Ukraine có cách nhìn hoàn toàn khác nhau về tương lai của những khu vực này, đặc biệt là vùng Donbass.
2. Nga muốn Ukraine rút hoàn toàn khỏi Donbass
Nga đã nhiều lần tuyên bố quân đội Ukraine phải rút hoàn toàn khỏi Donbass và bàn giao toàn bộ khu vực này cho quân đội Nga. Nếu Ukraine không chấp nhận, Nga sẽ tiếp tục chiến đấu thay vì đồng ý ngừng bắn.
Tôi cho cho rằng Nga sẵn sàng kéo dài cuộc chiến thêm hai, ba, thậm chí năm năm, với mục tiêu làm Ukraine kiệt quệ và buộc Kiev phải chấp nhận những điều kiện của Moscow. Hơn nữa, nếu chiến tranh tiếp tục kéo dài, mục tiêu của Nga có thể không còn giới hạn ở Donbass. Moscow có thể sử dụng khu vực này làm bàn đạp để tiến về Dnipro, rồi tiến xuống phía nam tới Odessa, nhằm mở rộng phạm vi kiểm soát và tạo ra một ranh giới mới với Ukraine dọc theo các con sông.
Ngược lại, nếu Ukraine chấp nhận rút khỏi toàn bộ Donbass ngay từ bây giờ, Nga có thể đồng ý ngừng bắn.
Như vậy chúng ta thấy có sự khác biệt sâu sắc giữa hai bên: Nga muốn biến những thành quả quân sự thành quyền kiểm soát lãnh thổ được xác lập bằng một thỏa thuận, trong khi Ukraine chắc chắn không muốn từ bỏ những khu vực mà quân đội Nga vẫn chưa thể chiếm được hoàn toàn.
3. Ukraine tin rằng Nga chưa thể dễ dàng chiếm được Donbass
Về phía Ukraine, Kiev không tin Nga có thể dễ dàng kiểm soát toàn bộ Donbass. Có thể dẫn lại cuộc chiến giành sân bay Donetsk làm ví dụ. Để tranh giành một nhà ga sân bay, hai bên đã giao tranh suốt 242 ngày. Các vị trí phòng thủ ở vòng ngoài sân bay tiếp tục giằng co từ năm 2014 đến năm 2022. Khi quân đội Nga mở cuộc tiến công toàn diện vào Donbass, giao tranh ác liệt còn kéo dài nhiều tháng trước khi quân đội Ukraine buộc phải rút lui.
Từ những trận chiến này, chúng ta thấy quân đội Ukraine đã chiến đấu với Nga suốt bốn năm rưỡi và hiện nay không còn quá e ngại sức mạnh quân sự của đối phương như trước.
Do đó, chừng nào NATO còn tiếp tục viện trợ quân sự, đồng thời Ukraine còn duy trì được năng lực nghiên cứu, phát triển và sản xuất vũ khí mới trong nước, sức chiến đấu của quân đội Ukraine vẫn có thể tiếp tục được nâng cao. Những loại vũ khí được nhấn mạnh gồm máy bay không người lái tầm xa và tên lửa tầm xa.
Ukraine có thể không đủ khả năng đánh bại hoàn toàn quân đội Nga, nhưng vẫn có cơ hội tổ chức phản công và giành lại một phần lãnh thổ đã mất. Trong điều kiện như vậy, những thành phố mà Nga chưa thể chiếm được bằng sức mạnh quân sự thì Ukraine càng không có lý do gì để tự nguyện trao trả.
Vì vậy, ngay cả khi chấp nhận ngừng bắn, Ukraine cũng chỉ muốn hai bên dừng chiến đấu dọc theo ĐƯỜNG RANH GIỚI KIỂM SOÁT THỰC TẾ. Điều đó khác hoàn toàn với việc chính thức bàn giao toàn bộ Donbass cho Nga.
4. Hai thành phố then chốt của Donbass là tuyến phòng thủ chiến lược
Một trong những trở ngại lớn nhất đối với việc Ukraine rút khỏi Donbass là tuyến phòng thủ chiến lược bao quanh hai thành phố Sloviansk và Kramatorsk. Đây là cụm đô thị có vị trí quan trọng trong hệ thống phòng thủ của Ukraine tại tỉnh Donetsk.
Từ năm 2014, quân đội Ukraine đã xây dựng và củng cố hệ thống phòng thủ tại đây trong suốt 12 năm, bao gồm cả những đường hầm ngầm và công sự kiên cố. Kết quả là hình thành một tuyến phòng thủ được mô tả như một PHÁO ĐÀI SIÊU KIÊN CỐ ở miền Đông Ukraine.
Nếu tự nguyện bàn giao khu vực này cho Nga, Ukraine không chỉ mất một tuyến phòng thủ quan trọng mà còn có nguy cơ tạo điều kiện để Nga sử dụng nó làm bàn đạp cho những cuộc tiến công tiếp theo về phía tây Ukraine.
Đó là lý do tôi cho rằng Ukraine không thể chấp nhận việc rút khỏi toàn bộ Donbass một cách đơn giản.
Vì vậy có một phương án thỏa hiệp mà Ukraine có thể cân nhắc: biến khu vực hai thành phố then chốt này thành VÙNG TRUNG LẬP QUỐC TẾ.
Theo phương án đó, hai bên sẽ không được triển khai quân đội trong một phạm vi nhất định ở hai phía của vùng trung lập. Sau đó, các bên có thể chấp nhận để lực lượng quân sự của Liên minh châu Âu tới đóng quân, với nhiệm vụ bảo vệ Ukraine và ngăn chặn nguy cơ Nga tiếp tục tiến công trong tương lai.
Đây là phương án được nêu ra nhằm dung hòa hai yêu cầu đối lập: Nga muốn Ukraine rút khỏi Donbass, còn Ukraine không muốn trao toàn bộ khu vực này cho quân đội Nga.
5. Phương án 19% – 75% – 6%: Ukraine nhượng bộ trên danh nghĩa nhưng vẫn giữ quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ
Nếu phương án trên được thực hiện, cục diện kiểm soát lãnh thổ sẽ được hình dung như sau:
19% lãnh thổ: Do Nga kiểm soát, theo hiện trạng.
75% lãnh thổ: Do Ukraine kiểm soát.
6% lãnh thổ: Được chuyển thành vùng trung lập quốc tế, với sự hiện diện của lực lượng châu Âu theo phương án được Ukraine đề xuất.
Xét về danh nghĩa, Ukraine vẫn giữ được ít nhất 75% lãnh thổ, phù hợp với tuyên bố của Zelensky. Nhưng nếu vùng trung lập không thuộc quyền kiểm soát của Nga mà được tổ chức theo một cơ chế quốc tế có sự tham gia của châu Âu, thì phía Ukraine vẫn có thể duy trì ảnh hưởng đối với phần lớn không gian lãnh thổ còn lại.
Tuy nhiên, rõ ràng phương án này sẽ khiến kế hoạch kiểm soát toàn bộ Donbass của Nga thất bại trên thực tế, dù Moscow có thể đã đạt được một số mục tiêu chính trị và quân sự quan trọng.
6. Nga muốn một thỏa thuận theo mô hình Liên Xô – Phần Lan
Ngay từ đầu Zelensky không có ý định bàn giao Donbass cho Nga. Điều ông nói đến là quyền kiểm soát trên thực tế, chứ không phải chủ quyền lãnh thổ. Về mặt chủ quyền, Ukraine vẫn giữ lập trường không nhượng bộ. Nhưng về mặt kiểm soát quân sự, Kiev có thể phải chấp nhận một đường ranh giới ngừng bắn dựa trên vị trí thực tế của hai bên trên chiến trường.
Phương án này giống với mô hình Triều Tiên – Hàn Quốc: hai bên duy trì những khu vực kiểm soát riêng biệt và ngừng bắn dọc theo đường phân chia, trong khi vấn đề chủ quyền và thống nhất lãnh thổ chưa được giải quyết triệt để.
Nói cách khác, Ukraine có thể chấp nhận một tình trạng phân chia trên thực tế mà không công nhận việc mất chủ quyền đối với những vùng lãnh thổ đang nằm dưới sự kiểm soát của Nga.
Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi giữa việc chấp nhận đường ranh giới ngừng bắn và việc ký kết một thỏa thuận chính thức nhượng lãnh thổ.
Ở phía đối diện, Tổng thống Putin muốn một kết quả tương tự mô hình Liên Xô – Phần Lan trong Chiến tranh Mùa đông năm 1939–1940. rong cuộc chiến đó, Phần Lan đã gây cho Liên Xô những tổn thất quân sự đáng kể. Tuy nhiên, do không đủ nguồn lực quốc gia để duy trì cuộc chiến lâu dài, Phần Lan cuối cùng buộc phải chấp nhận nhượng cho Nga một phần lãnh thổ rộng lớn để đạt được hòa bình.
Thực chất, Nga muốn Ukraine rơi vào tình thế tương tự Phần Lan: dù đã chống trả quyết liệt và gây tổn thất cho Nga, Ukraine cuối cùng vẫn phải chấp nhận nhượng đất vì không đủ sức duy trì cuộc chiến lâu dài.
Từ góc nhìn này, sự khác biệt giữa hai bên không chỉ nằm ở một vài thành phố hay đường ranh giới cụ thể. Vấn đề thực chất là kết quả cuối cùng của cuộc chiến sẽ được xác lập theo nguyên tắc nào: dựa trên đường ranh giới kiểm soát thực tế, hay dựa trên việc Ukraine chính thức chấp nhận nhượng lãnh thổ để đổi lấy hòa bình.
7. Kết luận: Bất đồng về Donbass vẫn là trở ngại lớn đối với ngừng bắn
Ukraine không muốn trao toàn bộ Donbass cho Nga, bởi điều đó đồng nghĩa với việc từ bỏ một tuyến phòng thủ chiến lược và tạo điều kiện cho những cuộc tiến công mới trong tương lai. Trong khi đó, Nga muốn Ukraine rút khỏi toàn bộ Donbass, biến kết quả chiến trường thành một sự thay đổi lãnh thổ có tính lâu dài.
Một bên muốn ngừng bắn theo đường ranh giới kiểm soát thực tế, nhưng vẫn giữ nguyên yêu sách chủ quyền. Bên kia muốn Ukraine chấp nhận những điều kiện lãnh thổ mà Nga đặt ra.
Vì vậy, dù Zelensky có thể tuyên bố sẵn sàng chấp nhận một thỏa thuận dựa trên việc Ukraine giữ lại ít nhất 75% lãnh thổ, điều đó không có nghĩa Kiev đã đồng ý nhượng Donbass cho Moscow.
Chừng nào hai bên còn bất đồng về tương lai Donbass, con đường dẫn tới một thỏa thuận ngừng bắn thực sự vẫn còn rất nhiều chông gai.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét