Chiến thắng của Putin (?)

Chiến thắng của Putin (?)

Kể từ đầu tháng 10, Donald Trump một lần nữa chứng minh rằng hình ảnh của ông trên chính trường thế giới quả thực không sai: một “con ngựa bất kham” thất thường, hoàn toàn khó đoán, có thể bất cứ lúc nào đưa ra những quyết định phá vỡ thông lệ và gây tranh cãi sâu sắc.

1. Động thái bất ngờ

Sau cuộc điện đàm kéo dài với Vladimir Putin ngày 9/10 trong bầu không khí hết sức thân thiện, Tổng thống Mỹ tuyên bố đạt được một thỏa thuận mới về giao dịch nhiên liệu diesel với Moskva, thúc đẩy một thỏa thuận “ngừng bắn năng lượng” giữa Nga và Ukraine, đồng thời đưa ra lời khuyên mạnh mẽ đối với người dân Ukraine, đề nghị họ cân nhắc lựa chọn một nhà lãnh đạo quốc gia mới để thay thế Tổng thống đương nhiệm Volodymyr Zelensky.

Những động thái bất ngờ này phản ánh một sự chuyển hướng chiến lược dài hạn của Mỹ đã được cân nhắc kỹ lưỡng, hay chỉ là sự dao động nhất thời trong chính sách đối ngoại, mang tính tình thế và rất dễ đảo ngược? Hiện vẫn cần thời gian để trả lời câu hỏi đó.

Tuy nhiên, những phát ngôn có phần phô trương và các quyết định phá vỡ thông lệ của Trump không chỉ tác động đến thế cân bằng địa chính trị vốn rất mong manh giữa Moskva và Kyiv, mà còn làm xáo trộn quan hệ của Mỹ với các đối tác cũng như đối thủ trên toàn thế giới. Phản ứng của cộng đồng quốc tế trước những động thái mới nhất của Trump vô cùng phức tạp, đan xen cả hy vọng lẫn lo ngại: Moskva thể hiện sự lạc quan thận trọng và kiềm chế; phần lớn các thủ đô châu Âu tràn ngập hoài nghi sâu sắc và bất bình; còn Kyiv rơi vào tâm trạng thất vọng cay đắng và bất lực.

Reuters ngày 11 và 13/10/2026 cũng đưa tin về sự phản đối của các nghị sĩ thuộc cả hai đảng đối với quyết định cho phép nhập khẩu diesel Nga. Những người phản đối cho rằng quyết định này có thể giúp Nga tài trợ cho cuộc chiến ở Ukraine, làm suy yếu chính sách trừng phạt và chưa chắc đem lại lợi ích đáng kể cho người tiêu dùng Mỹ.

Hành động cụ thể nhất của Trump là quyết định bắt đầu mua nhiên liệu diesel từ Nga. Sau lô hàng khẩn cấp đầu tiên gồm 300.000 tấn diesel, tháng 11 sẽ có thêm 500.000 tấn được giao, sau đó quy mô sẽ tăng lên 1 triệu tấn mỗi tháng. Xét về lịch sử, Nga từng là một trong những nhà cung cấp diesel chủ yếu cho Mỹ, đứng thứ ba sau Canada và Mexico vào thời kỳ xuất khẩu đạt đỉnh. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị hiện nay, quyết định này khiến tất cả mọi người đều bất ngờ.

2. Trump mua nhiên liệu Nga để tính toán điều gì?

Động thái này rõ ràng đi ngược lại quyết định trước đó của Trump, khi ông ký ngày 19/9 đạo luật “trừng phạt địa ngục” nhằm vào Nga và Iran, tức Đạo luật Trừng phạt Nga và Iran Lindsay O. Graham năm 2026, số hiệu H.R. 5334.

Đạo luật này đe dọa áp thuế trừng phạt ở mức rất cao, đủ sức ngăn cản các nước, nếu họ mua với số lượng lớn dầu thô, sản phẩm dầu mỏ, khí tự nhiên hóa lỏng, khí đốt, than đá và các hàng hóa cơ bản khác của Nga, hoặc tham gia vận chuyển quốc tế những mặt hàng đó.

Việc bổ sung 300.000 tấn, thậm chí 1 triệu tấn diesel mỗi tháng sẽ không tạo ra một cuộc cách mạng trên thị trường năng lượng Mỹ. Mỗi tháng, Mỹ tiêu thụ khoảng 15 triệu tấn diesel; lượng nhập khẩu từ Nga chỉ như một giọt nước trong đại dương.

Hơn nữa, khó khăn của thị trường diesel Mỹ không bắt nguồn từ tình trạng thiếu nhiên liệu thực sự, mà từ mức giá diesel quá cao, vượt 6,5 USD/gallon. Cần biết rằng chỉ một năm trước, giá diesel bình quân mới ở mức 2,5 USD/gallon.

Rõ ràng, mục đích của Trump là phát đi một tín hiệu tích cực tới người tiêu dùng diesel Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đầu tháng 11, đồng thời trấn áp những nhà đầu cơ nhiên liệu trong nước đã đẩy giá bán lẻ diesel lên mức cao ngất ngưởng.

Ít nhất, mục tiêu này đã đạt được một phần: sau khi Trump công bố thông tin, giá hợp đồng tương lai diesel giảm 4–5%. Thị trường đã tiếp nhận tín hiệu từ Nhà Trắng. Tuy nhiên, mức giảm tương đối khiêm tốn của giá hợp đồng tương lai khó có khả năng tạo ra ảnh hưởng đáng kể đến kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Tương tự, vẫn chưa rõ đợt giảm giá này có kéo dài hay không, hay giá sẽ lại tăng vọt khi Trump nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran.

Vì vậy, nếu cho rằng tất cả những gì Trump đang làm liên quan đến Nga hoàn toàn bị chi phối bởi lợi ích bầu cử trước mắt của Đảng Cộng hòa thì đó là một sai lầm lớn. Giấy phép chung mà Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ cấp cho việc nhập khẩu diesel Nga có hiệu lực tới sáu tháng, đến ngày 7/4/2027, vượt xa thời điểm bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Ngoài ra, những tín hiệu đã xuất hiện bên trong Nhà Trắng cho thấy Mỹ đang cân nhắc các giao dịch năng lượng khác với Nga.

Chẳng hạn, một liên danh gồm các công ty dầu khí Mỹ và các nước vùng Vịnh có thể xem xét mua lại tài sản của Lukoil, tập đoàn dầu mỏ tư nhân lớn nhất Nga, tại Trung Đông và những khu vực khác trên thế giới.

Cũng có tin đồn rằng tập đoàn dầu khí Mỹ ExxonMobil có thể quay trở lại dự án dầu khí Sakhalin ở vùng Viễn Đông Nga. Hai nước còn đang thảo luận về những dự án hợp tác tiềm năng tại Bắc Cực.

Tuy nhiên, các kế hoạch này chỉ có thể được triển khai nếu Mỹ miễn trừ đáng kể các biện pháp trừng phạt tài chính đối với Nga.

3. Trump đang thay đổi chiến lược hay chỉ hành động theo chủ nghĩa thực dụng?

Có thể hình dung ba cách giải thích.

Thứ nhất, lợi ích kinh tế trong nước: Chính quyền Trump muốn giảm giá nhiên liệu, xoa dịu cử tri và hạn chế tác động của giá năng lượng đến lạm phát. Nếu đây là động cơ chính, quyết định có thể chỉ là một biện pháp tình thế, không nhất thiết báo hiệu sự hòa giải chiến lược với Nga.

Thứ hai, mặc cả địa chính trị: Washington có thể dùng việc nới lỏng một số hạn chế kinh tế để đổi lấy sự hợp tác của Moskva về Ukraine hoặc các vấn đề quốc tế khác. Khi ấy, giao dịch diesel chỉ là một phần của một gói thương lượng lớn hơn.

Thứ ba, tái định hình quan hệ Nga–Mỹ: Nếu các ngoại lệ được mở rộng sang đầu tư, tài chính và các dự án năng lượng dài hạn, đó mới có thể là dấu hiệu của một sự chuyển hướng chiến lược sâu sắc hơn.

Muốn xác định cách giải thích nào đúng, phải quan sát những quyết định tiếp theo: các ngoại lệ trừng phạt có được gia hạn không, doanh nghiệp Mỹ có thực sự quay lại Nga không, các hạn chế tài chính có được nới lỏng không, và Washington có thay đổi điều kiện đặt ra cho một thỏa thuận hòa bình hay không.

Một chi tiết pháp lý quan trọng cũng cần được đặt đúng vị trí. Đạo luật H.R. 5334, mang tên Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026, đã được Tổng thống Trump ký ngày 18/9/2026. Văn bản pháp luật chính thức xác nhận việc mở rộng các thẩm quyền trừng phạt và những biện pháp liên quan; tuy nhiên, không nên mặc nhiên diễn giải rằng mọi giao dịch năng lượng với Nga đều bị cấm tuyệt đối, bởi phạm vi áp dụng còn phụ thuộc vào điều khoản cụ thể và các quyền miễn trừ.

Điều này làm cho câu hỏi về giấy phép nhập khẩu diesel, cơ sở pháp lý và quyền miễn trừ của chính quyền trở nên quan trọng hơn, chứ không đơn thuần là chuyện Trump thay đổi thái độ.

4. Vì sao thỏa thuận diesel có thể là một thắng lợi của Putin?

Có ít nhất ba phương diện cần xem xét.

Thứ nhất, thắng lợi về tính chính danh quốc tế. Trong nhiều năm, phương Tây tìm cách làm giảm nguồn thu của Nga, hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ và tài chính, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào năng lượng Nga. Nếu chính Mỹ lại cho phép nhập khẩu diesel Nga trong khi chiến tranh vẫn tiếp diễn, Moskva có thể sử dụng sự kiện này để chứng minh rằng ngay cả Washington cũng không thể hoàn toàn tách rời Nga khỏi hệ thống kinh tế toàn cầu.

Đây là lợi ích chính trị có thật, dù không nên phóng đại thành việc phương Tây đã từ bỏ chính sách kiềm chế Nga. Một ngoại lệ trong chính sách trừng phạt không đồng nghĩa với sự đảo chiều chiến lược toàn diện.

Thứ hai, thắng lợi về khả năng thương lượng. Nếu Nga vừa tiếp tục chiến tranh, vừa đạt được các thỏa thuận thương mại với Mỹ, Moskva có thêm cơ sở để cho rằng Washington sẵn sàng phân biệt giữa cạnh tranh địa chính trị và hợp tác kinh tế. Điều đó có thể làm tăng kỳ vọng của Nga về những nhượng bộ tiếp theo, chẳng hạn trong lĩnh vực tài chính, đầu tư hoặc năng lượng.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc Mỹ mua hàng hóa Nga với việc Mỹ chấp nhận các yêu sách của Putin về Ukraine. Một giao dịch thương mại có thể là công cụ mặc cả, nhưng tự nó không chứng minh rằng cán cân quyền lực quân sự hay lập trường đàm phán đã thay đổi.

Thứ ba, lợi ích kinh tế. Nếu lượng hàng được giao đúng cam kết, thanh toán được thực hiện và Nga thu được nguồn ngoại tệ bổ sung, đây sẽ là lợi ích trực tiếp. Doanh thu xuất khẩu có thể hỗ trợ ngân sách, doanh nghiệp dầu khí và cán cân thanh toán của Nga.

Nhưng doanh thu không đồng nghĩa với lợi nhuận, càng không đồng nghĩa với toàn bộ số tiền sẽ được chuyển thành nguồn lực tài trợ chiến tranh. Muốn đánh giá chính xác, phải biết giá bán, chi phí sản xuất, vận tải, bảo hiểm, chiết khấu, phương thức thanh toán và mức độ thực sự tăng thêm của lượng xuất khẩu.

Vì vậy, tôi cho rằng thỏa thuận này có thể là một thắng lợi chính trị của Putin. Nhưng gọi đó là một thắng lợi chiến lược lớn vào thời điểm này vẫn là kết luận quá sớm.

5. Chiến thắng của Putin: Bước tiếp theo là nới lỏng trừng phạt?

Dù thế nào, thỏa thuận diesel với Mỹ, mặc dù có quy mô hạn chế, vẫn có thể được coi là một thắng lợi lớn về chính trị, thậm chí cả kinh tế, đối với Vladimir Putin.

Nếu mọi việc diễn ra thuận lợi, với điều kiện sản xuất diesel của Nga không bị suy yếu nghiêm trọng bởi các cuộc tấn công liên tục của Ukraine và Moskva có thể huy động đủ tàu chở dầu để vận chuyển lượng diesel đã cam kết sang Mỹ, Nga sẽ thu được thêm từ 6 đến 7 tỷ USD doanh thu xuất khẩu trong sáu tháng tới, và những khoản thu tiếp theo còn có thể lớn hơn.

Thỏa thuận này cũng tạo ra một tiền lệ quan trọng, cho thấy việc nới lỏng trừng phạt vẫn có thể xảy ra ngay cả khi xung đột quân sự Nga–Ukraine tiếp diễn.

Trên thực tế, ngay từ đầu năm nay, Trump đã thể hiện cách tiếp cận thực dụng đối với các biện pháp trừng phạt. Vào mùa xuân, nhằm bù đắp những tác động tiêu cực của việc eo biển Hormuz đóng cửa đối với giá năng lượng toàn cầu, ông đã liên tiếp ba tháng phê chuẩn miễn trừ trừng phạt đối với dầu mỏ Nga.

Thông qua những giao dịch với Moskva, Trump gián tiếp thừa nhận một thực tế: Nga hiện vẫn là, và trong tương lai sẽ tiếp tục là, một chủ thể không thể thiếu trên thị trường năng lượng toàn cầu. Bất kỳ nỗ lực nào nhằm cưỡng ép cô lập hoặc loại Nga khỏi thị trường đều khiến những bên tham gia khác phải trả giá đắt.

Hơn thế nữa, gần đây Tổng thống Mỹ còn trực tiếp quy trách nhiệm cho Kyiv về những vấn đề trên thị trường năng lượng Mỹ, đặc biệt là các hành động cố ý phá hoại cơ sở sản xuất và xuất khẩu dầu khí của Nga.

Không còn nghi ngờ gì, cách lập luận này của Nhà Trắng chắc chắn khiến giới lãnh đạo Nga hài lòng, đồng thời làm giới lãnh đạo Ukraine vô cùng bất mãn.

So với thỏa thuận diesel, sáng kiến “ngừng bắn năng lượng” mà Trump công bố lại kém rõ ràng hơn nhiều.

Bản thân ý tưởng này không mới. Mùa xuân năm 2025, Mỹ từng đưa ra một đề xuất tương tự. Sau đó, Nga và Ukraine đồng ý thực hiện lệnh ngừng bắn kéo dài 30 ngày, cam kết tạm dừng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của nhau. Moskva và Kyiv thậm chí đã lập riêng danh sách những mục tiêu thuộc phạm vi tạm ngừng tấn công.

Các danh sách này bao gồm nhà máy lọc dầu, đường ống dẫn dầu, kể cả các trạm bơm, cơ sở lưu trữ dầu, các công trình phát điện và truyền tải điện như nhà máy điện, trạm biến áp, máy biến áp, cũng như nhà máy điện hạt nhân và đập thủy điện.

Trong cuộc xung đột Nga–Ukraine, máy bay không người lái của quân đội Ukraine tấn công nhà máy lọc dầu Moskva của Nga.

Tuy nhiên, không lâu sau khi thỏa thuận có hiệu lực, hai bên đã liên tục cáo buộc nhau vi phạm. Nga thông báo các cơ sở năng lượng của mình tại tỉnh Belgorod, tỉnh Kursk, tỉnh Zaporizhzhia và những nơi khác bị tấn công; Ukraine cũng đưa ra những cáo buộc tương tự đối với Nga.

Trong khi đó, cả hai bên đều phủ nhận việc mình vi phạm thỏa thuận. Kết quả là sau khi thời hạn thử nghiệm 30 ngày kết thúc, thỏa thuận ngừng bắn năng lượng không được gia hạn.

Sáng kiến “mới” mà Trump đưa ra lần này không bổ sung bất kỳ quy định chi tiết nào, cũng không thiết lập cơ chế thích hợp để giám sát và xác minh việc hai bên thực hiện lệnh ngừng bắn cục bộ.

Rủi ro nằm ở chỗ, ngay cả khi hai bên quyết định chấp nhận đề xuất của Trump, họ vẫn có thể tiếp tục cáo buộc nhau vi phạm dưới nhiều hình thức hoặc áp dụng những tiêu chuẩn khác nhau trong quá trình thực hiện.

Ngoài ra, lệnh ngừng bắn năng lượng hiện nay có sự bất đối xứng rõ rệt. Nga có khả năng gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng năng lượng Ukraine lớn hơn nhiều so với khả năng Ukraine gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng tương ứng của Nga.

Điều này có nghĩa là để khuyến khích Moskva chấp nhận một thỏa thuận như vậy, Washington phải cung cấp cho Nga một số lợi ích bổ sung bên cạnh thỏa thuận năng lượng tiềm năng giữa Nga và Ukraine.

6. Ukraine: Quan hệ với Mỹ lại rơi xuống đáy

Đối với Ukraine, có thể kết luận rằng sự thay đổi chính sách đột ngột gần đây của Trump là một thất bại hoàn toàn đối với Volodymyr Zelensky. Điều duy nhất chưa rõ là đây chỉ là thất bại về chiến thuật hay thất bại về chiến lược.

Theo thông tin được đưa ra, Trump nhiều lần yêu cầu nhà lãnh đạo Ukraine ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu, đường ống dẫn dầu, cảng bốc dỡ dầu và tàu chở dầu của Nga, nhằm tránh làm xáo trộn thị trường năng lượng toàn cầu trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ.

Những cảnh báo này hoàn toàn bị phớt lờ. Giờ đây, Trump công khai cáo buộc Ukraine đẩy giá dầu toàn cầu lên cao và cho rằng nước này đang gây rắc rối cho Đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử tháng 11.

Trump cũng khẳng định Zelensky đã không thể hiện sự linh hoạt cần thiết trong vấn đề đạt được thỏa hiệp chính trị với Putin.

Có lẽ Tổng thống Mỹ đang đề cập đến “sự hiểu biết chung” mà ông đạt được với người đồng cấp Nga tại Anchorage vào tháng 8/2025. Theo cách nhìn của Trump, đó là một thành tựu lớn của nước Mỹ và của cá nhân ông trong hoạt động ngoại giao, nhưng Kyiv đã không trân trọng đúng mức.

Có thể hình dung rằng Nhà Trắng mong muốn Kyiv rút quân khỏi những khu vực còn nằm dưới quyền kiểm soát của Ukraine tại vùng Donbas. Đây dường như chính là điều kiện tối thiểu để Putin đồng ý ngừng bắn.

Trong những phát biểu gần đây, Trump thậm chí còn đi xa hơn khi tuyên bố đã đến lúc người Ukraine tìm kiếm một nhà lãnh đạo mới, nhằm áp dụng cách tiếp cận mang tính xây dựng hơn để chấm dứt xung đột với Moskva.

Zelensky đáp trả rằng thỏa thuận diesel giữa Mỹ và Nga phản ánh sự yếu đuối chứ không phải sức mạnh của Tổng thống Mỹ.

Rõ ràng, đánh giá này chắc chắn sẽ khiến nhà lãnh đạo Mỹ vốn có tính tự ái cao tức giận. Kết quả là quan hệ Mỹ–Ukraine đã rơi xuống mức thấp nhất kể từ cuộc tranh cãi dữ dội gây chấn động giữa hai tổng thống tại Phòng Bầu dục của Nhà Trắng hồi tháng 2/2025.

7. Châu Âu muốn tăng cường trừng phạt Nga nhưng lại bị đồng minh Mỹ “quay lưng”

Đối với châu Âu, sự thay đổi chính sách gần đây của Trump liên quan đến xung đột Ukraine cũng là một bất ngờ khó chịu.

Khi đưa ra các quyết định liên quan đến Nga và Ukraine, Tổng thống Mỹ chưa bao giờ tham khảo ý kiến của các đối tác và đồng minh Mỹ.

Đáng chú ý hơn, thời điểm Trump đưa ra những quyết định trên trùng với thời điểm ngay trước khi Liên minh châu Âu thông qua gói trừng phạt Nga lần thứ 22, dự kiến vào ngày 11–12/10. Gói trừng phạt này trước đó được quảng bá rộng rãi là một trong những biện pháp trừng phạt quan trọng nhất và có tác động sâu rộng nhất kể từ khi xung đột Nga–Ukraine bùng nổ.

Không có gì ngạc nhiên khi Trump bị các chính trị gia châu Âu và quan chức EU chỉ trích gay gắt. Họ khẳng định con đường duy nhất để chấm dứt chiến tranh là tăng cường, chứ không phải giảm bớt, sức ép tổng thể của phương Tây đối với Nga.

Tất nhiên, những lời chỉ trích này ít nhất cũng có phần đạo đức giả. Nhiều nước thành viên EU đã kiên quyết yêu cầu đưa các điều khoản miễn trừ cụ thể vào gói trừng phạt thứ 22 nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế của chính mình.

Chẳng hạn, Estonia, một trong những nước phản đối Điện Kremlin quyết liệt nhất, lại ra sức bảo đảm rằng nhà máy sản xuất magiê Solikamsk của Nga không bị đưa vào danh sách trừng phạt thứ 22 của EU.

Lý do của Estonia không khác cách tính toán của Trump: nhà máy Solikamsk từ lâu cung cấp cho Estonia những kim loại đất hiếm có ý nghĩa chiến lược. Trong khi đó, Estonia sở hữu một trong hai nhà sản xuất nam châm vĩnh cửu đất hiếm duy nhất ở châu Âu. Sản phẩm của họ có vai trò trực tiếp đối với hoạt động của chuỗi cung ứng xe điện, tua-bin gió, thiết bị điện tử, ô tô và ngành hàng không châu Âu.

Có thể dự đoán rằng giới lãnh đạo Ukraine và các đối tác châu Âu sẽ nỗ lực hết sức để khiến Trump một lần nữa thay đổi quyết định, giống như những gì họ đã làm sau cuộc gặp Trump–Putin tại Anchorage.

Mục tiêu của những nỗ lực này là quy toàn bộ trách nhiệm về việc kéo dài xung đột hiện nay cho phía Nga, đồng thời bảo đảm rằng phần lớn, thậm chí toàn bộ, các biện pháp trừng phạt Nga hiện hành của Mỹ sẽ được duy trì càng lâu càng tốt.

8. Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ vào tháng 11

Người Ukraine và người châu Âu cũng sẽ theo dõi kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ vào đầu tháng 11, bởi kết quả này có thể hạn chế những động thái ngoại giao bất thường mới mà vị tổng thống thứ 47 của Mỹ có thể thực hiện trong tương lai.

Ở chiều ngược lại, Nga sẽ nỗ lực hết sức để tận dụng cơ hội vừa bất ngờ mở ra, củng cố sự thay đổi trong thái độ của Mỹ đối với xung đột Ukraine và cải thiện triển vọng hợp tác tổng thể giữa Nga và Mỹ.

Những nỗ lực này có thể bao gồm một vòng tham vấn song phương mới do đặc phái viên Mỹ dẫn đầu, thêm nhiều cuộc điện đàm giữa Putin và Trump, cũng như khả năng hai nhà lãnh đạo gặp trực tiếp bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á–Thái Bình Dương (APEC) sắp diễn ra tại Trung Quốc.

Trong khi đó, trước khi Moskva kiểm soát hoàn toàn vùng Donbas và buộc Kyiv đưa ra những nhượng bộ lớn về khuôn khổ giải quyết chính trị trong tương lai, giới lãnh đạo Nga dường như khó có khả năng cân nhắc một thỏa thuận ngừng bắn sớm với Ukraine.

9. Thỏa thuận ngừng bắn năng lượng: Một sáng kiến hợp lý nhưng chưa phải giải pháp hòa bình

Ngừng tấn công các nhà máy điện, cơ sở dầu khí và mạng lưới truyền tải điện có thể đem lại lợi ích trực tiếp cho dân thường. Trong một cuộc chiến kéo dài, bảo vệ hạ tầng năng lượng giúp giảm thiệt hại kinh tế, hạn chế nguy cơ thiếu điện và sưởi ấm, đồng thời tạo điều kiện duy trì các hoạt động dân sinh thiết yếu.

Nhưng một thỏa thuận như vậy chỉ có thể vận hành nếu có ít nhất bốn yếu tố: danh sách mục tiêu được xác định rõ; cơ chế giám sát và xác minh độc lập; quy trình xử lý cáo buộc vi phạm; và những biện pháp đủ tin cậy để ngăn các bên lợi dụng thỏa thuận.

Vấn đề bất đối xứng mà tác giả đề cập cũng đáng chú ý. Nếu một bên có khả năng gây thiệt hại lớn hơn nhiều cho đối phương, cùng một cam kết trên giấy có thể đem lại lợi ích thực tế khác nhau cho hai bên. Bên có lợi thế có thể phải chấp nhận những giới hạn lớn hơn đối với năng lực quân sự của mình, hoặc cần nhận được một lợi ích khác để bù đắp.

Tuy nhiên, bất đối xứng không nhất thiết là lý do để từ bỏ thỏa thuận. Nó là lý do để thiết kế cơ chế thực hiện phù hợp hơn.

Quan trọng hơn, ngừng bắn năng lượng không đồng nghĩa với ngừng bắn quân sự, càng không đồng nghĩa với giải quyết xung đột chính trị. Một thỏa thuận chỉ bảo vệ cơ sở hạ tầng có thể làm giảm tổn thất dân sự nhưng không giải quyết được tranh chấp lãnh thổ, vấn đề an ninh hay những bất đồng căn bản giữa Moskva và Kyiv.

Vì thế, giá trị của sáng kiến này phải được đánh giá bằng kết quả thực tế: số vụ tấn công giảm bao nhiêu, các bên có tuân thủ hay không, và cơ chế xác minh có hoạt động hay không. Không thể chỉ dựa vào tuyên bố của các nhà lãnh đạo để kết luận rằng hòa bình đang đến gần.

10. Mâu thuẫn của phương Tây: Đạo đức, an ninh và lợi ích kinh tế

Đây là một trong những luận điểm đáng suy nghĩ nhất. Mỹ và châu Âu đều tuyên bố muốn gây sức ép kinh tế lên Nga nhằm hạn chế khả năng tiếp tục chiến tranh. Nhưng các nền kinh tế phương Tây đồng thời vẫn có những nhu cầu về năng lượng, nguyên liệu và đầu vào công nghiệp. Khi chi phí thực hiện chính sách trừng phạt tăng lên, mỗi nước phải lựa chọn giữa việc duy trì lập trường chính trị và bảo vệ lợi ích kinh tế của mình.

Sự mâu thuẫn này không chỉ xuất hiện ở châu Âu. Nó là vấn đề cơ bản của các biện pháp trừng phạt kinh tế: bên áp đặt trừng phạt cũng phải chịu chi phí, trong khi tác động lên đối tượng bị trừng phạt thường không hoàn toàn như dự kiến.

Tuy nhiên, cần thận trọng với kết luận rằng các nước châu Âu chỉ trích Trump là đạo đức giả vì chính họ cũng tìm cách xin miễn trừ.

Có một sự khác biệt giữa việc một nước tìm kiếm ngoại lệ để bảo vệ một ngành công nghiệp thiết yếu và việc một nước thay đổi chính sách đối ngoại mà không tham khảo các đồng minh. Hai trường hợp đều phản ánh lợi ích quốc gia, nhưng không hoàn toàn giống nhau về tính chất và hệ quả.

Hơn nữa, sự phụ thuộc kinh tế có thể tạo ra động cơ hợp tác, nhưng cũng có thể tạo ra sự lệ thuộc chiến lược. Vì vậy, vấn đề không phải đơn giản là lựa chọn giữa đạo đức và lợi ích, mà là xác định lợi ích nào cần được bảo vệ, chi phí nào có thể chấp nhận và rủi ro dài hạn nào không nên đánh đổi.

Đối với châu Âu, bài học có thể là phải giảm những điểm phụ thuộc chiến lược quá lớn, thay vì chỉ dựa vào các gói trừng phạt. Đối với Mỹ, bài học là chính sách đối ngoại thiếu tính nhất quán có thể làm suy giảm lòng tin của đồng minh, ngay cả khi một quyết định cụ thể đem lại lợi ích kinh tế trước mắt.

11. Kết luận của tôi: Một thắng lợi trước mắt của Putin, nhưng chưa đủ để kết luận về thắng lợi chiến lược

Tôi đặt đề bài là “Chiến thắng của Putin” để có sức hấp dẫn bạn đọc và thể hiện mong muốn của tôi, nhưng cần được hiểu từ "chiến thắng" theo nghĩa giới hạn.

Nếu Mỹ thực sự cho phép nhập khẩu diesel Nga, quyết định đó có thể giúp Moskva thu thêm doanh thu, củng cố lập luận rằng Nga không thể bị loại khỏi thị trường năng lượng toàn cầu và mở ra cơ hội thương lượng với Washington. Đồng thời, nó bộc lộ sự thiếu nhất quán trong chính sách của Mỹ và những khác biệt lợi ích bên trong liên minh phương Tây.

Nhưng những điều đó chưa chứng minh rằng Putin đã giành được một thắng lợi chiến lược bền vững. Kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào lượng hàng thực tế được giao, doanh thu ròng Nga thu được, thời hạn và phạm vi miễn trừ trừng phạt, tiến triển của đàm phán hòa bình và diễn biến chiến trường.

Tương tự, cũng chưa thể kết luận rằng Trump đang chuyển hẳn từ chính sách kiềm chế Nga sang hợp tác chiến lược với Moskva. Một quyết định mang tính thực dụng có thể được đảo ngược khi lợi ích chính trị thay đổi.

Điều đáng quan tâm nhất không phải là ai được tuyên bố thắng ngay sau một thỏa thuận, mà là liệu thỏa thuận ấy có làm thay đổi tương quan quyền lực, cấu trúc lợi ích và những điều kiện dẫn tới hòa bình hay không.

Đặc biệt, không nên đồng nhất quan hệ kinh tế với quan hệ chính trị. Các quốc gia có thể bất đồng sâu sắc về an ninh nhưng vẫn cần trao đổi hàng hóa, năng lượng và công nghệ. Việc duy trì những kênh hợp tác kinh tế phù hợp có thể đem lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là mọi giao dịch đều có lợi hoặc không tạo ra rủi ro chính trị.