TRUNG QUỐC SỬ DỤNG NHÂN TÀI NHƯ THẾ NÀO?
Điều quý nhất không phải là tìm được thiên tài, thiên tài cũng không tự nhiên sinh ra kỳ tích, mà phải có thể chế biết sử dụng và bảo vệ thiên tài.
Tối nay, đang ngồi xem tình hình chiến sự Nga - Ukraine thì tôi nhận được nhắn tin của một người bạn đang đi du lịch Trung Quốc. Đi đến đâu anh cũng ngạc nhiên về những thành tựu vĩ đại của Trung Quốc, khác quá xa so với đầu thập niên 1990 khi anh sang công tác ở đó. Câu chuyện của anh làm tôi nhớ đến những tranh cãi ở Mỹ về Dương Chí Lâm những ngày gần đây.
Khi mô hình AI Kimi K3 của Moonshot AI Trung Quốc ra mắt vào giữa tháng 7/2026 với 2,8 nghìn tỷ tham số và cửa sổ ngữ cảnh 1 triệu token, nó nhanh chóng chiếm đỉnh bảng xếp hạng lập trình (Arena), tạo nên cơn sốt toàn cầu đến mức hệ thống quá tải và công ty phải tạm dừng đăng ký người dùng mới. Reuters đã xác định điều này trong bài "China's Moonshot pauses Kimi subscriptions amid hot demand". Một làn sóng tranh luận đã bùng nổ ngay tại trung tâm Thung lũng Silicon về thành tựu đến mức kinh người của Trung Quốc.
Business Insider gọi Dương Chí Lâm là "Thiên tài thế hệ Millennial" khiến cõi mạng Trung Quốc phát sốt: Người đứng sau Moonshot AI (A 'millennial genius' China's internet can't get enough of: Moonshot AI's founder) và dùng ngay cụm từ này làm tên bài viết (https://www.businessinsider.com/moonshot-ai-kimi-k3-founder-china-internet-millennial-genius-2026-7). Trên mạng xã hội X (Twitter), một bài đăng thu hút hàng vạn lượt tương tác với cùng một câu hỏi đau đớn từ giới công nghệ Mỹ: "Vì sao Dương Chí Lâm không ở lại nước Mỹ?".
Đó là một câu hỏi rất tự nhiên. Dương Chí Lâm (sinh năm 1992) tốt nghiệp Đại học Thanh Hoa và nhận bằng Tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon (CMU). Thực tế, hành trình khởi nghiệp của anh đã bắt đầu từ khi còn là nghiên cứu sinh, khi đồng sáng lập công ty "Tuần hoàn thông minh" (Recursion). Năm 2023, anh thành lập Moonshot AI. Với hồ sơ xuất sắc như vậy, theo "kịch bản Silicon Valley chuẩn mực", anh hoàn toàn có thể gia nhập Google, Meta hay Apple, và hưởng mức đãi ngộ tiền lương triệu USD.
Nhưng Dương Chí Lâm đã bỏ về Trung Quốc. Dư luận mạng khủng khiếp đến mức giáo sư hướng dẫn tại Mỹ đã phải lên tiếng làm rõ. Giáo sư Russ Salakhutdinov, người hướng dẫn của anh tại Carnegie Mellon, cũng phải lên tiếng khẳng định: Dương Chí Lâm không thiếu cơ hội ở Mỹ. Anh có thể vào Apple hoặc các tập đoàn công nghệ hàng đầu. Nhưng anh lựa chọn trở về Trung Quốc vì ở đó anh có cơ hội xây dựng một công ty AI của chính mình."
Nếu chỉ nhìn vào lựa chọn cá nhân, người ta dễ rơi vào cuộc tranh luận bế tắc. Nhưng góc nhìn đó chỉ chạm vào phần nổi của tảng băng. Điều đáng phân tích và học hỏi hơn cả là: Trung Quốc đã xây dựng được một cơ chế và thể chế như thế nào để một nhà khoa học rất trẻ được đào tạo bài bản ở Mỹ sẵn sàng trở về Trung Quốc vì biết mình có thể phát huy tối đa năng lực, vượt qua vô vàn rào cản khốc liệt để bứt phá thành công?
1. Trao quyền thực sự và sự đa dạng trong cách "dụng nhân"
Điểm khác biệt đầu tiên ở Trung Quốc là họ trao sứ mệnh và quyền lực thực sự, chứ không chỉ trao một "việc làm thu nhập cao".
Nếu Dương Chí Lâm ở lại Mỹ, dù xuất sắc đến đâu, anh cũng chỉ là một mắt xích trong cỗ máy của tập đoàn khổng lồ đã định hình. Hệ thống công ty niêm yết vốn trọng cổ đông của Mỹ rất khó trao cho một thanh niên ngoài 30 tuổi hàng tỷ USD, hàng chục nghìn chip GPU cùng quyền quyết định tối cao để lập tức gây dựng đội ngũ, cạnh tranh trực tiếp với OpenAI. Mỹ chỉ cho anh một cái "CV đẹp", nhưng Trung Quốc dám cho anh quyền thử sức với những mục tiêu sinh tử của ngành công nghệ.
Câu chuyện của Lương Văn Phong (Liang Wenfeng) – người sáng lập DeepSeek – là một ví dụ sống động khác về sự đa dạng và phá cách trong cách dùng người tài của thể chế Trung Quốc. Xuất thân từ lĩnh vực tài chính định lượng, Lương Văn Phong ở tuổi 40 đã chọn bước đi mạo hiểm: tự phát triển kiến trúc mô hình AI riêng, theo đuổi triết lý tối ưu hóa chi phí huấn luyện cực đoan. Đến đầu năm 2025, DeepSeek đã làm chấn động thế giới khi chứng minh rằng một nhóm nghiên cứu quy mô nhỏ vẫn có thể tạo ra mô hình AI ngang ngửa với các gã khổng lồ với chi phí thấp hơn nhiều chục lần so với các gã khổng lồ.
Ở nhiều quốc gia, một tiến sĩ 30 tuổi phải mất hàng thập kỷ tích lũy thâm niên mới mong được quản lý một phòng thí nghiệm nhỏ. Nhưng ở Trung Quốc, thể chế sẵn sàng "đặt cược vào tài năng" của người được cho là tài. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc hiểu rằng trong các ngành công nghệ đỉnh cao, tuổi đời hay thâm niên không còn là thước đo quan trọng nhất – điều quyết định là năng lực tư duy đột phá và tốc độ thực thi.
2. "Tấm lá chắn thể chế": Sự bảo vệ của thượng tầng trước rào cản nội tại và rủi ro thất bại
Tuy nhiên, nếu chỉ giao quyền và trao vốn thôi thì chưa đủ. Đây chính là điểm thiên tài và sâu sắc nhất trong cơ chế dùng người của Trung Quốc.
Thực tế, môi trường kinh tế - chính trị Trung Quốc không hề bằng phẳng. Bên trong quốc gia này tồn tại vô số nhóm thế lực, các tập đoàn công nghệ khổng lồ và các gia tộc, gia hệ kinh tế, và cả những lợi ích cục bộ của bộ máy quan liêu địa phương đã chiếm lĩnh thị trường. Trong một "khu rừng rậm" khốc liệt với sự cạnh tranh và triệt hạ lẫn nhau như vậy, những nhà khoa học thuần túy hay các nhà sáng lập trẻ tuổi như Dương Chí Lâm rất dễ bị "cá lớn nuốt cá bé", bị chèn ép, thâu tóm hoặc bị cản trở bởi các rào cản hành chính ngay từ khi mới phôi thai.
Lúc này, những người tài trẻ tuổi nhất định cần một người bảo vệ, và đó chính là thể chế cùng các cấp lãnh đạo cao hơn. Lãnh đạo cấp cao Trung Quốc đóng vai trò là "người cầm lái chiến lược" và "hộ pháp" cho các tài năng công nghệ thông qua những cơ chế rất cụ thể:
- Bảo vệ người tài khỏi áp lực ngắn hạn và sự triệt hạ của các nhóm lợi ích: Khi một startup tài năng xuất hiện, thể chế Trung Quốc định hướng các quỹ đầu tư nhà nước và tư nhân cùng tham gia nâng đỡ. Lãnh đạo cấp cao dùng quyền lực thể chế để gạt bỏ rào cản, tạo ra cơ chế quản trị giúp nhà sáng lập startup chiến lược giữ quyền kiểm soát công ty, tránh việc bị các tập đoàn lớn nuốt chửng hay bị dòng vốn ngắn hạn thao túng.
- Cơ chế "Dung thứ sai lầm" và sẵn sàng tái cấp vốn: Trong công nghệ cao, không ai thành công ngay từ lần đầu. Ở Thung lũng Silicon, nếu startup đi sai hướng, vốn tư nhân sẽ lập tức "cắt máu". Nhưng ở Trung Quốc, thông qua các "Quỹ dẫn dắt chính phủ" (Government Guidance Funds) và cơ chế "miễn trừ trách nhiệm khi đã làm hết sức", thể chế sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Moonshot AI từng có giai đoạn tăng trưởng chậm hơn kỳ vọng; DeepSeek liên tục đối mặt với rào cản thiếu hụt chip tính toán do cấm vận. Nhưng thể chế Trung Quốc không loại bỏ họ. Vì lãnh đạo Trung Quốc đánh giá đội ngũ cốt lõi vẫn là "người tài", tư duy vẫn sáng suốt và hướng đi đúng với chiến lược quốc gia, hệ thống sẵn sàng rót thêm nguồn lực, điều phối hạ tầng tính toán cấp nhà nước (như các trung tâm dữ liệu khổng lồ) để họ vùng lên tái khởi động lại.
- Bảo vệ khi gặp lực cản địa chính trị: Khi các doanh nghiệp công nghệ bị quốc tế cấm vận, cấp lãnh đạo Trung Quốc coi đây là trận địa chiến lược quốc gia. Họ huy động hạ tầng tính toán cấp nhà nước, đấu tranh với bên ngoài, mở rộng thị trường nội địa để tạo ra "vùng an toàn" cho các nhà khoa học tiếp tục sáng tạo.
Tư duy của thượng tầng rất rõ ràng: Họ bảo vệ năng lực đổi mới sáng tạo và "con người", chứ không chỉ bảo vệ một dự án cụ thể. Một dự án có thể thất bại, nhưng nếu giữ được người tài, họ sẽ tạo ra những kỳ tích mới.
3. Sự đối lập hệ thống: Trung Quốc mở rộng vòng tay, Mỹ tự đẩy nhân tài ra xa
Sự hiệu quả của cơ chế Trung Quốc càng trở nên rõ nét khi đặt trong tương quan so sánh với những gì đang diễn ra tại Mỹ.
Trong khi Mỹ từng nổi tiếng là nơi thu hút nhân tài toàn cầu, thì những năm gần đây, không khí chính trị tại quốc gia này đang vô tình đẩy nhiều nhà khoa học rời đi:
- Chủ nghĩa McCarthy và sự ngột ngạt: Việc chính phủ Mỹ tăng cường điều tra, thắt chặt visa sinh viên và nhà nghiên cứu nhằm vào giới trí thức gốc Hoa đã khiến môi trường nghiên cứu tại Mỹ trở nên ngột ngạt. Mới đây, Bộ An ninh Nội địa Mỹ ra quy định mới: visa phóng viên Trung Quốc chỉ tối đa 90 ngày, visa sinh viên và giao lưu văn hóa không quá 4 năm. Cựu Ngoại trưởng Marco Rubio cũng tuyên bố "tích cực thu hồi" một số visa sinh viên, nhằm vào Trung Quốc.
- Sự chia rẽ trong chính giới Mỹ: Trong một cuộc tranh luận, khi bị chất vấn về việc nhận sinh viên Trung Quốc, dù Donald Trump từng lên tiếng cảnh báo việc cắt giảm sinh viên nước ngoài có thể khiến "một nửa đại học Mỹ phá sản", thì bộ máy hành chính và giới học thuật Mỹ vẫn đang diễn ra những cuộc "thanh trừng" mang màu sắc chính trị. Đại học Harvard liên tục bị Bộ Tư pháp điều tra, đe dọa hạn chế tuyển sinh quốc tế.
- Hệ quả nhãn tiền: Khảo sát của MassINC Polling Group cho thấy, 14% nhà khoa học lĩnh vực sinh y học nước ngoài đã phải từ chối lời mời làm việc tại Mỹ do chính sách nhập cư; 13% nhà khoa học nước ngoài ở Mỹ đã chuyển sang nước khác vì chính sách tài trợ nghiên cứu thay đổi.
Trái ngược với sự bất ổn đó, Trung Quốc nâng tầm công nghệ và nhân tài thành chiến lược quốc gia tối cao. Tại Đại hội Đảng lần thứ 20, lần đầu tiên giáo dục, khoa học, nhân tài được tách ra thành một chuyên chương riêng biệt. Trong dự thảo Quy hoạch 5 năm lần thứ 15, từ "khoa học" xuất hiện 46 lần, "sáng tạo" 61 lần.
Chính nhờ sự nhất quán từ thượng tầng, Trung Quốc không chỉ "lôi kéo" và "giữ chân" được Dương Chí Lâm, mà còn tạo nên một làn sóng các nhà khoa học đỉnh cao toàn cầu dịch chuyển về Trung Quốc:
- Nhà sinh học cấu trúc lừng danh Nhan Ninh (Yan Ning) rời Đại học Princeton để về thành lập Viện Khoa học Y tế Thâm Quyến.
- Nhà hóa học Tạ Hiểu Lượng (Xie Xiaoliang) từ bỏ vị trí giáo sư giảng dạy tại Harvard sau 20 năm, về làm việc toàn thời gian tại Đại học Bắc Kinh.
- Nhà hóa học đạt giải Nobel 2025 Omar Yaghi tuyên bố gia nhập Đại học Thanh Hoa và làm việc toàn thời gian.
- Hàng loạt nhà toán học hàng đầu thế giới như Caucher Birkar, Nicolai Reshetikhin, Kenji Fukaya, Vladimir Markovic đều đã chuyển sang làm Giáo sư toàn thời gian tại các trường đại học Trung Quốc.
- Hai giáo sư Việt Nam nổi tiếng (Ngô Bảo Châu và Vũ Hà Văn) đang làm việc ở Mỹ đã chuyển sang làm việc ở Hồng Kông từ 1/7 năm nay.
Họ bị thu hút không chỉ bởi những phát ngôn chính trị, mà bởi Trung Quốc cung cấp cho người làm khoa học: hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh nhất toàn cầu, thị trường siêu quy mô, năng lực engineering kỹ thuật lặp/cải tiến nhanh chóng mặt, và một hệ sinh thái vốn - sản xuất - học thuật - nghiên cứu) ngày càng trưởng thành.
4. Lời kết
Nhìn lại câu chuyện của Dương Chí Lâm và Moonshot AI, bí quyết của Trung Quốc chưa bao giờ chỉ đơn thuần là "có nhiều tiền". Tiền bạc hay cơ sở hạ tầng chỉ là điều kiện cần.
Điều kiện đủ – và cũng là điều quan trọng nhất – chính là một thể chế biết phát hiện người tài, dám giao quyền hạn và sứ mệnh lớn cho người trẻ. Quan trọng hơn cả, đó là một thể chế có đủ bản lĩnh và quyền lực để đứng ra làm "tấm lá chắn", bảo vệ họ trước sự triệt hạ của các nhóm lợi ích nội tại, chấp nhận rủi ro sai lầm, và sẵn sàng tái cấp vốn để họ vùng lên khởi nghiệp lại.
Một quốc gia không thể trở thành cường quốc công nghệ chỉ nhờ sở hữu nhiều thiên tài. Quốc gia đó chỉ thực sự trở nên hùng mạnh khi tạo dựng được một hệ sinh thái an toàn, nơi những người tài trẻ tuổi không phải loay hoay chống đỡ những thế lực ngầm, mà có thể trọn vẹn tâm trí cống hiến và vươn tới đỉnh cao. Đó mới chính là bài học sâu sắc và đắt giá nhất từ câu chuyện Dương Chí Lâm.
Nguồn tài liệu để viết:
https://www.nature.com/articles/d41586-026-02281-2
doi: https://doi.org/10.1038/d41586-026-02281-2
https://www.fastcompany.com/91575831/is-china-replacing-the-u-s-as-the-worlds-ai-touchpoint-thanks-to-kimi-k3?
https://www.reuters.com/legal/transactional/chinas-moonshot-pauses-kimi-subscriptions-amid-hot-demand-ipo-push-2026-07-20
https://www.thenationalnews.com/future/technology/2026/07/17/zhilin-yang-moonshot-ai-kimi/
https://www.thenationalnews.com/future/technology/2026/07/17/zhilin-yang-moonshot-ai-kimi/
21 July 2026 Does China’s latest AI model finally equal US rivals?
What scientists think ‘Kimi K3’ can match or outperform cutting-edge models, says Moonshot AI. But its large size might limit uptake.
By Rachel Fieldhouse & Mohana Basu
By Rachel Fieldhouse & Mohana Basu
Not since DeepSeek has a Chinese artificial-intelligence model caused quite so much buzz. “It is a turning point,” says Joel Pearson, a cognitive neuroscientist at UNSW Sydney in Australia, who studies how AI is affecting people’s lives. “People are calling it a ‘Sputnik moment’,” he adds.
Three days after the model’s release, Moonshot AI said it had paused new sign-ups to K3 because demand had pushed its system close to the limits of its processing capacity.
The model’s launch, on 16 July, came just before the 2026 Artificial Intelligence World Conference in Shanghai. The conference began with Chinese President Xi Jinping announcing the formal start of a global alliance to create regulation that ensures AI is safe and benefits people. “In China’s view, all countries should take a people-centred approach and develop AI for the positive and for good,” Xi said at the conference, adding that AI should be a driver for “shared prosperity and common security”.
The timing of Kimi K3’s release is significant, says Mehwish Nasim, an AI researcher at the University of Western Australia in Perth. The model was launched just weeks after Claude Fable 5 by US company Anthropic, and days after OpenAI released its latest GPT-5.6 model. “China is signalling its ambition not only to build frontier AI systems but also to help shape the international AI ecosystem and its governance,” she says.
Largest open-weight model
K3 is open weight, like its predecessor Kimi K2 and DeepSeek models, which were developed by a Hangzhou-based firm of the same name, meaning its core components are publicly available and can be downloaded and modified by researchers for free, while information on the model’s training is private. It can also be accessed using an ‘application programming interface’, which allows software to communicate, at a lower cost than proprietary LLMs, such as those owned by OpenAI, Google and Anthropic. Those LLMs are closed weight, meaning they cannot be downloaded and modified.
Moonshot says that the weights, or parameters, will be released on 27 July. Rahul Shome, a robotics and AI researcher at the Australian National University in Canberra, says that there has been a push from consumers, developers and researchers to make AI models open weight. K3 is particularly exciting because it would be the largest open-weight model, says Shome, with 2.8 trillion parameters and a working memory of one million tokens (the units of text used by AI models). The model is too large to run on personal devices, however, so it will probably require significant investment by institutions to run it, he adds.
K3’s large working memory means it could remember the contents of thousands of lines of code or a whole book and reduce the likelihood of producing fabricated information called hallucination, says Niusha Shafiabady, a computational-intelligence researcher at Australian Catholic University in Sydney. Shafiabady says that she is going to test K3 for herself by asking it to summarize research findings.
Closing the gap
The performance and capabilities of open-weight models have historically lagged behind those of US proprietary ones. But the gap seems to be the tightest it has ever been, says Aaron Snoswell, an AI accountability researcher at the Queensland University of Technology Generative AI Lab, Brisbane.
Pearson says that Chinese open-weight models are changing how investors and users perceive the value of US frontier models. Google, Anthropic and OpenAI spend billions of dollars training their models compared with the much lower budgets of Chinese companies. Moreover, users could lose access to US models if the government decides to impose restrictions, says Pearson. Last month, Anthropic temporarily disabled its most advanced models, Fable 5 and Mythos 5, for all users after it was directed by the US government to suspend access for foreign nationals. Access to Fable 5 was restored this month, but Mythos 5 is only available to specific US organizations.
Toby Walsh, a computer scientist at UNSW, says that Chinese AI companies have been able to build frontier AI models despite the United States restricting China’s access to advanced AI chips, citing national-security concerns. “One suspects that necessity here was the mother of invention,” he adds.
Xem tiếp theo đường link.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét