Tại sao Mỹ và EU thất bại ?
Trong những thập kỷ gần đây, bản đồ kinh tế và địa chính trị toàn cầu đang chứng kiến một sự dịch chuyển quyền lực sâu sắc. Hoa Kỳ và châu Âu, những đầu tàu truyền thống của nền kinh tế thế giới, đang dần suy giảm vị thế tương đối so với sự trỗi dậy mạnh mẽ của các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil hay Nga...
Nghĩ tới điều này, tôi lại nhớ tới cuốn sách "Tại sao các quốc gia thất bại" (Why Nations Fail). Tôi không nhớ là mình đã đọc nó từ khi nào, dù sao thì nó cũng chỉ là một trong vô số cuốn sách tôi đã đọc trong quá khứ. Tôi không nhớ rõ cuốn sách đã bàn cụ thể về những gì, nhưng điều tôi có thể ghi nhớ là quan điểm của sách cho rằng thể chế chính là cội nguồn của sự thất bại của một quốc gia (và đương nhiên, cũng là cội nguồn của sự thành công).
Sách không nói riêng về nước Mỹ, Trung Quốc hay một nước công nghiệp phát triển hay một nước đang phát triển nào đó. Nó viết về những trạng thái khác nhau mà các quốc gia, xã hội thể hiện ra dưới những thể chế khác nhau. Sách chỉ ra rằng, không phải giới lãnh đạo không biết thể chế nào là tốt, thể chế nào là xấu, mà là họ sợ đem thể chế tốt thay thế thể chế xấu thì mọi thứ của họ sẽ mất trắng.
Ai cũng mưu cầu lợi ích cho bản thân. Để bảo vệ lợi ích của bản thân, họ cố duy trì thể chế xấu và ra sức đàn áp thể chế tốt. Do đó, có thể rút ra kết luận: lợi ích của những người nắm quyền quyết định chiều hướng phát triển của thể chế; chiều hướng của thể chế quyết định chiều hướng phân bổ nguồn lực; và cuối cùng, quyết định sự thành bại của quốc gia.
Hiện tại, nước Mỹ vẫn đang duy trì thể chế tư bản chủ nghĩa tiêu chuẩn, nhưng có một bộ phận người Mỹ muốn phá vỡ thể chế này để thiết lập một thể chế thay thế. Đó là thể chế dành cho những người không muốn lao động mà chỉ muốn nắm giữ quyền lực phân phối, hay còn gọi là thể chế xã hội chủ nghĩa dân chủ. Họ được xem là những kẻ cực tả, say mê với những chính sách xã hội chủ nghĩa cực đoan.
Ở Mỹ, bang California đang chuẩn bị tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý hoặc thông qua một dự luật, theo đó sẽ đánh thuế tài sản đối với người giàu. Bất kỳ ai có tài sản vượt quá 1 tỷ USD đều phải nộp thuế tài sản từ 5-10%, bất kể đó là loại tài sản gì: bất động sản, động sản, cổ phần doanh nghiệp, tài khoản đầu tư ngân hàng, thậm chí cả tài sản vô hình bao gồm cả thương hiệu, uy tín thương mại (goodwill) cũng đều bị đánh thuế, bất kể tài sản vô hình đó có thể chuyển đổi thành tiền mặt hay không.
Thuế cao rất tai hại cho sự phát triển. Theo lý thuyết thuế thì những dự luật hay các cuộc trưng cầu dân ý kiểu này thực sự điên rồ; không biết những ai đang và sẽ ủng hộ chúng. Tôi đoán biết người nghèo sẽ ủng hộ, còn tầng lớp trung lưu có ủng hộ hay không thì tôi không rõ, liệu họ có tự hỏi mức thuế này không đụng đến mình không và có nên bỏ phiếu ủng hộ hay không?
Có người nói người có tài sản 1 tỷ USD quá ít, họ chuyển đi cũng không ảnh hưởng lớn. Nhưng tôi nói cho các bạn biết, những người có tài sản trên 1 tỷ USD khi chuyển đi là họ dời cả doanh nghiệp, tuy số lượng người không nhiều nhưng thứ họ mang theo lại rất lớn. Hơn nữa, đối với một bang do những người xã hội chủ nghĩa quản lý, ngân sách tài chính sẽ luôn thâm hụt và thiếu thốn. Ngưỡng khởi điểm 1 tỷ USD hoàn toàn có thể bị hạ xuống còn 500 triệu, 100 triệu, thậm chí là 10 triệu USD. Không tin thì cứ chờ xem, một khi cơn gió này đã nổi lên thì sẽ không thể hãm được những cơn bão khác sẽ xuất hiện.
Sau khi những người giàu này rời đi, không biết California sẽ còn lại gì. Điều tôi có thể tưởng tượng ra là California sẽ ngày càng suy tàn, và đây chính là nguyên nhân và quá trình tự tìm đường chết, dẫn đến "why nation or state fails" (tại sao quốc gia hay bang lại thất bại) như mô tả trong sách.
Tôi có thể tưởng tượng các bang do Đảng Dân chủ kiểm soát ở Mỹ trong tương lai có lẽ đều sẽ đi theo con đường điên rồ mất hết lý trí như vậy, mà hiện tại rõ ràng nhất chính là New York và California.
Mấy ngày nay, phe cực tả ở New York đã giành chiến thắng trong ba cuộc bầu cử sơ bộ nghị sĩ Quốc hội, phe truyền thống (establishment) của Đảng Dân chủ thua sạch. Nước Mỹ hiện tại không phải là phe hữu quá cuồng loạn, mà ngược lại, là phe cực tả đang quá lộng hành. Nếu cơn cuồng phong cực tả này ở Mỹ không được kiểm soát, nước Mỹ sẽ tiến bước theo hướng xã hội chủ nghĩa dân chủ, nền kinh tế mất sức cạnh tranh và đổi mới sáng tạo, thậm chí là tiến tới thể chế tham nhũng lộng hành. Lúc đó chính là sự khởi đầu cho quá trình nước Mỹ đi từ thất bại đến diệt vong.
Thực tế hiện nay ở Mỹ là bài học rất tốt về "hiệu ứng dòng vốn và thể chế" cho Việt Nam.
Bài học về thuế và dòng vốn: Việc California áp thuế tài sản cực cao khiến giới siêu giàu và doanh nghiệp rời đi cho thấy chính sách thuế và môi trường kinh doanh cần đảm bảo tính cạnh tranh và phù hợp với khả năng tự nguyện đóng thuế của các nhà đầu tư. Nếu các chính sách về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tài sản hoặc quy định pháp lý trở nên quá nặng, dòng vốn FDI chất lượng cao và dòng vốn của khu vực tư nhân trong nước sẽ dịch chuyển sang các quốc gia lân cận (như Indonesia, Thái Lan), đồng thời người dân trong nước sẽ giảm mạnh đầu tư.
Vai trò của thể chế trong phân bổ nguồn lực: Vì "thể chế quyết định phân phối", nên thể chế kinh tế của Việt Nam cần tập trung vào phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường minh bạch, tránh tình trạng "nhóm lợi ích" chi phối chính sách, đúng như Why Nations Fail cảnh báo về việc giới tinh hoa bảo vệ thể chế xấu vì lợi ích cá nhân.
Cảnh báo về sự cực đoan trong chính sách: Kinh nghiệm của Mỹ hiện nay là một minh chứng cho thấy các chính sách can thiệp quá sâu vào phân phối lại (như đánh thuế tài sản lũy tiến cực cao) mà không tính đến phản ứng của thị trường (elasticity of capital) sẽ dẫn đến suy thoái kinh tế địa phương. Trong trường hợp Việt Nam, mọi cải cách thể chế đều phải "thực dụng và tôn trọng quy luật thị trường", tránh các chính sách mang tính bình quân chủ nghĩa cực đoan làm triệt tiêu động lực làm giàu và đổi mới sáng tạo.
Hiện tại, nước Mỹ vẫn đang duy trì thể chế tư bản chủ nghĩa tiêu chuẩn, nhưng có một bộ phận người Mỹ muốn phá vỡ thể chế này để thiết lập một thể chế thay thế. Đó là thể chế dành cho những người không muốn lao động mà chỉ muốn nắm giữ quyền lực phân phối, hay còn gọi là thể chế xã hội chủ nghĩa dân chủ. Họ được xem là những kẻ cực tả, say mê với những chính sách xã hội chủ nghĩa cực đoan.
Ở Mỹ, bang California đang chuẩn bị tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý hoặc thông qua một dự luật, theo đó sẽ đánh thuế tài sản đối với người giàu. Bất kỳ ai có tài sản vượt quá 1 tỷ USD đều phải nộp thuế tài sản từ 5-10%, bất kể đó là loại tài sản gì: bất động sản, động sản, cổ phần doanh nghiệp, tài khoản đầu tư ngân hàng, thậm chí cả tài sản vô hình bao gồm cả thương hiệu, uy tín thương mại (goodwill) cũng đều bị đánh thuế, bất kể tài sản vô hình đó có thể chuyển đổi thành tiền mặt hay không.
Thuế cao rất tai hại cho sự phát triển. Theo lý thuyết thuế thì những dự luật hay các cuộc trưng cầu dân ý kiểu này thực sự điên rồ; không biết những ai đang và sẽ ủng hộ chúng. Tôi đoán biết người nghèo sẽ ủng hộ, còn tầng lớp trung lưu có ủng hộ hay không thì tôi không rõ, liệu họ có tự hỏi mức thuế này không đụng đến mình không và có nên bỏ phiếu ủng hộ hay không?
Vấn đề không nằm ở chỗ mức thuế này có giáng xuống đầu bạn hay không để bạn chọn ủng hộ hay phản đối, mà là phải hiểu rõ một điều: sau khi mức thuế này được ban hành, các doanh nghiệp ở California chắc chắn sẽ ồ ạt chuyển đi, kéo theo kết quả là người dân California sẽ thất nghiệp hàng loạt, chỉ còn nước chịu cảnh đói khát. Đừng để đến lúc lâm vào cảnh khốn cùng rồi mới nhận ra việc mình bỏ phiếu ủng hộ một mức thuế như vậy ngu ngốc đến nhường nào.
Khi dự án lập pháp này đã rò rỉ, các tỷ phú và doanh nhân ở California vừa nghe thấy đã hốt hoảng và vội vàng tháo chạy, chẳng khác nào những người đang làm chuyện xấu nghe tiếng hô "cảnh sát đến!" bên ngoài thì vội vàng bỏ chạy, thậm chí không kịp mặc quần. Giới nhà giàu California hiện đang bán tháo tài sản hoặc dời công ty khỏi California, ai còn vấn vương lưu luyến mảnh đất này thì cũng chỉ giữ lại một căn nhà để nghỉ dưỡng. Họ cũng từ bỏ tư cách cư dân California, chuyển đến làm công dân Texas. Tóm lại, họ phải làm sao để tài sản ở California tuyệt đối không được vượt quá 1 tỷ USD.
Khi dự án lập pháp này đã rò rỉ, các tỷ phú và doanh nhân ở California vừa nghe thấy đã hốt hoảng và vội vàng tháo chạy, chẳng khác nào những người đang làm chuyện xấu nghe tiếng hô "cảnh sát đến!" bên ngoài thì vội vàng bỏ chạy, thậm chí không kịp mặc quần. Giới nhà giàu California hiện đang bán tháo tài sản hoặc dời công ty khỏi California, ai còn vấn vương lưu luyến mảnh đất này thì cũng chỉ giữ lại một căn nhà để nghỉ dưỡng. Họ cũng từ bỏ tư cách cư dân California, chuyển đến làm công dân Texas. Tóm lại, họ phải làm sao để tài sản ở California tuyệt đối không được vượt quá 1 tỷ USD.
Có người nói người có tài sản 1 tỷ USD quá ít, họ chuyển đi cũng không ảnh hưởng lớn. Nhưng tôi nói cho các bạn biết, những người có tài sản trên 1 tỷ USD khi chuyển đi là họ dời cả doanh nghiệp, tuy số lượng người không nhiều nhưng thứ họ mang theo lại rất lớn. Hơn nữa, đối với một bang do những người xã hội chủ nghĩa quản lý, ngân sách tài chính sẽ luôn thâm hụt và thiếu thốn. Ngưỡng khởi điểm 1 tỷ USD hoàn toàn có thể bị hạ xuống còn 500 triệu, 100 triệu, thậm chí là 10 triệu USD. Không tin thì cứ chờ xem, một khi cơn gió này đã nổi lên thì sẽ không thể hãm được những cơn bão khác sẽ xuất hiện.
Sau khi những người giàu này rời đi, không biết California sẽ còn lại gì. Điều tôi có thể tưởng tượng ra là California sẽ ngày càng suy tàn, và đây chính là nguyên nhân và quá trình tự tìm đường chết, dẫn đến "why nation or state fails" (tại sao quốc gia hay bang lại thất bại) như mô tả trong sách.
Tôi có thể tưởng tượng các bang do Đảng Dân chủ kiểm soát ở Mỹ trong tương lai có lẽ đều sẽ đi theo con đường điên rồ mất hết lý trí như vậy, mà hiện tại rõ ràng nhất chính là New York và California.
Mấy ngày nay, phe cực tả ở New York đã giành chiến thắng trong ba cuộc bầu cử sơ bộ nghị sĩ Quốc hội, phe truyền thống (establishment) của Đảng Dân chủ thua sạch. Nước Mỹ hiện tại không phải là phe hữu quá cuồng loạn, mà ngược lại, là phe cực tả đang quá lộng hành. Nếu cơn cuồng phong cực tả này ở Mỹ không được kiểm soát, nước Mỹ sẽ tiến bước theo hướng xã hội chủ nghĩa dân chủ, nền kinh tế mất sức cạnh tranh và đổi mới sáng tạo, thậm chí là tiến tới thể chế tham nhũng lộng hành. Lúc đó chính là sự khởi đầu cho quá trình nước Mỹ đi từ thất bại đến diệt vong.
Thực tế hiện nay ở Mỹ là bài học rất tốt về "hiệu ứng dòng vốn và thể chế" cho Việt Nam.
Bài học về thuế và dòng vốn: Việc California áp thuế tài sản cực cao khiến giới siêu giàu và doanh nghiệp rời đi cho thấy chính sách thuế và môi trường kinh doanh cần đảm bảo tính cạnh tranh và phù hợp với khả năng tự nguyện đóng thuế của các nhà đầu tư. Nếu các chính sách về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tài sản hoặc quy định pháp lý trở nên quá nặng, dòng vốn FDI chất lượng cao và dòng vốn của khu vực tư nhân trong nước sẽ dịch chuyển sang các quốc gia lân cận (như Indonesia, Thái Lan), đồng thời người dân trong nước sẽ giảm mạnh đầu tư.
Vai trò của thể chế trong phân bổ nguồn lực: Vì "thể chế quyết định phân phối", nên thể chế kinh tế của Việt Nam cần tập trung vào phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường minh bạch, tránh tình trạng "nhóm lợi ích" chi phối chính sách, đúng như Why Nations Fail cảnh báo về việc giới tinh hoa bảo vệ thể chế xấu vì lợi ích cá nhân.
Cảnh báo về sự cực đoan trong chính sách: Kinh nghiệm của Mỹ hiện nay là một minh chứng cho thấy các chính sách can thiệp quá sâu vào phân phối lại (như đánh thuế tài sản lũy tiến cực cao) mà không tính đến phản ứng của thị trường (elasticity of capital) sẽ dẫn đến suy thoái kinh tế địa phương. Trong trường hợp Việt Nam, mọi cải cách thể chế đều phải "thực dụng và tôn trọng quy luật thị trường", tránh các chính sách mang tính bình quân chủ nghĩa cực đoan làm triệt tiêu động lực làm giàu và đổi mới sáng tạo.
Tóm lại, sự trỗi dậy của các nền kinh tế mới nổi như Trung Quốc, Nga, Brazil và Ấn Độ đang định hình lại trật tự kinh tế thế giới, đồng thời làm nổi bật sự suy giảm tương đối về vị thế của Hoa Kỳ và châu Âu. Nếu như các quốc gia đang phát triển duy trì được đà tăng trưởng nhờ sự linh hoạt trong thu hút đầu tư và cải cách thể chế, thì phương Tây lại đang tự trói buộc mình trong một vòng xoáy suy thoái. Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hiện tượng này nằm ở chính sách tài khóa: mức thuế ở Mỹ và châu Âu hiện nay quá cao và đang có xu hướng tăng lên không ngừng. Việc liên tục gia tăng các sắc thuế, đặc biệt là thuế tài sản và thuế thu nhập, không chỉ bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp mà còn phát đi tín hiệu tiêu cực, khiến dòng vốn toàn cầu quay lưng lại với các thị trường truyền thống này. Việt Nam là nước có tỷ lệ thuế trên GDP rất cao so với các nước cùng trình độ phát triển, nên rất cần ghi nhớ bài học xương máu này.
PS: Các nguồn tin chính thống từ Mỹ về đề xuất thuế tài sản này. Dưới đây là các đường link bài báo quan trọng:
Los Angeles Times (báo lớn của California):
https://www.latimes.com/california/story/2026-06-25/billionaire-tax-ballot-measure
"Controversial billionaire tax proposal will appear on November ballot"
www.latimes.com
CBS News:
https://www.cbsnews.com/news/california-billionaire-tax-ballot-signatures-2026/
"California billionaire tax secures enough signatures to make ballot"
www.cbsnews.com
ABC News:
https://abcnews.com/Politics/proposed-billionaire-tax-california-spurs-controversy-heavy-spending/story?id=133429896
"Proposed 'billionaire tax' in California spurs controversy and heavy spending"
abcnews.com
CalMatters (tổ chức tin tức phi lợi nhuận về California):
https://calmatters.org/politics/2026/02/sanders-billionaire-tax-rally/
"Bernie Sanders rallies for California billionaire tax"
calmatters.org
CalMatters - Bài khác:
https://calmatters.org/politics/2026/04/billionaire-tax-labor-divided/
"California billionaire tax divides liberal Democrats"
calmatters.org
Các nguồn phân tích chuyên sâu:
Tax Foundation (tổ chức nghiên cứu chính sách thuế):
https://taxfoundation.org/research/state-tax/billionaire-tax-act-california-wealth-tax-ballot-measure/
"2026 Billionaire Tax Act: California Wealth Tax Ballot Initiative"
taxfoundation.org
PwC (công ty kiểm toán Big 4):
https://www.pwc.com/us/en/services/tax/library/california-proposed-billionaire-tax-act-ballot-initiative.html
"California's proposed Billionaire Tax Act ballot initiative"
www.pwc.com
Wikipedia (tổng quan):
https://en.wikipedia.org/wiki/2026_California_billionaire_tax_initiative
"2026 California billionaire tax initiative"
en.wikipedia.org
Văn bản pháp lý và báo cáo chuyên gia:
Ballotpedia (thông tin bầu cử chính thức):
https://ballotpedia.org/California_One-Time_Wealth_Tax_for_State-Funded_Healthcare,_Education,and_Food_Assistance_Programs_Initiative(2026)
ballotpedia.org
Báo cáo chuyên gia từ UC Berkeley:
https://eml.berkeley.edu/~saez/galle-gamage-saez-shanskeCAbillionairetaxDec25.pdf
"Expert Report On The California 2026 Billionaire Tax"
eml.berkeley.edu
Văn bản chính thức từ California Attorney General:
https://oag.ca.gov/system/files/initiatives/pdfs/25-0024A1%20%28Billionaire%20Tax%20%29.pdf
oag.ca.gov
Thông tin từ tổ chức ủng hộ:
SEIU-UHW (công đoàn khởi xướng):
https://www.seiu-uhw.org/ca-billionaire-tax-act/
"California Billionaire Tax Act"
www.seiu-uhw.org
Tóm tắt chính:
Đề xuất đánh thuế một lần 5% lên tài sản của những người có净资产 trên $1 tỷ
www.cbsnews.com
Sẽ xuất hiện trên lá phiếu tháng 11/2026
www.latimes.com
Dự kiến tác động đến khoảng 200 tỷ phú California với tổng tài sản $2 nghìn tỷ
www.seiu-uhw.org
Dự kiến thu về $100 tỷ cho ngân sách tiểu bang
eml.berkeley.edu
Đã thu thập đủ 1.55 triệu chữ ký để đưa ra trưng cầu
www.seiu-uhw.org
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét