Tại sao đại học không thể chỉ chạy theo "ngành hot"?
Rất nhiều người không hiểu nổi và đôi lúc có hỏi tôi: Tại sao các trường Đại học vẫn cứ duy trì những ngành được cho là "đang lao dốc" và "khó kiếm được việc làm" ?
1. ĐẠI HỌC TRƯỚC HẾT LÀ "NƠI LƯU GIỮ TRI THỨC và GIÁO DỤC TƯ DUY", CHỨ KHÔNG PHẢI LÀ "TRƯỜNG DẠY NGHỀ"
Chức năng đầu tiên của Đại học chưa bao giờ là "tống" sinh viên vào một vị trí công việc cụ thể, mà chức năng của nó là nơi lưu giữ, sản sinh và truyền thừa tri thức của nhân loại, nhằm để tri thức nhân loại không bị thất truyền và phát triển.
Hãy nhớ lại lịch sử quân sự: Vì sao binh thư của các tướng lĩnh anh hùng dân tộc phải ghi lại tỉ mỉ từng chi tiết từ ăn ngủ đến bày trận trước và sau mỗi trận đánh ? Đơn giản là vì trước đó, những tri thức quân sự quý giá đã bị thất truyền qua các cuộc chiến, và cha ông ta đã phải tự tổng kết lại từ đầu. Sự ra đời của các học viện, các trường đại học chính là nơi lưu giữ, hệ thống hóa và nuôi dưỡng tri thức. Mục đích tối thượng là để tri thức sinh sôi, phát triển, còn sử dụng và việc làm chỉ là hệ quả đi theo.
2. ẢO TƯỞNG VỀ "NGÀNH HOT" VÀ SỰ THẬT VỀ VÒNG XOAY THỊ TRƯỜNG
Chúng ta thường có ảo tưởng: Cứ học ngành hot là sẽ giàu. Nhưng sự thật là vòng xoay thị trường nhanh hơn tốc độ ra trường của bạn gấp nhiều lần.
Bạn thấy ngành Ngoại ngữ, Hóa học đang hot, bạn lao vào đó. Bốn năm sau ra trường, ngành xây dựng, bất động sản lên ngôi chứ không phải ngành bạn vừa tốt nghiệp. Bạn lao vào Xây dựng. Bốn năm sau, Viễn thông và Kinh tê số bùng nổ. Bạn chen chúc vào IT, Lập trình. Bốn năm sau, AI và thị trường đã bão hòa, thị trường "việc làm" chật hẹp....
Cái bẫy lớn nhất là: Khi bạn biết nó "hot" và lao vào, thì kỷ nguyên vàng của nó thường đã sắp kết thúc.
3. GIÁ TRỊ CỐT LÕI: ĐỊNH HÌNH TƯ DUY NỀN TẢNG
Kiến thức chuyên môn sẽ lỗi thời, ngành nghề sẽ biến mất, nhưng những gì bạn được huấn luyện qua lăng kính của một ngành học sẽ ở lại trong bạn theo một cách ẩn sâu nhất.
Tôi vẫn thường nói với sinh viên: Hầu hết các kiến thức chúng ta đang học đã có từ nhiều chục năm trước, chúng là kiến thức của giữa thế kỷ 20, thậm chí của hàng trăm năm trước. Phần lớn những kiến thức chúng ta học không nhằm đáp ứng trực tiếp các vấn đề của ngày hôm nay, nhưng chính chúng lại tạo nên nền móng để chúng ta hiểu và sáng tạo ra tri thức mới. Vì thế chúng ta vẫn phải học, giống như trẻ em lớp 1 lớp 2 phải học kiến thức của cả nghìn năm trước. Thứ chúng ta cần không thực sự là kiến thức đó, mà chính là học tư duy nghiên cứu, phân tích, để có thể tự mình giải quyết được các vấn đề phát sinh trong cuộc sống.
Rất nhiều cuộc "khủng hoảng tuổi 35" hay những bế tắc trong cuộc sống, suy cho cùng, là do sự thiếu hụt về tri thức nhân văn và tư duy nền tảng. Những người coi thường Khoa học xã hội và nhân văn hay các môn khoa học cơ bản ở đại học, cuối cùng lại vấp ngã chính ở những thiếu hụt về tư duy nền tảng và chiều sâu tri thức.
Không có tư duy sáng tạo của người học đại học, bạn thường chỉ có thể làm người thợ lao động chân tay ngoài công trường hay trong văn phòng, cứ y như hướng dẫn mà làm, không thể sáng tạo, và cũng thường không được phép sáng tạo. Ví dụ những nhân viên làm việc tại quầy ngân hàng hay nhân viên của các cơ quan nhà nước hàng ngày phục vụ dân. Họ có nhiệm vụ phải làm đúng quy định của pháp luật và quyết định của cấp trên. Khi chỉ làm việc một cách máy móc theo quy trình có sẵn mà không có năng lực tư duy độc lập, con người rất dễ trở thành một "bánh răng" có thể thay thế trong bộ máy vận hành, tức là có thể mất việc rất dễ dàng.
Tư duy khoa học không phải là học thuộc lòng. Tôi cũng thường nói học xong môn học này, thi xong, rồi các em sẽ quên hết. Nhưng đọng lại trong các em là nhớ tới tên của chúng và năng lực đọc, hiểu, phân tích, để mỗi khi cần đến chúng, các em chỉ cần mở sách, mở mạng ra đọc một tý là nhớ và hiểu ngay, đồng thời có thể tự mình làm sâu sắc hơn và phát triển lên.
3. GÓC NHÌN SÂU HƠN TỪ MỘT NGƯỜI LÀM NGHIÊN CỨU KINH TẾ & CHÍNH SÁCH:
Đọc bài viết này, tôi càng thêm khẳng định niềm tin của mình vào sức mạnh của các môn Khoa học cơ bản (Triết học, Toán học, Vật lý).
- Thứ nhất, "Vô dụng" mới là cái "Đại dụng" cho quốc gia. Nhiều người chê Triết học, Toán lý thuyết là "thất nghiệp" và không thể kiếm tiền ngay sau khi ra trường.
Nhưng tôi luôn tâm niệm: Chính các môn khoa học cơ bản và triết học mới đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển dài hạn của một dân tộc. Một quốc gia muốn thoát bẫy thu nhập trung bình, muốn có những bước nhảy vọt về công nghệ (như AI, bán dẫn, vật liệu mới) chứ không chỉ làm gia công, thì không thể chỉ đào tạo ra những "người thợ" hay "nhân viên vận hành" thuần túy.
Chúng ta cần những bộ óc được tôi luyện qua Toán học và Triết học để có Tư duy gốc, dám phá vỡ các quy tắc cũ và tạo ra những sự dịch thay đổi mang tính cách mạng, tính đột phá. Những ngành khoa học cơ bản và triết học tuy không trực tiếp tạo ra sản phẩm thương mại, nhưng lại là những yếu tố chủ chốt để hình thành những nền tảng tư duy cần thiết cho các bước đột phá về khoa học và công nghệ.
Thứ hai, Việt Nam cần nhiều người có khả năng kiến tạo và thích ứng, chứ không chỉ những người được đào tạo để vận hành các quy trình có sẵn và hầu như không phải suy nghĩ.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa số và xanh, mục tiêu trở thành nước thu nhập cao với mức tăng trưởng hai con số đầy tham vọng, chúng ta không thể chạy theo những "ngành học mì ăn liền". Thị trường lao động toàn cầu đang thay đổi chóng mặt. Cái bạn cần trang bị ở Đại học không phải là một "công cụ" có hạn sử dụng, mà là khả năng tự học, tư duy phản biện và khả năng tái tạo bản thân (Learn - Unlearn - Relearn).
Để trở thành "Người kiến tạo", yêu cầu bắt buộc là phải có tư duy khoa học hệ thống và phải có kiến thức sâu sắc, giống như có công nghệ lõi. Kiến thức đó, công nghệ lõi đó chính là nội dung học trong 16 năm ở phổ thông và đại học. Thiếu một năm nào cũng không được, vì không học năm t thì không đủ kiến thức để học năm t+1, và điều đó cũng có nghĩa là không đủ kiến thức để học năm t+2... Cho nên bất cứ ai bị phát hiện không học một năm học hay đúp lớp mà không học lại và thi đỗ ở một năm nào đó, ví dụ năm thứ 2 ở tiểu học, thì sẽ bị thu hồi tất cả các bằng đã được cấp ở mức cao hơn, như bằng trung học cơ sở, trung học phổ thông, đại học và tiến sĩ.
4. TÓM LẠI
Việc tấm bằng Đại học ngày càng "thoát ly" khỏi sự đảm bảo trong tương lai có một công việc lương cao không phải là sự suy thoái, mà là sự trở về với quy luật xã hội thông thường.
Vì vậy bạn đừng quá tự đắc nếu bạn trúng tuyển vào một "ngành hot", vì xác suất bạn sẽ phải chuyển ngành sau vài năm đi làm rất cao. Thậm chí nhiều người ngay từ khi ra trường đã không làm việc đúng theo ngành học của mình, nhưng họ vẫn rất thành công.
Và cũng đừng quá tuyệt vọng nếu bạn đang ở một ngành học đột nhiên lao đốc. Nếu trong tim bạn có ngọn lửa đam mê, thì không gì cản được bạn sẽ làm việc và thành công trong những ngành khác. Đặc biệt điều kiện bây giờ rất thuận lợi vì chúng ta đang trong thời đại cách mạng 4.0, với tri thức cơ bản đã được mở khóa và miễn phí hoàn toàn trên Internet.
Thứ duy nhất bạn có thể dựa dẫm suốt đời, không phải tấm bằng, cũng chẳng phải tên ngành học, mà là những đặc tính cốt lõi của bản thân: Sự tự luật, trí tuệ, tư duy khoa học, lòng tự trọng, khả năng chịu đựng áp lực và một chút may mắn.
Nghe thì có vẻ "sáo rỗng", nhưng khi bắt đầu bước vào nửa phía sau của đời người, bạn sẽ thấy nó đúng đến rợn người.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét