Chuyện đoàn
Nguyễn Thông - Hôm nay 26.3.2026. Ngày 26.3 ở xứ này gần thế kỷ nay được coi là ngày thành lập đoàn. Đoàn mà tôi nhắc trong bài là đoàn thanh niên, thanh niên cộng sản, cánh tay đắc lực của đảng. Có người còn gọi là cánh tay phải. Có phải cánh tay không, tay phải hay tay trái, thú thực tôi không biết.
Giải thưởng Hồ Chí Minh của nhạc sĩ Phạm Tuyên. Nguồn: Internet
Hôm nay 26.3, như thường lệ là ngày kỷ niệm sinh nhật đoàn. Năm nào cũng vậy, người ta làm ầm ĩ lắm. Năm nay lặng hơn nhạt hơn, dù là năm “chẵn”. Đoàn sinh ngày 26.3.1931 (thì nghe nói thế, chứ ai iết được, ngày sinh ngày chết còn bịa được cơ mà), tính đến 2026 tròn 95 niên. Xứ này rất lạ, cứ năm có số đuôi là 0 hoặc 5 được tính là năm chẵn. Không chỉ đoàn, mà với cả đảng, nước, các idol đều được tính kiểu vậy.
Ở một nước rất sính hình thức, thích hoành tráng cờ quạt, tượng to nhà lớn thì việc tổ chức kỷ niệm này nọ diễn ra quanh năm suốt tháng. Không lễ lạt chính trị, có khi lại buồn, thiếu sinh sắc. Tốn tiền nhưng vui, quên đi cái nghèo. Về trò này, Triều Tiên là nhất, xứ ta chưa đạt tầm.
Tôi từng là đoàn viên. Nếu có huy hiệu tuổi đoàn (không cần kèm theo tiền như bên huy hiệu đảng), tôi cũng xin một chiếc. 54 tuổi đoàn chứ ít ỏi gì. Sau này bị ông giời khai trừ, trên tấm cáo phó sẽ đề “ông Nguyễn Mỗ, huy hiệu (bao nhiêu năm) tuổi đoàn”, chẳng hạn.
Nói thế thôi, chứ đi đám hiếu, thấy ghi ông A bà B huy hiệu 50, 60, 65, 70… năm tuổi này nọ trước quan tài, cứ sao sao ấy. Tới chết vẫn thích khoe. Chả biết diêm vương có chịu nhận.
Ấy là vào tháng 3.1972, ngày 26. Đúng 54 năm rồi. Tôi được kết nạp đoàn. Trước đó, sau tết Nhâm Tý vài ngày, đám tôi đi học lại. Thời ấy nghỉ tết ngắn lắm. Lớp 10C Trường cấp 3 Núi Đối (huyện Kiến Thụy, Hải Phòng). Cuối giờ học, cái Phòng bí thư chi đoàn gặp tôi, nói Thông Thông, mày ở lại tao bảo cái này. Tôi hết hồn, chắc có chuyện gì, hay đứa nào mách thầy Mễ chủ nhiệm, mà mình thì đủ thứ tội.
Hóa ra không phải, có cả thằng Thành nữa, cũng bị giữ lại. Cái Phòng nói, hai đứa chúng mày phải vào đoàn, chúng tao bồi dưỡng rồi kết nạp, ngay đợt 26 tháng 3 tới. Tôi giãy lên, tao không vào đâu. Phòng xua tay bảo, không được, không được, phải vào. Thành, mày nói cho nó thủng đi.
Thành bảo tôi, mày không vào cũng được. Lớp 8, lớp 9 không cần vào đoàn, nhưng lớp 10 cần. Tao nói cho mày biết, mày không vào đoàn, không phải đoàn viên, chúng nó đ*o cho mày thi đại học đâu. Tao cũng đếch thích vào đoàn nhưng không muốn ở nhà đi cày. Phòng gật gật, rằng, thằng Thành nói phải đấy, vào đi, vào đi.
Rồi thằng Thành và tôi được kết nạp đoàn, ngay tại lớp sau giờ tan học. Chúng tôi thề trước cờ đoàn, “đi bất cứ đâu, làm bất cứ việc gì khi tổ quốc cần”, rồi hô dõng dạc “Vì tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Vì lý tưởng cộng sản. Thanh niên anh dũng tiến lên”. Cũng chẳng có huy hiệu, chả được ăn uống gì. Hớp nước cũng không. Nhưng bắt đầu trưởng thành, là đoàn viên, và quan trọng nhất sẽ được thi đại học.
Miền Bắc năm xa ấy, người ta tụng câu “Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” nhưng mặc nhiên coi chỉ có đứng vào đội ngũ đoàn mới là trẻ. Chủ nghĩa lý lịch nặng lắm.
Trong lý lịch cá nhân có mục “đảng viên, đoàn viên”, không phải “viên” là người ta biết ngay, dứt khoát không cho thi đại học hoặc trung cấp, chứ đừng nói đến chuyện đi nước ngoài, được cất nhắc… Riêng đi bộ đội thì được. Nơi xương máu không phân biệt đoàn viên hay thanh niên thường.
Rốt cục, Thành và tôi được kết nạp đoàn. Thành đi bộ đội, cùng đợt với thầy Mễ chủ nhiệm, các bạn Như, Thảo, Tiến, Thanh, Sơn, Lĩnh, Biên tây… Tôi được hoãn bởi anh ruột đang đánh nhau bên Lào rồi.
Tiễn đưa nhau trong một ngày buồn, tháng 4.1972. Đoàn viên Thành vào mặt trận Quảng Trị, cái cối xay thịt thành cổ hè 1972, may nhờ phúc ấm tổ tiên, ông bà phù hộ, nên chỉ sứt mẻ trở về. Cứ mỗi lần nhắc tới đồng đội thành cổ, y mắt đỏ hoe, khóc rưng rức.
Nhắc tới đoàn, đừng quên tên của nó. Những năm 1960 – 1970, tên là Đoàn thanh niên lao động Việt Nam, bởi đảng sinh ra nó là Đảng lao động Việt Nam. Tên nghe khá gần gũi, chả xa lạ như sau này. Khi tôi vào đoàn năm 1972, trước đó nó đã được đổi thành Đoàn thanh niên lao động Hồ Chí Minh, sau khi cụ Hồ mất mấy tháng. Vẫn còn chất “lao động”. Tới năm 1976, đất nước thống nhất, nó lại có tên mới – Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh.
Đổi xoành xoạch. Người ta giải thích rằng đổi để phù hợp với từng giai đoạn của cách mạng. Cũng chả biết có hay hơn không, chứ tôi thấy ngày càng khô đoàn nhạt đảng, nặng chính trị chính em, già bỏ cụ.
Nhớ hồi đoàn thay tên năm 1976, ông anh tôi bảo, cứ Liên Xô có gì, tên gì, thì ta bắt chước cái ấy, tên ấy. Nó có chính phủ/ thủ tướng thì ta copy chính phủ/ thủ tướng. Nó đổi chính phủ thành hội đồng bộ trưởng/ chủ tịch hội đồng bộ trưởng, thì ta lon ton đổi theo.
Ông Phạm Văn Đồng từng đóng cả thủ tướng lẫn chủ tịch hội đồng bộ trưởng, những gần 32 năm. Ông Phạm Hùng cũng là chủ tịch hội đồng bộ trưởng chứ không phải thủ tướng, tới lúc chết (giữa tháng 3.1988). Một thời gian sau, Liên Xô đổi mới… như cũ, quay về tên chính phủ/ thủ tướng, ta cũng chuyển mình đổi mới… như cũ. Đèn cù vòng quanh.
Tên đoàn cũng đổi, na ná đám Komsomon Liên Xô vậy. Anh tôi còn thắc thỏm, tao cứ tiếc cái tên có chữ “lao động” thời Vũ Quang làm bí thư thứ nhất (ông này có bà vợ là diễn viên nổi tiếng, đẹp lắm), vừa sát hợp, vừa chân thật, giản dị.
Lại nhớ hôm được kết nạp đoàn, trở thành đoàn viên, Thành thề xong, nói nhỏ vào tai tôi: Mày ạ, cũng chẳng sung sướng gì, “vào đoàn phải đóng thuế đoàn/ mỗi hào một tháng vinh quang muôn đời”, tháng sau là phải nộp tô rồi. Hồi ấy cửa hàng ăn uống huyện ven sông Đa Độ do ông Kình phụ trách, phở không người lái chỉ hai hào/ bát, vậy mỗi tháng mất toi nửa bát phở không thịt.
Bài hát không phải của đoàn mà hầu như đứa đoàn viên nào cũng thuộc, là bài “Tiến lên đoàn viên”, nhạc sĩ Phạm Tuyên. Thử hỏi có mấy ai trải thời niên thiếu và thanh niên ở miền Bắc những năm 1960 – 1970 lại không biết, không gắn bó với ca khúc dễ thương này. Cứ sinh hoạt đội thiếu niên, đứa cầm càng lúc thì bài “Nguyễn Bá Ngọc người thiếu niên dũng cảm” của Mộng Lân, lúc bài “Tiến lên đoàn viên”.
Nghêu ngao suốt, “Đây một mùa xuân trăm hoa hé tưng bừng, đây thời niên thiếu hát ca vang lừng, khăn quàng đỏ tươi em đeo em mến yêu, quyết tâm luyện rèn cho mình càng tiến thêm. Tiến lên đoàn viên em ước ao bao ngày…”. Tôi cam đoan trăm đứa thiếu niên khi đó phải tới 99 đứa thuộc bài tủ này. Đi tắm, đi ngủ cũng tiến lên đoàn viên. Công nhận Phạm Tuyên tài, chỉ có điều ông say sưa ca ngợi quá đà.
Tôi nói vậy, bởi qua rất nhiều lần xét giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng nhà nước, cụ nhạc sĩ chỉ được chiếu cố ở mức giải nhà nước, ngay cả bài đinh “Như có bác Hồ” cũng bị vào hạng 2 (được giải nhà nước đợt đầu). Bài “Tiến lên đoàn viên” thậm chí không được tính vào cụm tác phẩm tiêu biểu để xem xét giải lần đầu. Lằng nhằng mãi, cụ nhạc sĩ cũng chán.
Tôi nhớ lâu lắm rồi, mấy tờ báo đặt ra trường hợp Phạm Tuyên và việc xét giải thưởng. Có báo nói toẹt rằng bất công. Một lần, tôi đọc được lời tâm sự của cụ, rằng “Tôi không còn vui lắm. Tôi không vui vì có thể khi trao giải cho tôi, người ta đã nghĩ thôi thì trao cho ông ấy cái giải để dư luận yên đi. Ở tuổi tôi, những hư danh, giải thưởng chẳng còn ý nghĩa nữa”.
Rồi cuối cùng, người ta cũng miễn cưỡng trao giải cụ Hồ cho ông nhạc sĩ già, vào năm 2012, do Trương Tấn Sang ký, chả biết có phải một phần do nghe được lời phàn nàn tâm sự kia không.
Bài “Tiến lên đoàn viên” nằm trong cụm năm tác phẩm được giải Hồ Chí Minh, có lẽ xứng đáng nhất, chứ bốn bài kia rất xoàng (gồm: Những ngôi sao ca đêm, Từ làng Sen, Đêm Cha Lo, Đảng đã cho tôi sáng mắt sáng lòng). Thế mới biết chuyện xét giải ở xứ này nhiều khi rất cảm tính, hời hợt, định kiến, nhố nhăng.
Hôm nay 26.3, như thường lệ là ngày kỷ niệm sinh nhật đoàn. Năm nào cũng vậy, người ta làm ầm ĩ lắm. Năm nay lặng hơn nhạt hơn, dù là năm “chẵn”. Đoàn sinh ngày 26.3.1931 (thì nghe nói thế, chứ ai iết được, ngày sinh ngày chết còn bịa được cơ mà), tính đến 2026 tròn 95 niên. Xứ này rất lạ, cứ năm có số đuôi là 0 hoặc 5 được tính là năm chẵn. Không chỉ đoàn, mà với cả đảng, nước, các idol đều được tính kiểu vậy.
Ở một nước rất sính hình thức, thích hoành tráng cờ quạt, tượng to nhà lớn thì việc tổ chức kỷ niệm này nọ diễn ra quanh năm suốt tháng. Không lễ lạt chính trị, có khi lại buồn, thiếu sinh sắc. Tốn tiền nhưng vui, quên đi cái nghèo. Về trò này, Triều Tiên là nhất, xứ ta chưa đạt tầm.
Tôi từng là đoàn viên. Nếu có huy hiệu tuổi đoàn (không cần kèm theo tiền như bên huy hiệu đảng), tôi cũng xin một chiếc. 54 tuổi đoàn chứ ít ỏi gì. Sau này bị ông giời khai trừ, trên tấm cáo phó sẽ đề “ông Nguyễn Mỗ, huy hiệu (bao nhiêu năm) tuổi đoàn”, chẳng hạn.
Nói thế thôi, chứ đi đám hiếu, thấy ghi ông A bà B huy hiệu 50, 60, 65, 70… năm tuổi này nọ trước quan tài, cứ sao sao ấy. Tới chết vẫn thích khoe. Chả biết diêm vương có chịu nhận.
Ấy là vào tháng 3.1972, ngày 26. Đúng 54 năm rồi. Tôi được kết nạp đoàn. Trước đó, sau tết Nhâm Tý vài ngày, đám tôi đi học lại. Thời ấy nghỉ tết ngắn lắm. Lớp 10C Trường cấp 3 Núi Đối (huyện Kiến Thụy, Hải Phòng). Cuối giờ học, cái Phòng bí thư chi đoàn gặp tôi, nói Thông Thông, mày ở lại tao bảo cái này. Tôi hết hồn, chắc có chuyện gì, hay đứa nào mách thầy Mễ chủ nhiệm, mà mình thì đủ thứ tội.
Hóa ra không phải, có cả thằng Thành nữa, cũng bị giữ lại. Cái Phòng nói, hai đứa chúng mày phải vào đoàn, chúng tao bồi dưỡng rồi kết nạp, ngay đợt 26 tháng 3 tới. Tôi giãy lên, tao không vào đâu. Phòng xua tay bảo, không được, không được, phải vào. Thành, mày nói cho nó thủng đi.
Thành bảo tôi, mày không vào cũng được. Lớp 8, lớp 9 không cần vào đoàn, nhưng lớp 10 cần. Tao nói cho mày biết, mày không vào đoàn, không phải đoàn viên, chúng nó đ*o cho mày thi đại học đâu. Tao cũng đếch thích vào đoàn nhưng không muốn ở nhà đi cày. Phòng gật gật, rằng, thằng Thành nói phải đấy, vào đi, vào đi.
Rồi thằng Thành và tôi được kết nạp đoàn, ngay tại lớp sau giờ tan học. Chúng tôi thề trước cờ đoàn, “đi bất cứ đâu, làm bất cứ việc gì khi tổ quốc cần”, rồi hô dõng dạc “Vì tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Vì lý tưởng cộng sản. Thanh niên anh dũng tiến lên”. Cũng chẳng có huy hiệu, chả được ăn uống gì. Hớp nước cũng không. Nhưng bắt đầu trưởng thành, là đoàn viên, và quan trọng nhất sẽ được thi đại học.
Miền Bắc năm xa ấy, người ta tụng câu “Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” nhưng mặc nhiên coi chỉ có đứng vào đội ngũ đoàn mới là trẻ. Chủ nghĩa lý lịch nặng lắm.
Trong lý lịch cá nhân có mục “đảng viên, đoàn viên”, không phải “viên” là người ta biết ngay, dứt khoát không cho thi đại học hoặc trung cấp, chứ đừng nói đến chuyện đi nước ngoài, được cất nhắc… Riêng đi bộ đội thì được. Nơi xương máu không phân biệt đoàn viên hay thanh niên thường.
Rốt cục, Thành và tôi được kết nạp đoàn. Thành đi bộ đội, cùng đợt với thầy Mễ chủ nhiệm, các bạn Như, Thảo, Tiến, Thanh, Sơn, Lĩnh, Biên tây… Tôi được hoãn bởi anh ruột đang đánh nhau bên Lào rồi.
Tiễn đưa nhau trong một ngày buồn, tháng 4.1972. Đoàn viên Thành vào mặt trận Quảng Trị, cái cối xay thịt thành cổ hè 1972, may nhờ phúc ấm tổ tiên, ông bà phù hộ, nên chỉ sứt mẻ trở về. Cứ mỗi lần nhắc tới đồng đội thành cổ, y mắt đỏ hoe, khóc rưng rức.
Nhắc tới đoàn, đừng quên tên của nó. Những năm 1960 – 1970, tên là Đoàn thanh niên lao động Việt Nam, bởi đảng sinh ra nó là Đảng lao động Việt Nam. Tên nghe khá gần gũi, chả xa lạ như sau này. Khi tôi vào đoàn năm 1972, trước đó nó đã được đổi thành Đoàn thanh niên lao động Hồ Chí Minh, sau khi cụ Hồ mất mấy tháng. Vẫn còn chất “lao động”. Tới năm 1976, đất nước thống nhất, nó lại có tên mới – Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh.
Đổi xoành xoạch. Người ta giải thích rằng đổi để phù hợp với từng giai đoạn của cách mạng. Cũng chả biết có hay hơn không, chứ tôi thấy ngày càng khô đoàn nhạt đảng, nặng chính trị chính em, già bỏ cụ.
Nhớ hồi đoàn thay tên năm 1976, ông anh tôi bảo, cứ Liên Xô có gì, tên gì, thì ta bắt chước cái ấy, tên ấy. Nó có chính phủ/ thủ tướng thì ta copy chính phủ/ thủ tướng. Nó đổi chính phủ thành hội đồng bộ trưởng/ chủ tịch hội đồng bộ trưởng, thì ta lon ton đổi theo.
Ông Phạm Văn Đồng từng đóng cả thủ tướng lẫn chủ tịch hội đồng bộ trưởng, những gần 32 năm. Ông Phạm Hùng cũng là chủ tịch hội đồng bộ trưởng chứ không phải thủ tướng, tới lúc chết (giữa tháng 3.1988). Một thời gian sau, Liên Xô đổi mới… như cũ, quay về tên chính phủ/ thủ tướng, ta cũng chuyển mình đổi mới… như cũ. Đèn cù vòng quanh.
Tên đoàn cũng đổi, na ná đám Komsomon Liên Xô vậy. Anh tôi còn thắc thỏm, tao cứ tiếc cái tên có chữ “lao động” thời Vũ Quang làm bí thư thứ nhất (ông này có bà vợ là diễn viên nổi tiếng, đẹp lắm), vừa sát hợp, vừa chân thật, giản dị.
Lại nhớ hôm được kết nạp đoàn, trở thành đoàn viên, Thành thề xong, nói nhỏ vào tai tôi: Mày ạ, cũng chẳng sung sướng gì, “vào đoàn phải đóng thuế đoàn/ mỗi hào một tháng vinh quang muôn đời”, tháng sau là phải nộp tô rồi. Hồi ấy cửa hàng ăn uống huyện ven sông Đa Độ do ông Kình phụ trách, phở không người lái chỉ hai hào/ bát, vậy mỗi tháng mất toi nửa bát phở không thịt.
Bài hát không phải của đoàn mà hầu như đứa đoàn viên nào cũng thuộc, là bài “Tiến lên đoàn viên”, nhạc sĩ Phạm Tuyên. Thử hỏi có mấy ai trải thời niên thiếu và thanh niên ở miền Bắc những năm 1960 – 1970 lại không biết, không gắn bó với ca khúc dễ thương này. Cứ sinh hoạt đội thiếu niên, đứa cầm càng lúc thì bài “Nguyễn Bá Ngọc người thiếu niên dũng cảm” của Mộng Lân, lúc bài “Tiến lên đoàn viên”.
Nghêu ngao suốt, “Đây một mùa xuân trăm hoa hé tưng bừng, đây thời niên thiếu hát ca vang lừng, khăn quàng đỏ tươi em đeo em mến yêu, quyết tâm luyện rèn cho mình càng tiến thêm. Tiến lên đoàn viên em ước ao bao ngày…”. Tôi cam đoan trăm đứa thiếu niên khi đó phải tới 99 đứa thuộc bài tủ này. Đi tắm, đi ngủ cũng tiến lên đoàn viên. Công nhận Phạm Tuyên tài, chỉ có điều ông say sưa ca ngợi quá đà.
Tôi nói vậy, bởi qua rất nhiều lần xét giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng nhà nước, cụ nhạc sĩ chỉ được chiếu cố ở mức giải nhà nước, ngay cả bài đinh “Như có bác Hồ” cũng bị vào hạng 2 (được giải nhà nước đợt đầu). Bài “Tiến lên đoàn viên” thậm chí không được tính vào cụm tác phẩm tiêu biểu để xem xét giải lần đầu. Lằng nhằng mãi, cụ nhạc sĩ cũng chán.
Tôi nhớ lâu lắm rồi, mấy tờ báo đặt ra trường hợp Phạm Tuyên và việc xét giải thưởng. Có báo nói toẹt rằng bất công. Một lần, tôi đọc được lời tâm sự của cụ, rằng “Tôi không còn vui lắm. Tôi không vui vì có thể khi trao giải cho tôi, người ta đã nghĩ thôi thì trao cho ông ấy cái giải để dư luận yên đi. Ở tuổi tôi, những hư danh, giải thưởng chẳng còn ý nghĩa nữa”.
Rồi cuối cùng, người ta cũng miễn cưỡng trao giải cụ Hồ cho ông nhạc sĩ già, vào năm 2012, do Trương Tấn Sang ký, chả biết có phải một phần do nghe được lời phàn nàn tâm sự kia không.
Bài “Tiến lên đoàn viên” nằm trong cụm năm tác phẩm được giải Hồ Chí Minh, có lẽ xứng đáng nhất, chứ bốn bài kia rất xoàng (gồm: Những ngôi sao ca đêm, Từ làng Sen, Đêm Cha Lo, Đảng đã cho tôi sáng mắt sáng lòng). Thế mới biết chuyện xét giải ở xứ này nhiều khi rất cảm tính, hời hợt, định kiến, nhố nhăng.
(còn nữa)
https://www.facebook.com/nguyen.thong.755506
To chuc Doan it ra cung giao duc thanh nien song co dao duc chu khong mat day nhu bay gio --bac Thong la phan tu ngang bua che bai cac kieu ----can phai len an tu tuong tam li chien cua nguoi co hoc hanh nhung luon nghi minh la gipoi nhat thien ha .
Trả lờiXóa