Nỗi lo sợ của tôi về hai năm tới
Tác giả bài viết dưới đây là Paul Krugman đăng trên trang Substack chính thức của ông vào ngày 14 tháng 10/2026. Ông là giáo sư kinh tế người Mỹ và là giáo sư của các vị giáo sư kinh tế nổi tiếng như Richard Baldwin, Gordon Hanson, Matthew Slaughter… Giáo sư Krugman từng giảng dạy tại các trường đại học nổi tiếng ở Mỹ như Princeton University, MIT, Yale University… Ông từng nhận được các giải thưởng cao quý cho những đóng góp của mình vào nền kinh tế thế giới, trong đó có giải Nobel Kinh tế năm 2008.
Phép so sánh với Hitler tạo ấn tượng mạnh, song không phải phần có giá trị phân tích cao nhất. Giá trị thực sự nằm ở câu hỏi về giới hạn quyền lực, trách nhiệm giải trình và khả năng bảo vệ các lợi ích công cộng trước những quyết định mang tính cá nhân của các nhà lãnh đạo.
Krugman sử dụng hình ảnh đó để cảnh báo về khả năng Trump, nếu mất quyền kiểm soát Quốc hội sau bầu cử giữa nhiệm kỳ, sẽ tìm cách gây tổn hại cho nước Mỹ vì không còn có thể thực hiện mọi ý muốn của mình.
Điều đáng làm hơn là sử dụng những cảnh báo của ông để đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho mọi quốc gia: Làm thế nào để xây dựng một nhà nước đủ mạnh để thúc đẩy phát triển, nhưng cũng đủ trách nhiệm và bị ràng buộc bởi thể chế để các nhà lãnh đạo không thể tùy tiện gây tổn hại đến chính đất nước mình?
Một quốc gia không chỉ tích lũy vốn vật chất, công nghệ, nhân lực và năng lực sản xuất. Quốc gia còn tích lũy những tài sản vô hình như lòng tin xã hội, uy tín của các cơ quan công quyền, tính ổn định của luật pháp và khả năng dự đoán chính sách. Những tài sản này hình thành qua nhiều năm, nhưng có thể bị tổn hại nhanh chóng nếu quyền lực được sử dụng tùy tiện.
Trong kinh tế học, doanh nghiệp khó đầu tư dài hạn nếu không biết luật lệ có thay đổi bất ngờ hay không. Nhà đầu tư cũng khó tin tưởng vào một thị trường mà quyết định hành chính phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ cá nhân. Tương tự, người dân khó duy trì niềm tin nếu tài sản công và các thiết chế quốc gia bị sử dụng để phục vụ lợi ích riêng.
Từ góc độ đó, vấn đề không chỉ là một tổng thống có phá bỏ một công trình hay chặt cây trong một công viên hay không. Điều quan trọng hơn là quy trình ra quyết định có hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có tính đến lợi ích dài hạn của xã hội hay không.
Năng lực điều hành mạnh có thể giúp một chính phủ đưa ra quyết định nhanh chóng, nhưng nếu thiếu cơ chế giám sát và phản hồi hiệu quả, quyền lực tập trung cũng có thể dẫn đến những sai lầm lớn mà không được phát hiện hoặc sửa chữa kịp thời.
Vấn đề sâu hơn là thể chế có đủ sức kiềm chế quyền lực hay không. Krugman cho rằng Tối cao Pháp viện, các nghị sĩ Cộng hòa và những tài phiệt giàu có đã tạo điều kiện để Trump tập trung quyền lực và gây tổn hại đến nền dân chủ.
Đây là phần đáng quan tâm nhất trong lập luận của ông. Một nền dân chủ không chỉ phụ thuộc vào việc người dân có quyền bỏ phiếu hay không. Nó còn phụ thuộc vào việc quyền lực được phân chia thế nào, các quyết định hành pháp có bị giám sát không, cơ quan tư pháp có độc lập không và những người vi phạm pháp luật có thực sự phải chịu trách nhiệm hay không.
Tuy nhiên, nói rằng Tối cao Pháp viện đã trao cho Trump quyền lực gần như không bị kiểm soát cũng là một nhận định mang tính chính trị. Học thuyết unitary executive, quan niệm về quyền kiểm soát thống nhất của tổng thống đối với nhánh hành pháp, có nhiều cách diễn giải khác nhau. Việc thừa nhận một số quyền của tổng thống không đồng nghĩa với việc công nhận mọi hành động của ông là hợp pháp.
Tại sân golf công cộng East Potomac ở Washington, chính quyền Trump đã cho chặt hàng trăm cây. Ngày 14/10/2026, The Washington Post đưa tin thẩm phán liên bang kết luận, trên cơ sở hồ sơ đang xem xét, rằng việc chặt cây gấp rút xuất phát từ yêu cầu đẩy nhanh dự án cải tạo của Trump, chứ không đơn thuần là việc thực hiện một kế hoạch bảo tồn cũ. Tòa án đã yêu cầu dừng công việc chặt cây để tiếp tục xem xét.
Chính vụ việc chặt cây tại East Potomac cho thấy các cơ chế giám sát vẫn có thể hoạt động: tòa án yêu cầu chính quyền dừng hành động và giải trình. Nhưng cũng cần đặt câu hỏi ngược lại: nếu chính quyền đã thực hiện một hành động khó đảo ngược trước khi bị ngăn chặn, liệu sự can thiệp của tòa án có đủ để khôi phục nguyên trạng hay không?
Krugman sử dụng hình ảnh đó để cảnh báo về khả năng Trump, nếu mất quyền kiểm soát Quốc hội sau bầu cử giữa nhiệm kỳ, sẽ tìm cách gây tổn hại cho nước Mỹ vì không còn có thể thực hiện mọi ý muốn của mình.
Điều đáng làm hơn là sử dụng những cảnh báo của ông để đặt ra một câu hỏi rộng hơn cho mọi quốc gia: Làm thế nào để xây dựng một nhà nước đủ mạnh để thúc đẩy phát triển, nhưng cũng đủ trách nhiệm và bị ràng buộc bởi thể chế để các nhà lãnh đạo không thể tùy tiện gây tổn hại đến chính đất nước mình?
Một quốc gia không chỉ tích lũy vốn vật chất, công nghệ, nhân lực và năng lực sản xuất. Quốc gia còn tích lũy những tài sản vô hình như lòng tin xã hội, uy tín của các cơ quan công quyền, tính ổn định của luật pháp và khả năng dự đoán chính sách. Những tài sản này hình thành qua nhiều năm, nhưng có thể bị tổn hại nhanh chóng nếu quyền lực được sử dụng tùy tiện.
Trong kinh tế học, doanh nghiệp khó đầu tư dài hạn nếu không biết luật lệ có thay đổi bất ngờ hay không. Nhà đầu tư cũng khó tin tưởng vào một thị trường mà quyết định hành chính phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ cá nhân. Tương tự, người dân khó duy trì niềm tin nếu tài sản công và các thiết chế quốc gia bị sử dụng để phục vụ lợi ích riêng.
Từ góc độ đó, vấn đề không chỉ là một tổng thống có phá bỏ một công trình hay chặt cây trong một công viên hay không. Điều quan trọng hơn là quy trình ra quyết định có hợp pháp, minh bạch, có trách nhiệm giải trình và có tính đến lợi ích dài hạn của xã hội hay không.
Năng lực điều hành mạnh có thể giúp một chính phủ đưa ra quyết định nhanh chóng, nhưng nếu thiếu cơ chế giám sát và phản hồi hiệu quả, quyền lực tập trung cũng có thể dẫn đến những sai lầm lớn mà không được phát hiện hoặc sửa chữa kịp thời.
Vấn đề sâu hơn là thể chế có đủ sức kiềm chế quyền lực hay không. Krugman cho rằng Tối cao Pháp viện, các nghị sĩ Cộng hòa và những tài phiệt giàu có đã tạo điều kiện để Trump tập trung quyền lực và gây tổn hại đến nền dân chủ.
Đây là phần đáng quan tâm nhất trong lập luận của ông. Một nền dân chủ không chỉ phụ thuộc vào việc người dân có quyền bỏ phiếu hay không. Nó còn phụ thuộc vào việc quyền lực được phân chia thế nào, các quyết định hành pháp có bị giám sát không, cơ quan tư pháp có độc lập không và những người vi phạm pháp luật có thực sự phải chịu trách nhiệm hay không.
Tuy nhiên, nói rằng Tối cao Pháp viện đã trao cho Trump quyền lực gần như không bị kiểm soát cũng là một nhận định mang tính chính trị. Học thuyết unitary executive, quan niệm về quyền kiểm soát thống nhất của tổng thống đối với nhánh hành pháp, có nhiều cách diễn giải khác nhau. Việc thừa nhận một số quyền của tổng thống không đồng nghĩa với việc công nhận mọi hành động của ông là hợp pháp.
Tại sân golf công cộng East Potomac ở Washington, chính quyền Trump đã cho chặt hàng trăm cây. Ngày 14/10/2026, The Washington Post đưa tin thẩm phán liên bang kết luận, trên cơ sở hồ sơ đang xem xét, rằng việc chặt cây gấp rút xuất phát từ yêu cầu đẩy nhanh dự án cải tạo của Trump, chứ không đơn thuần là việc thực hiện một kế hoạch bảo tồn cũ. Tòa án đã yêu cầu dừng công việc chặt cây để tiếp tục xem xét.
Chính vụ việc chặt cây tại East Potomac cho thấy các cơ chế giám sát vẫn có thể hoạt động: tòa án yêu cầu chính quyền dừng hành động và giải trình. Nhưng cũng cần đặt câu hỏi ngược lại: nếu chính quyền đã thực hiện một hành động khó đảo ngược trước khi bị ngăn chặn, liệu sự can thiệp của tòa án có đủ để khôi phục nguyên trạng hay không?
-----------------
Nerobefehl Nation - My fears for the next two years
Paul Krugman - Giữa tháng 3 năm 1945, ngay cả Adolf Hitler cũng biết rằng đã thua trong cuộc chiến. Lực lượng Liên Xô chỉ còn cách Berlin 45 dặm (khoảng 72 km). Quân Mỹ đã vượt sông Rhine và đang trên đà bao vây những lực lượng phòng thủ cuối cùng của Đức. Thế nhưng, Hitler không hề tin rằng mình thất bại. Ông ta tin rằng chính người dân Đức đã làm ông ta thất bại.
Vì vậy, vào ngày 19 tháng 3, ông ta ban hành “Sắc lệnh về các biện pháp phá hủy trên lãnh thổ Đế chế” (Decree concerning demolitions in the Reich territory) – văn bản này về sau được biết đến với tên gọi “Sắc lệnh Nero” (Nerobefehl hay Nero decree). Sắc lệnh này ra lệnh phá hủy các cơ sở hạ tầng của nước Đức – với lý do là để ngăn phe Đồng minh sử dụng, nhưng mục đích thật sự rõ ràng là nhằm trừng phạt chính đất nước mình.
May mắn thay, Albert Speer cùng các quan chức Đức Quốc xã khác đã không thực thi mệnh lệnh này, mặc dù dường như họ cũng chẳng nói cho Hitler biết rằng điều đó đã [không] diễn ra.
Vì sao tôi nhắc lại lịch sử này? Rõ ràng là vì tôi đang suy ngẫm về những gì sẽ xảy ra sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Mọi dấu hiệu đều cho thấy đảng Cộng hòa đang tiến tới một thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử mà chính Trump đã cố tình biến thành một cuộc trưng cầu dân ý về bản thân ông ta: “MAGA, hãy cứ coi như chính tôi đang có tên trên lá phiếu vậy”. Vậy ông ta sẽ làm gì khi người dân Mỹ thể hiện suy nghĩ thật sự của họ về ông ta?
Dĩ nhiên, ông ta sẽ tuyên bố rằng cuộc bầu cử đã bị dàn xếp và tìm cách lật ngược kết quả. Nhưng giả sử ông ta thất bại thì chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Việc mất quyền kiểm soát Quốc hội sẽ hạn chế quyền lực của Trump, nhưng chắc chắn không thể loại bỏ hoàn toàn. Quan trọng hơn là ông ta vẫn còn khả năng rất lớn trong việc gây ra sự tàn phá đối với nước Mỹ, chưa nói đến các đồng minh của Mỹ.
Theo Tổng thống Zelensky, trong vài ngày qua, Ukraine đã không nhận được bất kỳ cảnh báo nào từ phương Tây về các cuộc tấn công bằng tên lửa của Nga. Điều này có thể xuất phát từ các vấn đề kỹ thuật. Tuy nhiên, bất kỳ ai gạt bỏ khả năng Trump đang cố gắng trừng phạt Ukraine vì dám ngăn cản chiến thắng của người bạn Vladimir Putin của ông ta, chắc hẳn là họ đã ngủ quên trong suốt hai năm qua.
Tại quê nhà, các quan chức dưới thời Trump vừa bất ngờ cho chặt hạ hàng trăm cây cối tại một sân golf công cộng ở Washington. Từ lâu, Trump muốn cải tạo sân golf đó theo ý thích cá nhân, nhưng điều này khó có thể xảy ra trong bối cảnh chính trị hiện tại; hơn nữa, chẳng có lý do gì phải vội vàng phá hủy nó cả. Điều này gần như chắc chắn là hành động xuất phát từ sự ác ý, một hành vi phá hoại có chủ đích, được thực hiện chỉ vì Trump biết rằng ông ta sẽ không đạt được ý nguyện của mình.
Dù vài trăm cây cối bị chặt bỏ có vẻ không phải là vấn đề quá lớn, nhưng chúng lại là điềm báo cho những gì sắp xảy ra.
Hãy nhìn vào trường hợp Trung tâm Kennedy – một biểu tượng quốc gia đang bị Trump hủy hoại chỉ vì ông ta không thể gắn tên mình lên đó – như một hình mẫu cho những điều rất có khả năng sẽ xảy ra với nước Mỹ trong hai năm tới.
Liệu đảng Dân chủ có thể ngăn chặn làn sóng hủy hoại sắp tới? Tiếc thay, đa số đầy thiên kiến và thối nát tại Tối cao Pháp viện – qua việc viện dẫn học thuyết “hành pháp thống nhất” (unitary executive theory) – đã trao cho Trump quyền hành quá lớn, gần như không bị kiểm soát.
Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn khi xung quanh ông ta là những kẻ tay sai – nhiều người trong số đó được các dân biểu, nghị sĩ Cộng hòa nhu nhược ở Quốc hội phê chuẩn – sẵn sàng, thậm chí háo hức, vi phạm pháp luật. Ông ta còn được hậu thuẫn bởi các tài phiệt với nguồn lực khổng lồ; những kẻ này sẽ tiếp tục tiếp tay cho các cuộc tấn công vào nền dân chủ, ngay cả khi hàng tỷ đô la chi cho chính trị của họ không đủ để thao túng kết quả cuộc bầu cử này.
Tuy nhiên, một điều mà đảng Dân chủ có thể làm là khẳng định rõ ràng rằng: Bất cứ ai hỗ trợ và tiếp tay cho Trump trong kiểu hành xử bạo ngược như Nero đều có thể và sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật ở mức độ cao nhất. Vào thời điểm này, bất kỳ ai nói những câu đại loại như “Chúng ta nên nhìn về phía trước, đừng nhìn lại quá khứ” thì thật ra đang làm giảm đi đáng kể cơ hội để chúng ta có một tương lai đáng mong đợi.
Tuy nhiên, một điều mà đảng Dân chủ có thể làm là khẳng định rõ ràng rằng: Bất cứ ai hỗ trợ và tiếp tay cho Trump trong kiểu hành xử bạo ngược như Nero đều có thể và sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật ở mức độ cao nhất. Vào thời điểm này, bất kỳ ai nói những câu đại loại như “Chúng ta nên nhìn về phía trước, đừng nhìn lại quá khứ” thì thật ra đang làm giảm đi đáng kể cơ hội để chúng ta có một tương lai đáng mong đợi.
Nguồn: https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=1664934324996357&id=100044394157538
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét