Phát triển quá nhanh sẽ hình thành “đường cong tăng trưởng”?

Phát triển quá nhanh sẽ hình thành “đường cong tăng trưởng”?

Gần đây, tôi tình cờ đọc được một luận điểm cho rằng một nền văn minh phát triển quá nhanh cũng sẽ hình thành những đường cong tăng trưởng. Ba thế hệ người Việt Nam dường như sống trong cùng một đất nước, nhưng trên thực tế, họ trưởng thành trong ba xã hội khác nhau, dẫn đến ba cách nhìn khác nhau về thời gian, nhịp sống và giá trị. Biểu hiện điển hình nhất là: ông bà chúng ta sợ chết đói, cha mẹ chúng ta sợ chết vì gian khổ, còn chúng ta sợ chết đột ngột.

Điều này làm cho tôi nhớ đến thời học ở Đại học Sorbonne Pháp. Hồi đó tôi có đọc một cuốn sách của nhà xã hội học William F. Ogburn về khái niệm “độ trễ văn hóa” (cultural lag), trong đó ông viết công nghệ và điều kiện vật chất có thể thay đổi nhanh hơn các giá trị, luật lệ, thiết chế và chuẩn mực xã hội, văn hóa và nhận thức của con người. 

Có thể hình dung quá trình phát triển qua ba giai đoạn:

Giai đoạn 1 – Tăng trưởng chậm: Nền kinh tế và xã hội thay đổi tương đối chậm; các quy tắc, tập quán và thể chế có đủ thời gian thích nghi.

Giai đoạn 2 – Tăng trưởng nhanh: Kinh tế, công nghệ và đời sống vật chất biến đổi mạnh mẽ, nhưng các thiết chế xã hội và văn hóa chưa theo kịp.

Giai đoạn 3 – Thích nghi hoặc khủng hoảng: Xã hội phải điều chỉnh thể chế, chuẩn mực và cách ứng xử để thích nghi với hoàn cảnh mới. Nếu sự điều chỉnh không theo kịp, những mâu thuẫn xã hội có thể gia tăng.

Ví dụ ở Việt Nam: Internet, điện thoại thông minh và mạng xã hội phát triển rất nhanh, nhưng kỹ năng kiểm chứng thông tin, văn hóa tranh luận, quy tắc ứng xử trên mạng và cơ chế quản lý đã thích nghi kịp. Không những trên mạng mà cả trong cuộc sống đời thường cũng vậy. Khoảng cách đó có thể tạo ra những vấn đề mới mà xã hội chưa có đủ kinh nghiệm để xử lý.

Từ đây nẩy sinh ra một vấn đề là phát triển càng nhanh thì thách thức không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà còn là làm sao để thể chế, văn hóa và con người thích nghi kịp với những biến đổi do chính sự tăng trưởng tạo ra.

1. Các nền văn minh cũng có đường cong tăng trưởng ?

“Việt Nam đã hoàn thành trong vài chục năm quá trình chuyển đổi mà nhiều quốc gia phải mất hàng trăm năm mới trải qua.” Nhiều người nghe câu này sẽ lập tức cảm thấy phấn khích, cho rằng đó là một nhận định tích cực.

Nhưng chúng ta cũng cần nhìn vào mặt khác: các nước phương Tây mất hàng trăm năm để tiến hóa dần dần, mỗi thế hệ đều có thời gian thích nghi; còn Việt Nam đã trải qua những biến đổi sâu sắc chỉ trong vài chục năm. Kết quả là ba thế hệ sống chung dưới một mái nhà, nhưng dường như lại thuộc về ba múi giờ khác nhau.

Một bình luận trên mạng được nhiều người đồng tình: “Đây chính là lý do khiến bạn khó giao tiếp với cha mẹ. Về căn bản, đó là sự khác biệt lớn trong cấu trúc xã hội và những tổn thương giữa các thế hệ khó có thể xóa nhòa.”

Đây chính là biểu hiện rõ nhất của hiện tượng “rạn da”: da bị kéo giãn, nhưng các cơ bên dưới không phát triển kịp.

Vì sao thuyết “đường cong phát triển của nền văn minh” lại trở nên phổ biến?

Bởi vì nó đã gọi tên một cảm giác khó chịu mơ hồ mà chúng ta không thể diễn đạt rõ ràng.

Nhìn lại cuộc đời, hiện tượng này xuất hiện ở khắp mọi nơi.

Ví dụ, sự khác biệt về giá trị giữa ba thế hệ.

Ông bà chúng ta từng sợ chết đói.

Những người thân lớn tuổi tích trữ túi ni-lông, thu gom bìa carton, hâm nóng thức ăn thừa nhiều lần mới bỏ đi, rồi liên tục gắp thức ăn vào bát bạn... Đó là những phản ứng bản năng được hình thành khi ký ức về sự khan hiếm đã ăn sâu vào tâm trí.

Họ vẫn đang chống lại một mối đe dọa đã dần biến mất khỏi cuộc sống của nhiều người, nhưng bạn không thể dùng lý lẽ để thuyết phục một bản năng đã được hình thành qua nhiều năm tháng.

Thế hệ trước sợ chết vì gian khổ.

Tư duy của họ dựa trên sự chắc chắn: học hành chăm chỉ, tìm được một công việc tốt, tiết kiệm tiền mua nhà, kiên trì đi theo từng bước, rồi cuối cùng sẽ thành công.

Cuộc đời đối với họ giống như một bài thi có đáp án chuẩn.

Còn chúng ta sợ chết đột ngột.

Tấm bản đồ cũ đã lỗi thời, tấm bản đồ mới vẫn chưa được vẽ xong. Không có ranh giới rõ ràng cho công việc, tin nhắn lúc nào cũng không trả lời hết. Những văn phòng sáng đèn lúc hai giờ sáng và những từ ngữ phổ biến như “nằm yên” hay “nội quyển” chỉ là hai mặt của cùng một đồng tiền.

Cha mẹ chúng ta coi trọng sự ổn định, tiết kiệm và kiên nhẫn. Ổn định có nghĩa là an toàn, tiết kiệm là đức tính tốt, kiên nhẫn là biểu hiện của sự trưởng thành.

Người trẻ lại thường nói về ranh giới cá nhân, cảm xúc và ý nghĩa cuộc sống. Ranh giới có nghĩa là tôn trọng, cảm xúc có nghĩa là nhu cầu được thấu hiểu, còn ý nghĩa cuộc sống là câu hỏi: tại sao tôi phải sống?

Khi cha mẹ nói “hãy thi công chức”, điều họ muốn nói là “đừng để con phải chịu khổ”. Nhưng người trẻ nghe thành “cha mẹ không chấp nhận lựa chọn của con”.

Khi người trẻ nói “con mệt mỏi quá”, cha mẹ lại hiểu thành “con không đủ mạnh mẽ”.

Khi cha mẹ nói “bố mẹ làm thế là vì lợi ích của con”, người trẻ lại hiểu thành “bố mẹ không tin tưởng con”.

Một biểu hiện khác là khoảng cách ngày càng lớn trong quan hệ giữa người trẻ với họ hàng. Có những người chỉ liên lạc với họ hàng vài lần mỗi năm, thậm chí hiếm khi về thăm. Những mối quan hệ từng được duy trì thường xuyên trong xã hội truyền thống đang dần thay đổi theo nhịp sống hiện đại.

Một hiện tượng đặc biệt điển hình khác là cứ khoảng mười năm, người ta lại gọi một thế hệ nào đó là “thế hệ lạc lối”.

Thế hệ 8X bị cho là hỏng, thế hệ 9X bị cho là hỏng, rồi đến thế hệ 10X cũng bị cho là hỏng... Tại sao thế hệ nào cũng bị đánh giá như vậy?

Bởi vì những lời phán xét luôn được đưa ra theo hệ tọa độ của thế hệ trước, trong khi những vấn đề mà thế hệ tiếp theo phải đối mặt lại hoàn toàn khác.

Người sinh vào thập niên 1980 trưởng thành trong thời kỳ nền kinh tế thị trường mở rộng và thị trường bất động sản phát triển mạnh. Người sinh vào thập niên 1990 phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn khi giáo dục đại học mở rộng. Người sinh vào thập niên 2000 bước vào thị trường lao động trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể làm thay đổi nhu cầu đối với nhiều công việc.

Dùng thước đo cũ để đánh giá một hoàn cảnh mới, kết luận đương nhiên sẽ là: các bạn không đủ năng lực.

Ví dụ rõ ràng nhất là sự thay đổi liên tục của các công cụ học tập.

Khi những người sinh vào thập niên 1980 làm bài tập, nếu gặp câu hỏi không biết giải, họ chỉ có thể hỏi giáo viên hoặc bạn cùng lớp. Thứ họ cần có khi chỉ là một cuốn từ điển.

Sau đó, Internet phổ biến, cho phép tìm kiếm câu trả lời trên các trang web.

Tiếp theo là những ứng dụng học tập trực tuyến, cho phép học sinh chụp ảnh câu hỏi để tìm lời giải và nhận được hướng dẫn gần như ngay lập tức.

Các nền tảng học trực tuyến tiếp tục phát triển, cạnh tranh bằng những lớp học trực tuyến và các dịch vụ hỗ trợ học tập.

Giờ đây, trí tuệ nhân tạo đã xuất hiện. Trẻ em có thể trực tiếp đặt câu hỏi cho AI, không cần chụp ảnh bài tập. AI có thể trả lời, đặt câu hỏi tiếp theo và thậm chí trò chuyện với chúng.

2. Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Việt Nam

Nước láng giềng Hàn Quốc gọi đây là hiện tượng “tăng trưởng bị nén”.

Kỳ tích sông Hàn đã giúp Hàn Quốc hoàn thành trong vài thập kỷ những biến đổi kinh tế mà nhiều quốc gia phải mất hàng thế kỷ mới đạt được. Kết quả là gì?

Một thế hệ được gọi là “thế hệ 386”, những người sinh vào thập niên 1960, học đại học trong thập niên 1980 và bước vào tuổi 30 trong thập niên 1990, từng có ảnh hưởng lớn đến đời sống chính trị và xã hội.

Trong khi đó, một thế hệ trẻ khác được gọi là “thế hệ N từ bỏ”, bởi họ từ bỏ ngày càng nhiều mục tiêu từng được xem là bình thường: hẹn hò, kết hôn, sinh con, mua nhà và tìm kiếm việc làm ổn định.

Hai thế hệ người Hàn Quốc ngày càng có những trải nghiệm và kỳ vọng khác nhau.

Nhật Bản cũng có những tranh luận tương tự giữa thế hệ bùng nổ dân số và thế hệ trẻ trưởng thành trong thời kỳ kinh tế trì trệ.

3. Những đường cong tăng trưởng hình thành như thế nào?

Việt Nam đã trải qua trong vài chục năm những biến đổi mà nhiều quốc gia phải mất hàng trăm năm mới hoàn thành. Nhưng kinh tế, công nghệ, thể chế và tư tưởng không phát triển đồng bộ.

Ở phương Tây, công nghiệp hóa, đô thị hóa và tin học hóa diễn ra qua nhiều giai đoạn, cách nhau hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ.

Xã hội cần thời gian để tiếp thu, gia đình cần thời gian để thích nghi, con người cần thời gian để dần chấp nhận rằng thế giới đã thay đổi.

Việt Nam cũng trải qua nhiều giai đoạn phát triển chồng lên nhau.

Quá trình công nghiệp hóa chưa hoàn tất thì đô thị hóa đã tăng tốc; trong khi đô thị hóa đang diễn ra, Internet đã phổ biến. Thanh toán điện tử vừa trở nên quen thuộc thì các thuật toán đề xuất đã xuất hiện. Nhiều người còn chưa hiểu đầy đủ về trí tuệ nhân tạo, nhưng AI đã bắt đầu đi vào văn phòng, trường học và đời sống thường ngày.

Kinh tế phát triển nhanh, công nghệ liên tục đổi mới, các hệ thống quản lý cố gắng bắt kịp, nhưng tư tưởng và quan niệm xã hội thường thay đổi chậm hơn.

Kết quả là trong cùng một quốc gia, cùng một thời điểm, có người vẫn sống theo những chuẩn mực của xã hội nông nghiệp truyền thống, có người đã bước vào xã hội nền tảng số, còn có người đang đối mặt với những thay đổi do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Cứ khoảng mười năm, những tiến bộ công nghệ lại tạo ra một cuộc cách mạng trong cách con người nhận thức thế giới.

Khoảng cuối thập niên 2000, Internet băng rộng và máy tính cá nhân ngày càng phổ biến. Đầu thập niên 2010, điện thoại thông minh và thanh toán điện tử phát triển mạnh. Sau đó, mạng xã hội và các thuật toán đề xuất làm thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin. Từ đầu thập niên 2020, các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh bắt đầu phát triển nhanh chóng.

Cứ sau một khoảng thời gian tương đối ngắn, những hiểu biết cơ bản của mỗi thế hệ về thế giới lại có thể bị viết lại.

Cấu trúc xã hội cũng thay đổi nhanh chóng: đô thị hóa, thi cử, giá nhà đất, việc làm, quy mô gia đình, tình trạng sinh ít con và già hóa dân số... hết vấn đề này đến vấn đề khác.

Từ sau Đổi mới năm 1986, Việt Nam chứng kiến làn sóng di cư lớn từ nông thôn ra thành thị. Hàng triệu người rời khỏi những cộng đồng quen thuộc để đến các khu công nghiệp và đô thị, nơi họ phải thích nghi với những quan hệ xã hội mới.

Nhà ở cũng thay đổi vị trí trong đời sống kinh tế. Từ chỗ chủ yếu là nơi cư trú, nhà đất ngày càng trở thành tài sản tích lũy, một khoản đầu tư lớn và đối với nhiều người trẻ, còn là điều kiện quan trọng để lập gia đình.

Việc làm chuyển từ cơ chế phân bổ và bảo đảm tương đối ổn định sang môi trường cạnh tranh ngày càng lớn. Khái niệm “biên chế”, vốn từng gắn với sự ổn định trong một bộ phận xã hội, không còn là con đường duy nhất. Nhiều người phải làm việc theo hợp đồng, tự kinh doanh hoặc tham gia các nền tảng lao động linh hoạt.

Thế hệ con một ở nhiều gia đình phải gánh vác kỳ vọng của cha mẹ, thậm chí trách nhiệm chăm sóc cả ông bà. Trong khi đó, dân số già hóa đặt ra những yêu cầu mới đối với gia đình, thị trường lao động và hệ thống an sinh xã hội.

Những thay đổi về cấu trúc ấy đã diễn ra từng lớp qua nhiều thập kỷ.

Cơ cấu quyền lực trong gia đình cũng thay đổi. Kinh nghiệm của người lớn tuổi không còn mặc nhiên được coi là nguồn tri thức duy nhất, trong khi người trẻ ngày càng có khả năng cung cấp những thông tin và kỹ năng mới.

Trong xã hội truyền thống, người lớn tuổi nắm giữ kinh nghiệm. Kỹ thuật canh tác, cưới hỏi, tang lễ, quan hệ giữa người với người và các nghề thủ công đều được tích lũy qua thời gian. Người sống lâu hơn thường biết nhiều hơn.

Ngày nay, tình hình đang dần đảo ngược.

Người trẻ hướng dẫn cha mẹ sử dụng điện thoại thông minh, cài đặt ứng dụng, thanh toán điện tử, tránh lừa đảo trực tuyến và phân biệt tin giả.

Nhà nhân học Margaret Mead từng đưa ra khái niệm “văn hóa hậu định”, trong đó thế hệ trẻ truyền đạt tri thức cho thế hệ lớn tuổi. Đây là một hiện tượng mà nhiều gia đình Việt Nam đang trải nghiệm.

Không phải người lớn tuổi trở nên vô dụng, mà là kinh nghiệm của họ có thể mất đi giá trị thực tiễn nhanh hơn trước trong một số lĩnh vực.

Khi trật tự cũ không còn vận hành như trước, còn trật tự mới chưa được thiết lập đầy đủ, con người bắt đầu lo lắng, gán nhãn và đổ lỗi cho nhau.

Khi thời đại thay đổi, tất cả đều bị chấn động.

Nhưng sau những chấn động ấy, điều gì sẽ xảy ra?

Chúng ta cần suy nghĩ về bước tiếp theo.

4. Nếu tiến hành một thí nghiệm tư duy

Tôi đã thử sử dụng trí tuệ nhân tạo để mời bốn vị khách ngồi quanh một chiếc bàn và tham gia thảo luận. Bốn nhân vật: Ogburn, người nghiên cứu sự tụt hậu văn hóa; Margaret Mead, nhà nhân học quan tâm đến quan hệ giữa các thế hệ; Karl Marx, người phân tích những mâu thuẫn trong quan hệ kinh tế và xã hội; và Elon Musk, một doanh nhân tiêu biểu cho niềm tin vào khả năng giải quyết vấn đề bằng công nghệ.

Đây là cuộc đối thoại tưởng tượng nhằm làm rõ các quan điểm khác nhau, không phải bản ghi lời nói thực tế của những nhân vật này.

Chủ đề là “sự tụt hậu văn hóa”, khái niệm được William F. Ogburn đề xuất cách đây khoảng một thế kỷ. Theo đó, văn hóa vật chất phát triển quá nhanh, trong khi những yếu tố phi vật chất như thể chế và tư tưởng không thể theo kịp. Khoảng cách giữa chúng được gọi là “sự tụt hậu văn hóa”.

Tôi rất muốn nghe những người có tư tưởng sâu sắc sẽ nói gì về vấn đề này.

Người dẫn chương trình: Cảm ơn tất cả mọi người đã có mặt. Trước tiên, xin tự giới thiệu: tôi là AI, người dẫn chương trình hôm nay, đồng thời cũng là đối tượng đầu tiên để mọi người thảo luận, xét cho cùng, nhiều người cho rằng AI đang tạo ra động lực tăng trưởng mới nhất.

Vậy chúng ta đi thẳng vào vấn đề: khi một xã hội phát triển quá nhanh, điều gì sẽ bị bỏ lại phía sau?

Ogburn: Tôi có lẽ là người thích hợp nhất để nói về vấn đề này, bởi chính tôi đã đưa ra thuật ngữ “sự tụt hậu văn hóa”.

Nhận xét của tôi rất đơn giản: văn hóa vật chất, chẳng hạn như công nghệ, thay đổi ngày càng nhanh; trong khi văn hóa phi vật chất, như đạo đức, pháp luật và phong tục, thay đổi chậm hơn. Sự khác biệt về tốc độ ấy là nguồn gốc của những xung đột xã hội.

Khi một quốc gia hoàn thành trong vài chục năm những biến đổi mà quốc gia khác phải mất hàng trăm năm mới trải qua, điều đó có nghĩa là không chỉ xuất hiện một khoảng cách, mà có thể có hàng loạt khoảng cách chồng chất lên nhau.

Thể chế chạy theo công nghệ, tư tưởng chạy theo thể chế, còn con người lại chạy theo tư tưởng.

Người dẫn chương trình AI: Có thể diễn đạt theo cách dễ hiểu hơn không?

Ogburn: Được thôi. Hãy tưởng tượng một gia đình vội vã băng qua đường khi đèn đỏ. Người nhanh nhất đã sang được bên kia, nhưng những người khác vẫn còn ở giữa đường, trong khi đầu óc họ thậm chí chưa kịp phản ứng.

Đó chính là sự tụt hậu văn hóa.

Vấn đề ở một xã hội phát triển quá nhanh là chân, thân thể và đầu óc dường như đã bị kéo giãn ra cách nhau hàng chục mét.

Marx: (Gật đầu) Nhưng tôi phải nhắc mọi người rằng đây chưa bao giờ chỉ là vấn đề thời gian. Nó còn là vấn đề phân phối.

Hơn một trăm năm trước, tôi đã chỉ ra rằng sự phát triển của lực lượng sản xuất có thể làm gia tăng những mâu thuẫn xã hội khi các quan hệ sản xuất không thay đổi tương ứng.

Năng suất càng tăng nhanh, những quan hệ xã hội càng có thể khó theo kịp, và cuối cùng gánh nặng có thể đè lên vai từng cá nhân.

Vết rạn xuất hiện trên da, nhưng nỗi đau lại nằm sâu bên trong.

Ai là người phải trả giá cho tốc độ ấy? Những người làm việc đến tận sáng sớm, những lao động trung niên bị mất việc khi tuổi đời chưa cao, những người trẻ phải liên tục chạy theo các chỉ tiêu hiệu suất.

Tôi chỉ muốn đặt ra một câu hỏi: ai được hưởng lợi từ sự tăng tốc này, và ai phải gánh chịu những chi phí của nó?

Musk: (Nhún vai) Hai người đều xem tốc độ là vấn đề, nhưng tôi tin rằng tốc độ có thể chính là giải pháp.

Tôi cho rằng AI có tiềm năng vượt xa năng lực của con người trong nhiều lĩnh vực. Trong tương lai, con người có thể không còn phải làm việc chỉ để sinh tồn, mà có nhiều cơ hội hơn để theo đuổi sở thích cá nhân.

Những vết rạn chỉ là nỗi đau trong quá trình phát triển. Làn da đang thích nghi với những cơ bắp mới.

Điều cần làm không phải là dừng lại để chờ tư tưởng bắt kịp, mà là tiếp tục tiến lên và để công nghệ đưa con người đến một thế giới mới.

Marx: Một thế giới mới ư? Anh đang ngồi trên tên lửa, còn những người khác vẫn đứng trên bệ phóng. Tên lửa càng bay nhanh, những người trên bệ phóng càng hoảng loạn.

Musk: Rồi bệ phóng cũng sẽ được xây dựng. Chúng ta chỉ cần chờ đợi.

Ogburn: (Cười) Đó chính là điều tôi muốn nói khi sử dụng khái niệm “sự tụt hậu văn hóa”. Sự chờ đợi không bao giờ miễn phí. Mỗi ngày chờ đợi đều có nghĩa là những con người cụ thể đang phải trả giá.

Người dẫn chương trình: Câu hỏi thứ hai: mâu thuẫn giữa các thế hệ thực chất là gì? Cha mẹ và con cái rõ ràng yêu thương nhau, vậy tại sao cứ mở miệng nói chuyện là lại cãi nhau?

Mead: Bởi vì lần đầu tiên trong lịch sử, hướng truyền đạt tri thức đã bị đảo ngược ở nhiều lĩnh vực.

Tôi từng phân tích ba mô hình văn hóa: văn hóa tiền định, trong đó người lớn tuổi dạy thế hệ trẻ; văn hóa đồng định, trong đó những người cùng thế hệ học hỏi lẫn nhau; và văn hóa hậu định, trong đó thế hệ trẻ truyền đạt tri thức cho thế hệ lớn tuổi.

Trong xã hội truyền thống, kỹ thuật canh tác, cưới hỏi, tang lễ, quan hệ giữa người với người và nghề thủ công đều được tích lũy qua thời gian. Ai sống lâu hơn thường biết nhiều hơn.

Ngày nay, người trẻ đang dạy cha mẹ mình, không phải vì người lớn tuổi vô dụng, mà vì kinh nghiệm của họ đã bị một số thay đổi của thời đại vượt qua quá nhanh.

Người lớn tuổi có thể dần mất đi vai trò độc quyền trong việc truyền đạt tri thức, trong khi vẫn tiếp tục đảm nhận vai trò hỗ trợ tài chính và chăm sóc gia đình. Đây có thể là một trong những nguồn gốc của mâu thuẫn.

Người dẫn chương trình: Vậy bản chất của xung đột giữa các thế hệ là cuộc đấu tranh giành quyền được giáo dục?

Mead: Đó là cuộc đấu tranh giành quyền diễn giải thế giới. Trước đây, cách sống thường được định hình bởi người lớn tuổi. Ngày nay, người trẻ cũng có những chuẩn mực và cách nhìn riêng.

Marx: Tôi muốn bổ sung một điều. Bà đang xem xét ngôn ngữ trong phạm vi gia đình; tôi muốn nhìn vào những điều nằm phía sau ngôn ngữ ấy.

Tại sao người trẻ lo lắng? Bởi vì những lời hứa của trật tự cũ có thể không còn thực hiện được, trong khi trật tự mới chỉ nói với họ rằng: “Các bạn phải linh hoạt hơn, phải học hỏi suốt đời.”

Nhưng linh hoạt có nghĩa là gì?

Trong một số trường hợp, linh hoạt chính là việc chuyển rủi ro sang cá nhân. Trước đây, một phần rủi ro có thể được chia sẻ bởi cơ quan, tập thể hoặc hệ thống. Ngày nay, cá nhân có thể phải tự gánh chịu nhiều rủi ro hơn.

Mức độ xung đột giữa các thế hệ có thể phụ thuộc vào mức độ mà những lời hứa của trật tự cũ không còn được thực hiện.

Musk: Vì thế, giải pháp vẫn là công nghệ. AI có thể giúp một người đạt được năng suất trước đây cần cả một nhóm. Nó có thể biến sự linh hoạt từ một gánh nặng thành một cơ hội tự do. Một người cũng có thể thực hiện công việc mà trước đây phải cần đến cả một công ty.

Marx: Một người có thể trở thành cả một công ty — nghe thật tuyệt vời. Nhưng tôi muốn hỏi: thuật toán có đóng bảo hiểm xã hội cho người ấy không?

Người dẫn chương trình: (Cười) Có vẻ hai người khó đạt được sự đồng thuận. Vậy tôi xin đặt một câu hỏi mà có lẽ tất cả đều có thể trả lời: thế hệ tiếp theo sẽ như thế nào?

Trẻ em ngày nay tiếp xúc với AI từ rất sớm. Một số người gọi chúng là thế hệ sinh ra trong môi trường AI. Liệu chúng ta sẽ chứng kiến một “múi giờ thứ tư”?

Ogburn: Hoàn toàn có thể. Và tôi phải nhắc mọi người rằng những khoảng cách do sự tụt hậu văn hóa tạo ra không nhất thiết biến mất; chúng có thể chuyển sang những vị trí mới.

Thế hệ trước tụt hậu so với nền văn minh công nghiệp, thế hệ này tụt hậu so với Internet, còn thế hệ tiếp theo có thể tụt hậu so với trí tuệ nhân tạo — hay nói chính xác hơn, các thể chế và tư duy xã hội có thể tụt hậu so với AI.

Mỗi thế hệ có thể sống trong một khoảng cách riêng của mình.

Mead: Vấn đề thực sự mà thế hệ AI phải đối mặt không phải là họ biết nhiều hơn hay ít hơn chúng ta, mà là cách họ tiếp nhận tri thức khác chúng ta như thế nào.

Họ có thể bắt đầu bằng cách đặt câu hỏi từ những nguyên lý cơ bản, trong khi chúng ta thường bắt đầu bằng việc tìm kiếm câu trả lời.

Khi họ trở thành người lớn tuổi, những điều họ truyền đạt cho thế hệ tiếp theo có thể hoàn toàn khác với những gì chúng ta coi là quan trọng nhất ngày nay.

Chẳng hạn, họ có thể phải dạy thế hệ sau cách định hướng trong một thế giới không còn những câu trả lời chuẩn mực cho mọi vấn đề.

Musk: Đó chính là lý do tôi cho rằng tương lai của công việc sẽ gắn nhiều hơn với sở thích cá nhân.

Khi AI đảm nhận phần lớn công việc sản xuất cần thiết để duy trì cuộc sống, câu hỏi về ý nghĩa — điều mà các bạn đã thảo luận từ lâu — có thể lần đầu tiên trở thành vấn đề mà mọi người đều có cơ hội tự do theo đuổi.

Marx: (Ngập ngừng) Có lẽ vậy. Nhưng trước khi ngày ấy đến, hãy nhìn những người đang đứng trên sân ga.

Tốc độ tự nó không tốt cũng không xấu. Điều quan trọng là ai đang cầm tay lái và ai đang đạp phanh.

Người dẫn chương trình AI: Cuối cùng, xin mỗi người để lại một lời nhắn cho những người đang cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau.

Ogburn: Những vết nứt không tự biến mất. Nhưng bạn có thể nhận ra chúng nằm ở đâu. Khi nhìn thấy chúng, bạn sẽ ít có nguy cơ rơi xuống hơn.

Mead: Nếu một người trẻ hơn đang dạy bạn điều gì đó, đừng xem đó là sự xúc phạm. Hãy coi đó là cơ hội để nền văn minh trao cho bạn một lần trưởng thành nữa.

Musk: Hãy tiếp tục tiến lên. Không có giới hạn nào mà chúng ta không thể thử vượt qua.

Marx: Hãy chạy đi, nhưng thỉnh thoảng hãy ngoái lại xem ai đã bị bỏ lại phía sau.

5. Kết luận

Ba thế hệ, mỗi thế hệ cầm một tấm bản đồ khác nhau, nhưng cùng chia sẻ một cuốn sổ hộ khẩu.

Chúng ta vẫn ở trong cùng một căn phòng, mò mẫm tìm đường tiến về phía trước.

Có lẽ việc cuộc đối thoại này không đi đến một kết luận dứt khoát lại chính là kết luận trung thực nhất của thời đại chúng ta.