“Học thuyết chiến thắng” của Trump đang đẩy Zelensky vào địa ngục
1. Tuyên bố cực sốc của Tổng thống Mỹ Donald TrumpNhững tương tác giữa Nga và Mỹ mấy hôm nay đang nóng lên theo một cách khiến nhiều người không ngờ tới. Ngày 9 tháng 10, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng ông vừa hoàn tất cuộc điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin.
Hai bên đã đạt được thỏa thuận về cái gọi là “giao dịch năng lượng”: Nga sẽ ngay lập tức cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu, đến tháng 11 cung cấp thêm 500.000 tấn, sau đó bổ sung 1 triệu tấn, rồi trong ngắn hạn sẽ tiếp tục cung cấp thêm 3 triệu tấn, tùy thuộc vào tình trạng các nhà máy lọc dầu của Nga.
Cùng ngày, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ ban hành Giấy phép chung số 135, cho phép thực hiện các giao dịch dầu diesel có nguồn gốc từ Nga vốn bị cấm trước đây do các lệnh trừng phạt Nga, bao gồm cả việc nhập khẩu trực tiếp vào Mỹ. Giấy phép có hiệu lực đến ngày 7 tháng 4 năm 2027. Đây là lần đầu tiên kể từ khi xung đột Nga–Ukraine bùng nổ năm 2022, Mỹ miễn trừ trừng phạt đối với dầu diesel Nga với thời hạn dài hơn mức thông thường 30 ngày.
Phía Ukraine phản ứng vô cùng gay gắt. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky gọi đây là “một quyết định yếu đuối của một đối tác mạnh”, thẳng thắn nói rằng ông cảm thấy “bị phản bội”, đồng thời lên án việc Mỹ cho phép Nga bán các sản phẩm dầu mỏ là hành động “đầu tư vào chiến tranh”, là “món quà dành cho Putin”. Có thông tin cho rằng phía Ukraine đã kết thúc sớm cuộc đàm phán Mỹ–Ukraine–châu Âu tại Miami, vốn dự kiến kéo dài hai ngày.
Vì sao một giao dịch năng lượng tưởng chừng đơn thuần lại khiến chính quyền Ukraine tức giận đến vậy? Những tương tác dồn dập giữa Nga và Mỹ trong đợt này sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc xung đột Nga–Ukraine đã kéo dài hơn bốn năm? Muốn trả lời những câu hỏi đó, trước hết cần quay lại điểm khởi đầu của đợt tương tác này.
2. Sự xích lại gần nhau trong đợt này không có gì bất ngờ
Việc quan hệ Nga–Mỹ một lần nữa nóng lên không phải là điều đáng ngạc nhiên. Khác với chính quyền Biden theo đuổi chủ nghĩa Đại Tây Dương và coi việc kiềm chế Nga là nền tảng của quan hệ xuyên Đại Tây Dương, chính sách đối ngoại của chính quyền Trump luôn xuất phát từ nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết” của chủ nghĩa bảo thủ.
Theo logic này, giới tinh hoa chính trị truyền thống ở châu Âu chủ yếu là những “kẻ ăn bám” cần phải trả tiền cho chính công cuộc phòng thủ của mình. Chính quyền Ukraine cũng nhiều lần bị Trump công khai chỉ trích, thậm chí bị ông dùng những từ ngữ như “kẻ trộm” để mô tả. Trong bối cảnh ấy, dư địa cải thiện quan hệ Nga–Mỹ đang được mở rộng đáng kể.
Cùng với sự thay đổi của môi trường đối ngoại Mỹ, logic cải thiện quan hệ Nga–Mỹ ngày càng trở nên rõ ràng. Từ đầu năm nay, sau khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran, hoạt động vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz bị cản trở, giá dầu diesel tại Mỹ đã tăng khoảng 70% so với cùng kỳ năm ngoái.
Đối mặt với áp lực lạm phát, trước tiên Mỹ ban hành Giấy phép chung số 133 và số 134 vào tháng 3 năm nay, cho phép thực hiện các giao dịch đối với dầu thô và sản phẩm dầu mỏ của Nga đã được đưa lên tàu. Đến cuối tháng 9, Mỹ lại đe dọa hạn chế xuất khẩu dầu diesel, yêu cầu Pháp và Đức thúc đẩy Liên minh châu Âu giải phóng khoảng 120 triệu thùng dầu diesel dự trữ khẩn cấp trong vòng sáu tháng.
Ngày 8 tháng 10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov xác nhận Nga và Mỹ đang thảo luận các dự án kinh tế chung. Ngày hôm sau, Trump và Putin có cuộc điện đàm kéo dài một tiếng rưỡi, rồi giao dịch dầu diesel Nga–Mỹ lập tức được triển khai. Đặc phái viên của Tổng thống Nga, ông Dmitryev, ngay lập tức tuyên bố hợp tác năng lượng Nga–Mỹ “sẽ tiếp tục và mang lại lợi ích cho thị trường toàn cầu”.
Từ việc gây sức ép buộc châu Âu giải phóng lượng dầu dự trữ đến việc trực tiếp đạt thỏa thuận với Nga, trong toàn bộ quá trình, phía Mỹ luôn là bên đặt chương trình nghị sự, chủ động tiếp xúc và công bố kết quả. Có thể thấy rõ rằng động thái mới trong quan hệ Nga–Mỹ lần này do Mỹ chủ động khởi xướng.
Dĩ nhiên, điều “không bất ngờ” chỉ nằm ở chiều hướng phát triển. Điều thực sự khiến người ta trở tay không kịp là tốc độ diễn ra quá nhanh.
Đây cũng không phải lần đầu tiên Trump chủ động tìm cách cải thiện quan hệ với Nga. Sau hội nghị thượng đỉnh Nga–Mỹ tại Anchorage, ông từng tìm cách thúc đẩy phương án giải quyết xung đột theo ý tưởng của mình, nhưng hiệu quả rất hạn chế. Sự phản đối trong nội bộ chính trường Mỹ cùng thái độ cứng rắn, kiên quyết giữ vững giới hạn của Nga đã khiến lập trường của Trump đối với Nga dần trở nên cứng rắn hơn.
Bởi vậy, điểm khác biệt lớn nhất giữa đợt “cải thiện quan hệ” Nga–Mỹ lần này với những lần trước là lập trường của Trump gần như quay ngoắt 180 độ.
Chỉ một tháng trước, Trump vừa ký một dự luật trừng phạt toàn diện đối với Nga, cho phép Mỹ áp thuế lên tới 100% đối với các quốc gia mua năng lượng của Nga. Mũi nhọn của biện pháp này nhắm thẳng vào huyết mạch kinh tế của Nga: xuất khẩu năng lượng, thông qua lập pháp để tăng cường siết chặt năng lượng Nga. Khi ấy, các nghị sĩ của cả hai đảng còn thúc giục chính phủ Mỹ nhanh chóng sử dụng những công cụ này để “giúp đỡ Ukraine”.
Thế nhưng chỉ một tháng sau, chính nước Mỹ lại trở thành người mua dầu diesel của Nga. Cú quay ngoắt 180 độ gần như diễn ra chỉ sau một đêm này có tính kịch tính hiếm thấy, ngay cả trong môi trường cầm quyền vốn đầy những thay đổi thất thường của Trump.
Cộng đồng quốc tế và giới truyền thông nhìn chung đều sửng sốt. Không cần phải nói cũng hiểu sự tức giận của chính quyền Ukraine. Liên minh châu Âu và các lực lượng trong nội bộ Mỹ cũng có những phản ứng tiêu cực ở các mức độ khác nhau. Đại diện cấp cao của EU phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas tuyên bố với giọng điệu đối đầu rằng “bây giờ không phải lúc nới lỏng sức ép đối với Nga”. Các nghị sĩ Mỹ, trong đó có bốn thượng nghị sĩ Cộng hòa, cùng ký văn bản yêu cầu chính phủ “lập tức thay đổi hướng đi”, cho rằng quyết định của Trump mâu thuẫn với lệnh cấm nhập khẩu năng lượng Nga mà Quốc hội đã thông qua năm 2022.
Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, phong cách điều hành của Trump luôn khó đoán, chính sách được quyết định tùy hứng, còn chính sách đối ngoại thì thay đổi liên tục, lúc thế này lúc thế khác. Tuy nhiên, nếu vì vậy mà kết luận rằng hành động của Trump hoàn toàn không thể dự đoán, thì có lẽ cũng chưa hẳn đúng.
Trump là một chính khách dân túy có cá tính khác thường, nhưng ông có những nguyên tắc hành động riêng và những giá trị mà ông tin tưởng. Ông hành động ồn ào, phô trương, đôi khi gần như phi lý; những lời phát biểu của ông thường chỉ có hiệu lực ngay tại thời điểm được nói ra. Tuy nhiên, đằng sau đó thường là những mục tiêu tương đối rõ ràng. Dĩ nhiên, những mục tiêu ấy có sáng suốt hay không lại là chuyện khác.
Việc lần này ông bất chấp sức ép từ EU và các lực lượng trong nước để thúc đẩy chính sách “giao dịch năng lượng” là một biểu hiện điển hình trong phong cách cầm quyền của mình. Muốn hiểu tình hình chính sách Mỹ hiện nay, bao gồm cả quan hệ Nga–Mỹ, không thể chỉ chăm chú vào những phát ngôn và hành vi kỳ quặc ở bề nổi của Trump; cần phải đối chiếu chúng với danh sách mục tiêu mà ông theo đuổi.
3. Bàn tính dân túy của Trump
Trong danh sách mục tiêu hiện tại của Trump, hai việc đứng hàng đầu là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và giá dầu. Đây đã là những vấn đề cấp bách đối với ông, liên quan đến thành tích cầm quyền, thậm chí trực tiếp liên quan đến quyền lực của ông.
Hiện chỉ còn chưa đầy một tháng nữa là đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ ngày 3 tháng 11. Triển vọng tranh cử của Đảng Cộng hòa không mấy lạc quan. Trong khi đó, giá năng lượng trong nước Mỹ có ảnh hưởng thực tế đến kết quả bầu cử. Giá năng lượng tác động trực tiếp đến chi phí của nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải tại các bang nông nghiệp; đây chính là những nhóm cử tri nền tảng của Đảng Cộng hòa.
Khi công bố giao dịch Nga–Mỹ, Trump đặc biệt nhấn mạnh rằng giảm chi phí nhiên liệu cho “những người nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải vĩ đại của chúng ta” là “ưu tiên lớn nhất” của ông. Ý đồ chính trị và hướng tới bầu cử trong phát biểu này đã quá rõ ràng.
Đồng thời, “giải quyết vấn đề Nga–Ukraine” cũng là lời hứa tranh cử mà ông nhiều lần nhắc lại. “Thành quả” đạt được trực tiếp với Putin rõ ràng có thể giúp ông chứng minh rằng tiến trình giải quyết vấn đề đang được đẩy nhanh đáng kể.
Về giá dầu, kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran và eo biển Hormuz trên thực tế bị phong tỏa, giá dầu diesel tại Mỹ đã tăng khoảng 70%. Không thể cải thiện căn bản nguồn cung trước ngày bỏ phiếu. Điều Trump coi trọng hơn rõ ràng là hiệu ứng tâm lý do chính sách mang lại.
Chính theo nghĩa đó, ý nghĩa biểu tượng chính trị của giao dịch này lớn hơn nhiều so với ý nghĩa thực tế của nó.
Lượng dầu diesel 300.000 tấn mà Nga dự kiến cung cấp trong đợt đầu tháng 10 tương đương khoảng 2,25 triệu thùng, trong khi mức tiêu thụ dầu diesel hằng ngày của Mỹ cao hơn một chút so với 4 triệu thùng. Lượng cung ứng mà Trump gọi là “rất đáng kể” chỉ tương đương hơn nửa ngày tiêu thụ của Mỹ. Ngay cả khi tính toàn bộ kế hoạch 4,8 triệu tấn đã được công bố, lượng dầu này cũng chỉ đủ cho Mỹ tiêu thụ trong khoảng tám đến chín ngày.
Trong khi đó, lượng dự trữ khẩn cấp mà Mỹ trước đó yêu cầu châu Âu giải phóng lên tới 120 triệu thùng. Xét về khả năng làm dịu lạm phát dầu mỏ do khủng hoảng eo biển Hormuz gây ra, lượng dầu diesel Nga, dù chưa thể nói là hoàn toàn không đáng kể, vẫn còn rất xa mới có thể giải quyết tận gốc vấn đề. Hơn nữa, Nhà Trắng đến nay vẫn chưa giải thích ai sẽ chi trả cho lô dầu diesel này và khi nào hàng được giao; Điện Kremlin cũng chưa xác nhận rõ những con số cụ thể.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ khái niệm “học thuyết chiến thắng” đang nổi lên trên mạng Internet Trung Quốc trong những năm gần đây, có lẽ hiệu quả thực tế vốn không phải trọng tâm ngay từ đầu.
Cái gọi là “học thuyết chiến thắng” cốt lõi nằm ở việc ông Trump “khiến cử tri tin rằng mình có khả năng giải quyết vấn đề và đang thực sự giải quyết vấn đề”. Đây ngày càng trở thành một đặc điểm rõ nét trong các nền dân chủ phương Tây. Chính trị bầu cử ngày càng dân túy hóa, cực đoan hóa, trong khi các nhóm cử tri ngày càng cố định hóa; tất cả đều đang diễn ra tại nhiều quốc gia phương Tây.
Đối với các chính trị gia, một khi đã thuyết phục được cử tri tin rằng “tôi đang chiến thắng”, điều đó có thể đem lại lợi ích chính trị lớn hơn việc thực sự giải quyết được vấn đề. Khi ấy, giá trị của những hành động mang tính biểu tượng sẽ được phóng đại.
Trump, với tư cách là một chính khách dân túy điển hình, thậm chí có thể được coi là một trong những người khai mở lối tư duy này, chắc chắn hiểu rõ điều đó. Vì vậy, mỗi khi công bố thêm một “thỏa thuận”, ông lại có thêm cơ sở để tuyên bố rằng “Nhà Trắng đang dốc toàn lực bảo vệ người dân bình thường”.
Còn việc cử tri có nhớ rằng một phần đáng kể của tình cảnh khó khăn hiện tại lại bắt nguồn chính từ hành động của ông tại vùng Vịnh Ba Tư hay không, đó lại là chuyện khác.
4. Nga đang rất vui đón nhận tình hình hiện nay
Đối với Nga, cải thiện quan hệ với Mỹ gần như cũng là một thương vụ có lợi mà ít gây thiệt hại. Muốn hiểu điều này, cần nắm được khung nhận thức của chính nước Nga. Trong cách diễn giải về chính sách đối ngoại của Nga, căn nguyên sâu xa của xung đột Nga–Ukraine nằm ở nỗi lo sợ mang tính cấu trúc của châu Âu đối với Nga, hay cái gọi là “chứng sợ Nga”.
Kể từ sau các cuộc chiến tranh thời Napoleon, khi Nga can dự sâu vào chính trị châu Âu với vai trò “sen đầm của châu Âu”, quy mô kinh tế và quân sự khổng lồ của Nga luôn khiến các quốc gia châu Âu hết sức lo ngại. Theo cách nhìn của Nga, sự đề phòng ấy mang tính cấu trúc và khó có thể đảo ngược.
Tháng 9 năm nay, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov còn cáo buộc tại Đại hội đồng Liên hợp quốc rằng “phương Tây, trong nỗ lực kiềm chế Nga, đã tự tay phá hủy hệ thống an ninh châu Âu”. Trước đó, Peskov cũng nhiều lần dùng cụm từ “chứng sợ Nga mang tính ám ảnh cưỡng chế” để mô tả thái độ của một số quốc gia châu Âu đối với Nga. Những điều này đủ chứng minh cách nhìn nói trên.
Tình hình của Mỹ lại hoàn toàn khác. Mỹ nằm tách biệt ở bên kia đại dương và không có xung đột an ninh địa chính trị trực tiếp với Nga. Theo cách nhận thức này, chỉ cần Mỹ “không bị chủ nghĩa Đại Tây Dương cuồng nhiệt bắt làm con tin”, thì Nga và Mỹ hoàn toàn có cơ sở và nhu cầu để cải thiện quan hệ, chung sống hòa bình.
Điều này cũng giải thích vì sao kể từ khi chính quyền Trump lên nắm quyền, chính phủ Putin chưa bao giờ từ bỏ nỗ lực cải thiện quan hệ với Mỹ.
Trong ngắn hạn, điều này giúp Nga phá vỡ thế bế tắc ngoại giao và thúc đẩy chương trình nghị sự liên quan đến xung đột Nga–Ukraine trong những điều kiện có lợi hơn. Moscow có thể sử dụng sự kiện này để chứng minh rằng chính sách cô lập Nga của phương Tây không hoàn toàn hiệu quả, đồng thời củng cố lập luận rằng các nước phương Tây cuối cùng vẫn phải tính đến lợi ích của Nga.
Về lâu dài, chính phủ Putin hy vọng thông qua đó phá vỡ tình trạng mà họ vốn nhận thức là “Mỹ bị giới tinh hoa truyền thống châu Âu thao túng, lừa gạt để tham gia chống Nga”, qua đó xây dựng quan hệ Nga–Mỹ dựa trên sự thấu hiểu lẫn nhau nhiều hơn.
Vì thế cuộc điện đàm giữa hai nguyên thủ và thỏa thuận dầu diesel lần này là sự kiện quan trọng nhất trong quan hệ Nga–Mỹ kể từ hội nghị thượng đỉnh tại Anchorage. Xét từ góc độ thực tế nhất, giao dịch dầu diesel còn mang lại lợi ích bổ sung cho Nga. Nó tương đương với việc Mỹ gián tiếp cung cấp sự “bảo vệ” cho hoạt động thương mại dầu mỏ đối ngoại và cơ sở hạ tầng năng lượng của Nga.
Trước đó, các cuộc tấn công liên tục của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu Nga đã buộc Nga phải gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel vào cuối tháng 9. Trump từng ít nhất sáu lần yêu cầu Zelensky ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, nhưng đều bị từ chối.
Giờ đây, khi dầu diesel Nga bắt đầu được cung cấp cho thị trường Mỹ, nếu Ukraine tiếp tục tấn công những cơ sở liên quan thì chẳng khác nào phá hoại phương án thay thế nguồn nhập khẩu năng lượng của Mỹ. Điều này chắc chắn sẽ chạm đúng “vùng cấm” trong “học thuyết chiến thắng” của Trump, khiến quan hệ Mỹ–Ukraine vốn đã căng thẳng càng thêm xấu đi.
5. Tình thế khó khăn của Ukraine đang đẩy Zelensky vào địa ngục
Sự bất mãn của Zelensky bùng phát chính trong bối cảnh như vậy. Theo Zelensky, hành động của Mỹ là một kiểu tiêu chuẩn kép, đơn phương đặt ra giới hạn cho Ukraine: một mặt yêu cầu Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, mặt khác chính Mỹ lại bỏ tiền mua dầu diesel của Nga. Đây là điều mà Ukraine coi là một sự “phản bội”.
Nhìn nhận khách quan, tác động bất lợi của những diễn biến mới trong quan hệ Nga–Mỹ đối với Ukraine không chỉ dừng ở biểu hiện bề ngoài là “từ nay Ukraine bị trói tay”.
Thứ nhất, đây là lần đầu tiên kể từ khi xung đột bùng nổ, Tổng thống Mỹ đưa ra một quyết định lớn liên quan đến Nga mà không xem Ukraine là yếu tố quyết định cần cân nhắc. Trước đây, vấn đề Ukraine luôn hiện diện trong mọi khía cạnh của chính sách Mỹ đối với Nga. Nhưng lần này, Ukraine hoàn toàn bị gạt sang một bên. Mỹ lần đầu tiên đưa ra quyết định ngoại giao đối với Nga chỉ dựa trên lợi ích của chính mình. Đây là một tín hiệu hết sức tiêu cực đối với Ukraine.
Thứ hai, lá bài “đe dọa” cắt hỗ trợ tình báo một lần nữa được Mỹ công khai đưa ra. Phần lớn viện trợ tình báo của Mỹ dành cho Ukraine thực chất là hỗ trợ xác định mục tiêu dựa trên thông tin tình báo.
Khoảng một năm rưỡi trước, Trump từng tạm thời đình chỉ hợp tác tình báo Mỹ–Ukraine trong thời gian ngắn để gây sức ép. Lần này, sau khi Nga và Mỹ đạt “thỏa thuận dầu diesel”, các đặc phái viên của Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner lại nói với phái đoàn Ukraine trong cuộc đàm phán rằng nếu chính quyền Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, Mỹ có thể cắt chia sẻ tình báo với Ukraine. Đối với Ukraine, hỗ trợ tình báo của Mỹ có vai trò vô cùng quan trọng, nên Ukraine hoàn toàn không dám đánh cược xem Mỹ có thực sự thực hiện lời đe dọa hay không.
Nếu lần này việc chia sẻ tình báo bị gián đoạn trong thời gian dài hơn, tính chất của vấn đề sẽ hoàn toàn khác. Điều đó sẽ cho thấy Mỹ thực sự thay đổi lập trường đối với cuộc xung đột.
Dĩ nhiên, ngay trong nước Mỹ cũng tồn tại những nhóm lợi ích phi chính thức có quy mô lớn muốn duy trì đường lối “viện trợ Ukraine” hiện nay. Những nhóm này bao gồm tổ hợp công nghiệp quân sự, một số tập đoàn công nghệ và công nghiệp đang ngày càng gia tăng ảnh hưởng, chẳng hạn như Palantir có quan hệ mật thiết với Ukraine, cùng chính phủ các nước châu Âu và các lực lượng vận động hành lang của họ tại Đồi Capitol.
Chính những lực lượng này đã khiến nỗ lực đầu tiên của Trump sau hội nghị thượng đỉnh Anchorage gặp thất bại. Liệu lần này ông có thể tiến xa hơn hay không vẫn còn phải chờ xem.
Thứ ba, giao dịch này còn làm nảy sinh những thay đổi mới trong quan hệ giữa châu Âu và Mỹ. Các chính phủ châu Âu hoàn toàn không được thông báo trước về những tiếp xúc Nga–Mỹ, trong khi bản thân EU vẫn thực thi nghiêm ngặt lệnh cấm nhập khẩu các sản phẩm dầu mỏ thành phẩm của Nga. Trong bối cảnh đó, Mỹ đơn phương mở ra một kênh hợp pháp để mua năng lượng Nga, nhưng lại bỏ mặc các đồng minh trong tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng.
6. Hệ thống trừng phạt Nga đang có nguy cơ tan rã.
Trong nhiều thập kỷ, an ninh châu Âu dựa trên sự kết hợp giữa năng lực kinh tế của châu Âu và sức mạnh quân sự của Mỹ trong khuôn khổ NATO. Sau khi chiến tranh Nga–Ukraine bùng nổ, sự phối hợp giữa hai bên còn được thể hiện qua các biện pháp trừng phạt kinh tế, hạn chế năng lượng Nga và hỗ trợ Ukraine.
Nhưng sự phối hợp ấy không có nghĩa là Mỹ và châu Âu luôn có lợi ích hoàn toàn giống nhau.
Mỹ phải tính đến giá năng lượng trong nước, cạnh tranh chiến lược toàn cầu, chi phí quân sự và những ưu tiên chính trị của chính mình. Châu Âu lại phải trực tiếp đối mặt với các vấn đề an ninh trên lục địa, nguy cơ chiến tranh lan rộng và những hệ quả kinh tế của việc thay đổi nguồn cung năng lượng.
Khi lợi ích khác nhau, chính sách chung có thể bị suy yếu. Nếu Mỹ sẵn sàng miễn trừ trừng phạt để giải quyết một vấn đề trước mắt, trong khi châu Âu vẫn duy trì các hạn chế vì lý do an ninh, các nước châu Âu sẽ phải lựa chọn giữa việc tiếp tục tuân thủ nguyên tắc chung và việc tự bảo vệ lợi ích của mình.
Những bất đồng bên trong các cơ quan EU cũng vì thế công khai bộc lộ. Sau khi giao dịch Nga–Mỹ được thiết lập, EU vội vàng triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp theo ba hướng.
Một là thiết lập cơ chế miễn trừ tương tự Mỹ. Các quốc gia Nam Âu và Trung–Đông Âu chịu tác động nặng nề nhất từ tình trạng thiếu năng lượng yêu cầu ban hành giấy phép nhập khẩu đặc biệt tương tự Giấy phép số 135.
Hai là hợp pháp hóa các kênh cung ứng nằm trong vùng xám, mở rộng, thậm chí công khai một phần, nguồn cung dầu diesel Nga trước đây gián tiếp chảy vào châu Âu qua Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Ba là yêu cầu Mỹ dành một phần lượng dầu diesel Nga mà nước này dự kiến nhập khẩu để chuyển sang cung cấp cho châu Âu, bù đắp phần thiếu hụt sau khi châu Âu giải phóng kho dự trữ chiến lược theo yêu cầu của Mỹ.
Tuy nhiên, lập trường của Ba Lan và các quốc gia vùng Baltic lại đi ngược với lập trường chính thức của EU. Những nước này mạnh mẽ chỉ trích giao dịch đơn phương của Trump là hành động “đâm sau lưng nền an ninh chung của châu Âu”, đồng thời cáo buộc giới chức Brussels đang nhượng bộ Mỹ và Nga.
Rõ ràng hệ thống trừng phạt Nga được EU duy trì suốt ba năm qua đang bị giằng xé giữa “nguyên tắc” và “sự sinh tồn”, đang có nguy cơ tan rã.
Trong giao dịch do khủng hoảng năng lượng thúc đẩy này, lợi ích chính trị mà Nga và Mỹ thu được, hay cái gọi là “lợi ích từ học thuyết chiến thắng”, vượt xa lợi ích kinh tế mà hai nước trực tiếp nhận được từ dầu diesel. Cái giá của giao dịch chủ yếu do EU và Ukraine phải trả thông qua những cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị ngày càng nghiêm trọng.
Đối với Ukraine, thỏa thuận này báo hiệu không gian xoay xở ngoại giao của chính quyền Zelensky ngày càng thu hẹp. Trong bối cảnh Nga tiến hành những cuộc tấn công chưa từng có tiền lệ nhằm vào cơ sở hạ tầng của Ukraine, tình thế của chính quyền Ukraine đang ngày càng trở nên nghiêm trọng.
Có vẻ như Nga đã chờ được đúng tình thế mà mình mong muốn. Điều này có lẽ cũng giúp giải thích vì sao sau khi Trump tuyên bố Nga và Ukraine đạt được “thỏa thuận ngừng bắn năng lượng”, Zelensky nói rằng ông không biết về việc này nhưng vẫn tuyên bố “ủng hộ”, trong khi phía Nga không xác nhận hay phủ nhận, chỉ nói rằng “các cuộc tiếp xúc vẫn đang tiếp tục”.
Việc cuối cùng giao dịch dầu diesel được thực hiện đến mức nào thực ra không phải điều quan trọng nhất. Điều đáng quan tâm hơn là một khi các biện pháp trừng phạt, vốn được xem là nguyên tắc không thể vượt qua, lại trở thành những “vấn đề có thể thương lượng”, được bật hoặc tắt tùy theo triển vọng bầu cử, thì “Nước Mỹ trên hết” và các quan điểm “đất nước mình trên hết” sẽ định nghĩa lại quan hệ đồng minh và đối tác như thế nào, kể cả với các nước EU.
Logic nền tảng đã vận hành hệ thống xuyên Đại Tây Dương trong nhiều năm sẽ thay đổi ra sao? Đối với châu Âu và Ukraine, thích nghi với sự thay đổi này mới chỉ là bước đầu. Khả năng gánh chịu những cái giá mà nó kéo theo có lẽ mới là thách thức khó khăn hơn.
Cùng ngày, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ ban hành Giấy phép chung số 135, cho phép thực hiện các giao dịch dầu diesel có nguồn gốc từ Nga vốn bị cấm trước đây do các lệnh trừng phạt Nga, bao gồm cả việc nhập khẩu trực tiếp vào Mỹ. Giấy phép có hiệu lực đến ngày 7 tháng 4 năm 2027. Đây là lần đầu tiên kể từ khi xung đột Nga–Ukraine bùng nổ năm 2022, Mỹ miễn trừ trừng phạt đối với dầu diesel Nga với thời hạn dài hơn mức thông thường 30 ngày.
Phía Ukraine phản ứng vô cùng gay gắt. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky gọi đây là “một quyết định yếu đuối của một đối tác mạnh”, thẳng thắn nói rằng ông cảm thấy “bị phản bội”, đồng thời lên án việc Mỹ cho phép Nga bán các sản phẩm dầu mỏ là hành động “đầu tư vào chiến tranh”, là “món quà dành cho Putin”. Có thông tin cho rằng phía Ukraine đã kết thúc sớm cuộc đàm phán Mỹ–Ukraine–châu Âu tại Miami, vốn dự kiến kéo dài hai ngày.
Vì sao một giao dịch năng lượng tưởng chừng đơn thuần lại khiến chính quyền Ukraine tức giận đến vậy? Những tương tác dồn dập giữa Nga và Mỹ trong đợt này sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc xung đột Nga–Ukraine đã kéo dài hơn bốn năm? Muốn trả lời những câu hỏi đó, trước hết cần quay lại điểm khởi đầu của đợt tương tác này.
2. Sự xích lại gần nhau trong đợt này không có gì bất ngờ
Việc quan hệ Nga–Mỹ một lần nữa nóng lên không phải là điều đáng ngạc nhiên. Khác với chính quyền Biden theo đuổi chủ nghĩa Đại Tây Dương và coi việc kiềm chế Nga là nền tảng của quan hệ xuyên Đại Tây Dương, chính sách đối ngoại của chính quyền Trump luôn xuất phát từ nguyên tắc “Nước Mỹ trên hết” của chủ nghĩa bảo thủ.
Theo logic này, giới tinh hoa chính trị truyền thống ở châu Âu chủ yếu là những “kẻ ăn bám” cần phải trả tiền cho chính công cuộc phòng thủ của mình. Chính quyền Ukraine cũng nhiều lần bị Trump công khai chỉ trích, thậm chí bị ông dùng những từ ngữ như “kẻ trộm” để mô tả. Trong bối cảnh ấy, dư địa cải thiện quan hệ Nga–Mỹ đang được mở rộng đáng kể.
Cùng với sự thay đổi của môi trường đối ngoại Mỹ, logic cải thiện quan hệ Nga–Mỹ ngày càng trở nên rõ ràng. Từ đầu năm nay, sau khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran, hoạt động vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz bị cản trở, giá dầu diesel tại Mỹ đã tăng khoảng 70% so với cùng kỳ năm ngoái.
Đối mặt với áp lực lạm phát, trước tiên Mỹ ban hành Giấy phép chung số 133 và số 134 vào tháng 3 năm nay, cho phép thực hiện các giao dịch đối với dầu thô và sản phẩm dầu mỏ của Nga đã được đưa lên tàu. Đến cuối tháng 9, Mỹ lại đe dọa hạn chế xuất khẩu dầu diesel, yêu cầu Pháp và Đức thúc đẩy Liên minh châu Âu giải phóng khoảng 120 triệu thùng dầu diesel dự trữ khẩn cấp trong vòng sáu tháng.
Ngày 8 tháng 10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov xác nhận Nga và Mỹ đang thảo luận các dự án kinh tế chung. Ngày hôm sau, Trump và Putin có cuộc điện đàm kéo dài một tiếng rưỡi, rồi giao dịch dầu diesel Nga–Mỹ lập tức được triển khai. Đặc phái viên của Tổng thống Nga, ông Dmitryev, ngay lập tức tuyên bố hợp tác năng lượng Nga–Mỹ “sẽ tiếp tục và mang lại lợi ích cho thị trường toàn cầu”.
Từ việc gây sức ép buộc châu Âu giải phóng lượng dầu dự trữ đến việc trực tiếp đạt thỏa thuận với Nga, trong toàn bộ quá trình, phía Mỹ luôn là bên đặt chương trình nghị sự, chủ động tiếp xúc và công bố kết quả. Có thể thấy rõ rằng động thái mới trong quan hệ Nga–Mỹ lần này do Mỹ chủ động khởi xướng.
Dĩ nhiên, điều “không bất ngờ” chỉ nằm ở chiều hướng phát triển. Điều thực sự khiến người ta trở tay không kịp là tốc độ diễn ra quá nhanh.
Đây cũng không phải lần đầu tiên Trump chủ động tìm cách cải thiện quan hệ với Nga. Sau hội nghị thượng đỉnh Nga–Mỹ tại Anchorage, ông từng tìm cách thúc đẩy phương án giải quyết xung đột theo ý tưởng của mình, nhưng hiệu quả rất hạn chế. Sự phản đối trong nội bộ chính trường Mỹ cùng thái độ cứng rắn, kiên quyết giữ vững giới hạn của Nga đã khiến lập trường của Trump đối với Nga dần trở nên cứng rắn hơn.
Bởi vậy, điểm khác biệt lớn nhất giữa đợt “cải thiện quan hệ” Nga–Mỹ lần này với những lần trước là lập trường của Trump gần như quay ngoắt 180 độ.
Chỉ một tháng trước, Trump vừa ký một dự luật trừng phạt toàn diện đối với Nga, cho phép Mỹ áp thuế lên tới 100% đối với các quốc gia mua năng lượng của Nga. Mũi nhọn của biện pháp này nhắm thẳng vào huyết mạch kinh tế của Nga: xuất khẩu năng lượng, thông qua lập pháp để tăng cường siết chặt năng lượng Nga. Khi ấy, các nghị sĩ của cả hai đảng còn thúc giục chính phủ Mỹ nhanh chóng sử dụng những công cụ này để “giúp đỡ Ukraine”.
Thế nhưng chỉ một tháng sau, chính nước Mỹ lại trở thành người mua dầu diesel của Nga. Cú quay ngoắt 180 độ gần như diễn ra chỉ sau một đêm này có tính kịch tính hiếm thấy, ngay cả trong môi trường cầm quyền vốn đầy những thay đổi thất thường của Trump.
Cộng đồng quốc tế và giới truyền thông nhìn chung đều sửng sốt. Không cần phải nói cũng hiểu sự tức giận của chính quyền Ukraine. Liên minh châu Âu và các lực lượng trong nội bộ Mỹ cũng có những phản ứng tiêu cực ở các mức độ khác nhau. Đại diện cấp cao của EU phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas tuyên bố với giọng điệu đối đầu rằng “bây giờ không phải lúc nới lỏng sức ép đối với Nga”. Các nghị sĩ Mỹ, trong đó có bốn thượng nghị sĩ Cộng hòa, cùng ký văn bản yêu cầu chính phủ “lập tức thay đổi hướng đi”, cho rằng quyết định của Trump mâu thuẫn với lệnh cấm nhập khẩu năng lượng Nga mà Quốc hội đã thông qua năm 2022.
Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, phong cách điều hành của Trump luôn khó đoán, chính sách được quyết định tùy hứng, còn chính sách đối ngoại thì thay đổi liên tục, lúc thế này lúc thế khác. Tuy nhiên, nếu vì vậy mà kết luận rằng hành động của Trump hoàn toàn không thể dự đoán, thì có lẽ cũng chưa hẳn đúng.
Trump là một chính khách dân túy có cá tính khác thường, nhưng ông có những nguyên tắc hành động riêng và những giá trị mà ông tin tưởng. Ông hành động ồn ào, phô trương, đôi khi gần như phi lý; những lời phát biểu của ông thường chỉ có hiệu lực ngay tại thời điểm được nói ra. Tuy nhiên, đằng sau đó thường là những mục tiêu tương đối rõ ràng. Dĩ nhiên, những mục tiêu ấy có sáng suốt hay không lại là chuyện khác.
Việc lần này ông bất chấp sức ép từ EU và các lực lượng trong nước để thúc đẩy chính sách “giao dịch năng lượng” là một biểu hiện điển hình trong phong cách cầm quyền của mình. Muốn hiểu tình hình chính sách Mỹ hiện nay, bao gồm cả quan hệ Nga–Mỹ, không thể chỉ chăm chú vào những phát ngôn và hành vi kỳ quặc ở bề nổi của Trump; cần phải đối chiếu chúng với danh sách mục tiêu mà ông theo đuổi.
3. Bàn tính dân túy của Trump
Trong danh sách mục tiêu hiện tại của Trump, hai việc đứng hàng đầu là cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và giá dầu. Đây đã là những vấn đề cấp bách đối với ông, liên quan đến thành tích cầm quyền, thậm chí trực tiếp liên quan đến quyền lực của ông.
Hiện chỉ còn chưa đầy một tháng nữa là đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ ngày 3 tháng 11. Triển vọng tranh cử của Đảng Cộng hòa không mấy lạc quan. Trong khi đó, giá năng lượng trong nước Mỹ có ảnh hưởng thực tế đến kết quả bầu cử. Giá năng lượng tác động trực tiếp đến chi phí của nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải tại các bang nông nghiệp; đây chính là những nhóm cử tri nền tảng của Đảng Cộng hòa.
Khi công bố giao dịch Nga–Mỹ, Trump đặc biệt nhấn mạnh rằng giảm chi phí nhiên liệu cho “những người nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải vĩ đại của chúng ta” là “ưu tiên lớn nhất” của ông. Ý đồ chính trị và hướng tới bầu cử trong phát biểu này đã quá rõ ràng.
Đồng thời, “giải quyết vấn đề Nga–Ukraine” cũng là lời hứa tranh cử mà ông nhiều lần nhắc lại. “Thành quả” đạt được trực tiếp với Putin rõ ràng có thể giúp ông chứng minh rằng tiến trình giải quyết vấn đề đang được đẩy nhanh đáng kể.
Về giá dầu, kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran và eo biển Hormuz trên thực tế bị phong tỏa, giá dầu diesel tại Mỹ đã tăng khoảng 70%. Không thể cải thiện căn bản nguồn cung trước ngày bỏ phiếu. Điều Trump coi trọng hơn rõ ràng là hiệu ứng tâm lý do chính sách mang lại.
Chính theo nghĩa đó, ý nghĩa biểu tượng chính trị của giao dịch này lớn hơn nhiều so với ý nghĩa thực tế của nó.
Lượng dầu diesel 300.000 tấn mà Nga dự kiến cung cấp trong đợt đầu tháng 10 tương đương khoảng 2,25 triệu thùng, trong khi mức tiêu thụ dầu diesel hằng ngày của Mỹ cao hơn một chút so với 4 triệu thùng. Lượng cung ứng mà Trump gọi là “rất đáng kể” chỉ tương đương hơn nửa ngày tiêu thụ của Mỹ. Ngay cả khi tính toàn bộ kế hoạch 4,8 triệu tấn đã được công bố, lượng dầu này cũng chỉ đủ cho Mỹ tiêu thụ trong khoảng tám đến chín ngày.
Trong khi đó, lượng dự trữ khẩn cấp mà Mỹ trước đó yêu cầu châu Âu giải phóng lên tới 120 triệu thùng. Xét về khả năng làm dịu lạm phát dầu mỏ do khủng hoảng eo biển Hormuz gây ra, lượng dầu diesel Nga, dù chưa thể nói là hoàn toàn không đáng kể, vẫn còn rất xa mới có thể giải quyết tận gốc vấn đề. Hơn nữa, Nhà Trắng đến nay vẫn chưa giải thích ai sẽ chi trả cho lô dầu diesel này và khi nào hàng được giao; Điện Kremlin cũng chưa xác nhận rõ những con số cụ thể.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ khái niệm “học thuyết chiến thắng” đang nổi lên trên mạng Internet Trung Quốc trong những năm gần đây, có lẽ hiệu quả thực tế vốn không phải trọng tâm ngay từ đầu.
Cái gọi là “học thuyết chiến thắng” cốt lõi nằm ở việc ông Trump “khiến cử tri tin rằng mình có khả năng giải quyết vấn đề và đang thực sự giải quyết vấn đề”. Đây ngày càng trở thành một đặc điểm rõ nét trong các nền dân chủ phương Tây. Chính trị bầu cử ngày càng dân túy hóa, cực đoan hóa, trong khi các nhóm cử tri ngày càng cố định hóa; tất cả đều đang diễn ra tại nhiều quốc gia phương Tây.
Đối với các chính trị gia, một khi đã thuyết phục được cử tri tin rằng “tôi đang chiến thắng”, điều đó có thể đem lại lợi ích chính trị lớn hơn việc thực sự giải quyết được vấn đề. Khi ấy, giá trị của những hành động mang tính biểu tượng sẽ được phóng đại.
Trump, với tư cách là một chính khách dân túy điển hình, thậm chí có thể được coi là một trong những người khai mở lối tư duy này, chắc chắn hiểu rõ điều đó. Vì vậy, mỗi khi công bố thêm một “thỏa thuận”, ông lại có thêm cơ sở để tuyên bố rằng “Nhà Trắng đang dốc toàn lực bảo vệ người dân bình thường”.
Còn việc cử tri có nhớ rằng một phần đáng kể của tình cảnh khó khăn hiện tại lại bắt nguồn chính từ hành động của ông tại vùng Vịnh Ba Tư hay không, đó lại là chuyện khác.
4. Nga đang rất vui đón nhận tình hình hiện nay
Đối với Nga, cải thiện quan hệ với Mỹ gần như cũng là một thương vụ có lợi mà ít gây thiệt hại. Muốn hiểu điều này, cần nắm được khung nhận thức của chính nước Nga. Trong cách diễn giải về chính sách đối ngoại của Nga, căn nguyên sâu xa của xung đột Nga–Ukraine nằm ở nỗi lo sợ mang tính cấu trúc của châu Âu đối với Nga, hay cái gọi là “chứng sợ Nga”.
Kể từ sau các cuộc chiến tranh thời Napoleon, khi Nga can dự sâu vào chính trị châu Âu với vai trò “sen đầm của châu Âu”, quy mô kinh tế và quân sự khổng lồ của Nga luôn khiến các quốc gia châu Âu hết sức lo ngại. Theo cách nhìn của Nga, sự đề phòng ấy mang tính cấu trúc và khó có thể đảo ngược.
Tháng 9 năm nay, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov còn cáo buộc tại Đại hội đồng Liên hợp quốc rằng “phương Tây, trong nỗ lực kiềm chế Nga, đã tự tay phá hủy hệ thống an ninh châu Âu”. Trước đó, Peskov cũng nhiều lần dùng cụm từ “chứng sợ Nga mang tính ám ảnh cưỡng chế” để mô tả thái độ của một số quốc gia châu Âu đối với Nga. Những điều này đủ chứng minh cách nhìn nói trên.
Tình hình của Mỹ lại hoàn toàn khác. Mỹ nằm tách biệt ở bên kia đại dương và không có xung đột an ninh địa chính trị trực tiếp với Nga. Theo cách nhận thức này, chỉ cần Mỹ “không bị chủ nghĩa Đại Tây Dương cuồng nhiệt bắt làm con tin”, thì Nga và Mỹ hoàn toàn có cơ sở và nhu cầu để cải thiện quan hệ, chung sống hòa bình.
Điều này cũng giải thích vì sao kể từ khi chính quyền Trump lên nắm quyền, chính phủ Putin chưa bao giờ từ bỏ nỗ lực cải thiện quan hệ với Mỹ.
Trong ngắn hạn, điều này giúp Nga phá vỡ thế bế tắc ngoại giao và thúc đẩy chương trình nghị sự liên quan đến xung đột Nga–Ukraine trong những điều kiện có lợi hơn. Moscow có thể sử dụng sự kiện này để chứng minh rằng chính sách cô lập Nga của phương Tây không hoàn toàn hiệu quả, đồng thời củng cố lập luận rằng các nước phương Tây cuối cùng vẫn phải tính đến lợi ích của Nga.
Về lâu dài, chính phủ Putin hy vọng thông qua đó phá vỡ tình trạng mà họ vốn nhận thức là “Mỹ bị giới tinh hoa truyền thống châu Âu thao túng, lừa gạt để tham gia chống Nga”, qua đó xây dựng quan hệ Nga–Mỹ dựa trên sự thấu hiểu lẫn nhau nhiều hơn.
Vì thế cuộc điện đàm giữa hai nguyên thủ và thỏa thuận dầu diesel lần này là sự kiện quan trọng nhất trong quan hệ Nga–Mỹ kể từ hội nghị thượng đỉnh tại Anchorage. Xét từ góc độ thực tế nhất, giao dịch dầu diesel còn mang lại lợi ích bổ sung cho Nga. Nó tương đương với việc Mỹ gián tiếp cung cấp sự “bảo vệ” cho hoạt động thương mại dầu mỏ đối ngoại và cơ sở hạ tầng năng lượng của Nga.
Trước đó, các cuộc tấn công liên tục của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu Nga đã buộc Nga phải gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel vào cuối tháng 9. Trump từng ít nhất sáu lần yêu cầu Zelensky ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, nhưng đều bị từ chối.
Giờ đây, khi dầu diesel Nga bắt đầu được cung cấp cho thị trường Mỹ, nếu Ukraine tiếp tục tấn công những cơ sở liên quan thì chẳng khác nào phá hoại phương án thay thế nguồn nhập khẩu năng lượng của Mỹ. Điều này chắc chắn sẽ chạm đúng “vùng cấm” trong “học thuyết chiến thắng” của Trump, khiến quan hệ Mỹ–Ukraine vốn đã căng thẳng càng thêm xấu đi.
5. Tình thế khó khăn của Ukraine đang đẩy Zelensky vào địa ngục
Sự bất mãn của Zelensky bùng phát chính trong bối cảnh như vậy. Theo Zelensky, hành động của Mỹ là một kiểu tiêu chuẩn kép, đơn phương đặt ra giới hạn cho Ukraine: một mặt yêu cầu Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, mặt khác chính Mỹ lại bỏ tiền mua dầu diesel của Nga. Đây là điều mà Ukraine coi là một sự “phản bội”.
Nhìn nhận khách quan, tác động bất lợi của những diễn biến mới trong quan hệ Nga–Mỹ đối với Ukraine không chỉ dừng ở biểu hiện bề ngoài là “từ nay Ukraine bị trói tay”.
Thứ nhất, đây là lần đầu tiên kể từ khi xung đột bùng nổ, Tổng thống Mỹ đưa ra một quyết định lớn liên quan đến Nga mà không xem Ukraine là yếu tố quyết định cần cân nhắc. Trước đây, vấn đề Ukraine luôn hiện diện trong mọi khía cạnh của chính sách Mỹ đối với Nga. Nhưng lần này, Ukraine hoàn toàn bị gạt sang một bên. Mỹ lần đầu tiên đưa ra quyết định ngoại giao đối với Nga chỉ dựa trên lợi ích của chính mình. Đây là một tín hiệu hết sức tiêu cực đối với Ukraine.
Thứ hai, lá bài “đe dọa” cắt hỗ trợ tình báo một lần nữa được Mỹ công khai đưa ra. Phần lớn viện trợ tình báo của Mỹ dành cho Ukraine thực chất là hỗ trợ xác định mục tiêu dựa trên thông tin tình báo.
Khoảng một năm rưỡi trước, Trump từng tạm thời đình chỉ hợp tác tình báo Mỹ–Ukraine trong thời gian ngắn để gây sức ép. Lần này, sau khi Nga và Mỹ đạt “thỏa thuận dầu diesel”, các đặc phái viên của Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner lại nói với phái đoàn Ukraine trong cuộc đàm phán rằng nếu chính quyền Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, Mỹ có thể cắt chia sẻ tình báo với Ukraine. Đối với Ukraine, hỗ trợ tình báo của Mỹ có vai trò vô cùng quan trọng, nên Ukraine hoàn toàn không dám đánh cược xem Mỹ có thực sự thực hiện lời đe dọa hay không.
Nếu lần này việc chia sẻ tình báo bị gián đoạn trong thời gian dài hơn, tính chất của vấn đề sẽ hoàn toàn khác. Điều đó sẽ cho thấy Mỹ thực sự thay đổi lập trường đối với cuộc xung đột.
Dĩ nhiên, ngay trong nước Mỹ cũng tồn tại những nhóm lợi ích phi chính thức có quy mô lớn muốn duy trì đường lối “viện trợ Ukraine” hiện nay. Những nhóm này bao gồm tổ hợp công nghiệp quân sự, một số tập đoàn công nghệ và công nghiệp đang ngày càng gia tăng ảnh hưởng, chẳng hạn như Palantir có quan hệ mật thiết với Ukraine, cùng chính phủ các nước châu Âu và các lực lượng vận động hành lang của họ tại Đồi Capitol.
Chính những lực lượng này đã khiến nỗ lực đầu tiên của Trump sau hội nghị thượng đỉnh Anchorage gặp thất bại. Liệu lần này ông có thể tiến xa hơn hay không vẫn còn phải chờ xem.
Thứ ba, giao dịch này còn làm nảy sinh những thay đổi mới trong quan hệ giữa châu Âu và Mỹ. Các chính phủ châu Âu hoàn toàn không được thông báo trước về những tiếp xúc Nga–Mỹ, trong khi bản thân EU vẫn thực thi nghiêm ngặt lệnh cấm nhập khẩu các sản phẩm dầu mỏ thành phẩm của Nga. Trong bối cảnh đó, Mỹ đơn phương mở ra một kênh hợp pháp để mua năng lượng Nga, nhưng lại bỏ mặc các đồng minh trong tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng.
6. Hệ thống trừng phạt Nga đang có nguy cơ tan rã.
Trong nhiều thập kỷ, an ninh châu Âu dựa trên sự kết hợp giữa năng lực kinh tế của châu Âu và sức mạnh quân sự của Mỹ trong khuôn khổ NATO. Sau khi chiến tranh Nga–Ukraine bùng nổ, sự phối hợp giữa hai bên còn được thể hiện qua các biện pháp trừng phạt kinh tế, hạn chế năng lượng Nga và hỗ trợ Ukraine.
Nhưng sự phối hợp ấy không có nghĩa là Mỹ và châu Âu luôn có lợi ích hoàn toàn giống nhau.
Mỹ phải tính đến giá năng lượng trong nước, cạnh tranh chiến lược toàn cầu, chi phí quân sự và những ưu tiên chính trị của chính mình. Châu Âu lại phải trực tiếp đối mặt với các vấn đề an ninh trên lục địa, nguy cơ chiến tranh lan rộng và những hệ quả kinh tế của việc thay đổi nguồn cung năng lượng.
Khi lợi ích khác nhau, chính sách chung có thể bị suy yếu. Nếu Mỹ sẵn sàng miễn trừ trừng phạt để giải quyết một vấn đề trước mắt, trong khi châu Âu vẫn duy trì các hạn chế vì lý do an ninh, các nước châu Âu sẽ phải lựa chọn giữa việc tiếp tục tuân thủ nguyên tắc chung và việc tự bảo vệ lợi ích của mình.
Những bất đồng bên trong các cơ quan EU cũng vì thế công khai bộc lộ. Sau khi giao dịch Nga–Mỹ được thiết lập, EU vội vàng triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp theo ba hướng.
Một là thiết lập cơ chế miễn trừ tương tự Mỹ. Các quốc gia Nam Âu và Trung–Đông Âu chịu tác động nặng nề nhất từ tình trạng thiếu năng lượng yêu cầu ban hành giấy phép nhập khẩu đặc biệt tương tự Giấy phép số 135.
Hai là hợp pháp hóa các kênh cung ứng nằm trong vùng xám, mở rộng, thậm chí công khai một phần, nguồn cung dầu diesel Nga trước đây gián tiếp chảy vào châu Âu qua Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Ba là yêu cầu Mỹ dành một phần lượng dầu diesel Nga mà nước này dự kiến nhập khẩu để chuyển sang cung cấp cho châu Âu, bù đắp phần thiếu hụt sau khi châu Âu giải phóng kho dự trữ chiến lược theo yêu cầu của Mỹ.
Tuy nhiên, lập trường của Ba Lan và các quốc gia vùng Baltic lại đi ngược với lập trường chính thức của EU. Những nước này mạnh mẽ chỉ trích giao dịch đơn phương của Trump là hành động “đâm sau lưng nền an ninh chung của châu Âu”, đồng thời cáo buộc giới chức Brussels đang nhượng bộ Mỹ và Nga.
Rõ ràng hệ thống trừng phạt Nga được EU duy trì suốt ba năm qua đang bị giằng xé giữa “nguyên tắc” và “sự sinh tồn”, đang có nguy cơ tan rã.
Trong giao dịch do khủng hoảng năng lượng thúc đẩy này, lợi ích chính trị mà Nga và Mỹ thu được, hay cái gọi là “lợi ích từ học thuyết chiến thắng”, vượt xa lợi ích kinh tế mà hai nước trực tiếp nhận được từ dầu diesel. Cái giá của giao dịch chủ yếu do EU và Ukraine phải trả thông qua những cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị ngày càng nghiêm trọng.
Đối với Ukraine, thỏa thuận này báo hiệu không gian xoay xở ngoại giao của chính quyền Zelensky ngày càng thu hẹp. Trong bối cảnh Nga tiến hành những cuộc tấn công chưa từng có tiền lệ nhằm vào cơ sở hạ tầng của Ukraine, tình thế của chính quyền Ukraine đang ngày càng trở nên nghiêm trọng.
Có vẻ như Nga đã chờ được đúng tình thế mà mình mong muốn. Điều này có lẽ cũng giúp giải thích vì sao sau khi Trump tuyên bố Nga và Ukraine đạt được “thỏa thuận ngừng bắn năng lượng”, Zelensky nói rằng ông không biết về việc này nhưng vẫn tuyên bố “ủng hộ”, trong khi phía Nga không xác nhận hay phủ nhận, chỉ nói rằng “các cuộc tiếp xúc vẫn đang tiếp tục”.
Việc cuối cùng giao dịch dầu diesel được thực hiện đến mức nào thực ra không phải điều quan trọng nhất. Điều đáng quan tâm hơn là một khi các biện pháp trừng phạt, vốn được xem là nguyên tắc không thể vượt qua, lại trở thành những “vấn đề có thể thương lượng”, được bật hoặc tắt tùy theo triển vọng bầu cử, thì “Nước Mỹ trên hết” và các quan điểm “đất nước mình trên hết” sẽ định nghĩa lại quan hệ đồng minh và đối tác như thế nào, kể cả với các nước EU.
Logic nền tảng đã vận hành hệ thống xuyên Đại Tây Dương trong nhiều năm sẽ thay đổi ra sao? Đối với châu Âu và Ukraine, thích nghi với sự thay đổi này mới chỉ là bước đầu. Khả năng gánh chịu những cái giá mà nó kéo theo có lẽ mới là thách thức khó khăn hơn.

Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét