XĂNG E10 BẮT BUỘC, BÀI HỌC NÀO TỪ E5 ĐÃ THẤT BẠI

XĂNG E10 BẮT BUỘC, BÀI HỌC NÀO TỪ E5 ĐÃ THẤT BẠI

Tháng 2/2011 chính phủ Đức bắt buộc xăng E10, trong tháng đầu khoảng 70% ng Đức tẩy chay, 1/2 số trạm xăng phải tạm ngừng bán, chính phủ phải tổ chức hội nghị khẩn về nhiên liệu để xử lý khủng hoảng

Tháng 6/2026 Việt Nam sắp áp dụng E10 bắt buộc với 1 điểm khác biệt quan trọng: k giữ song song xăng A95 khoáng nguyên chất, ng dùng k còn lựa chọn nào để tẩy chay

Trong 7 năm trước đó, từ 2018 đến 2024, hơn nửa lượng xăng sinh học E5 đã rời khỏi thị trường Việt Nam mà không cần ai cấm, thị phần giảm từ 47% xuống 21% theo dữ liệu chính thức của bộ Công Thương, do TS Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công công bố tại hội thảo tháng 8/2025

7 năm có đủ dữ liệu để thấy E5 đã thất bại, vậy mà 2026 vẫn quyết định đẩy mạnh cùng 1 mô hình, lần này còn cứng hơn cả Đức 2011

I. MỘT THẤT BẠI ĐƯỢC GHI CHÉP ĐẦY ĐỦ

Báo chí đã viết rất nhiều về 3 nhà máy ethanol Phú Thọ, Dung Quất, Bình Phước (tổng vốn 5.401 tỷ đồng theo Thanh tra Chính phủ), vụ án Đinh La Thăng và quá trình E5 sụp đổ, phần này chỉ nhắc lại các điểm cốt lõi cần thiết để hiểu chương trình E10

Cần phân biệt rõ trước khi đi tiếp: 3 nhà máy này là nhà máy ETHANOL, dùng sắn lát khô để sản xuất cồn sinh học, k phải nhà máy lọc dầu, đặc biệt nhà máy ethanol Dung Quất do BSR-BF vận hành là 1 nhà máy hoàn toàn riêng biệt với nhà máy lọc dầu Dung Quất do BSR vận hành, dù cùng nằm trong Khu kinh tế Dung Quất, nhà máy lọc dầu vẫn chạy bình thường, còn nhà máy ethanol đắp chiếu từ tháng 4/2015 mới tái khởi động đầu 2026 để phục vụ E10

Điểm cốt lõi mà ít báo nhắc tới: 3 nhà máy ethanol được khởi công 2009-2010, trong khi xăng E5 chỉ bán đại trà toàn quốc từ 1/1/2018, tức là hạ tầng cung được xây trước thị trường tiêu thụ 6-10 năm, Kiểm toán Nhà nước qua báo cáo về nhà máy Bình Phước được Tuổi Trẻ trích dẫn ngày 2/5/2020 chỉ rõ thời điểm quyết định đầu tư Bình Phước năm 2010, tổng công suất các nhà máy ethanol trên cả nước đã dư thừa khoảng 70 triệu lít/năm, khi E5 cuối cùng được bán đại trà năm 2018 thị phần đạt đỉnh 47% trong 6 tháng đầu rồi giảm liên tục, đến 2024 còn 21% theo TS Đào Duy Anh tại hội thảo 27/8/2025

II. 3 LÝ DO ĐƯỢC GHI RÕ TRONG CHÍNH BÁO CÁO CỦA BỘ

E5 mất thị phần k phải do dân Việt Nam bảo thủ hay truyền thông xấu, lý do đã được chính bộ Công Thương và Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam nêu rõ trên báo nhiều năm rồi.

Lý do 1 : chênh lệch giá quá hẹp, theo bà Nguyễn Thị Bích Hường, Chủ tịch Chi hội Xăng dầu thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, chênh lệch giá E5 với RON 95 trong giai đoạn vận hành chỉ 400-800 đồng/lít, đây là mức chiết khấu chưa đủ để bù lại tâm lý e ngại của ng dùng đối với 1 sản phẩm mới.

Lý do thứ: đặc tính kỹ thuật của ethanol khiến đại lý gặp khó, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam trao đổi với báo Tuổi Trẻ ngày 17/1/2026 cho biết ethanol có tính chất bay hơi mạnh dẫn đến hao hụt trong quá trình lưu thông, đại lý bán nhiều thì lỗ nhiều, k cần ai cấm đại lý tự bỏ trụ E5.

Lý do thứ 3: niềm tin xói mòn, theo TS Đào Duy Anh tại hội thảo 27/8/2025 1 trong những nguyên nhân E5 mất thị phần là xăng nền RON 92 chỉ phù hợp với xe máy và xe đời cũ, k đủ chất lượng cho ô tô đời mới, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, Chủ tịch Hội Ô tô và Thiết bị động lực TP HCM trao đổi với báo Tuổi Trẻ ngày 18/12/2025 nhận định tâm lý e dè của dân với xăng sinh học k phải hoàn toàn vô lý

3 lý do này k bí mật, k phải phân tích của nhà phản biện, đây là dữ liệu công khai đầy rẫy trên báo chí chính thống trong nhiều năm, bất cứ ai làm chính sách cũng đọc được

III, CHÍNH SÁCH E10 ĐÃ ỨNG XỬ VỚI 3 LÝ DO ĐÓ NTN?

Sau 7 năm có dữ liệu, Thông tư 50/2025/TT-BCT do bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên ký ngày 7/11/2025 và Quyết định 46/2025/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn ký ngày 11/12/2025 đã xử lý 3 lý do trên theo cách như sau:

Với lý do thứ 1: chênh lệch giá quá hẹp, giá Petrolimex kỳ điều hành 13/5/2026 cho thấy E10 RON 95-III rẻ hơn RON 95-III khoảng 470-630 đồng/lít, bộ Công Thương xác nhận chênh lệch hợp lý cần đạt 1.000-2.000 đồng/lít, mức 470-630 đồng/lít hiện tại đang thấp hơn ngưỡng đó, bà Nguyễn Thị Bích Hường tiếp tục nêu cảnh báo trên báo Pháp Luật TP HCM rằng mức chênh lệch này quá hẹp để thay đổi hành vi tiêu dùng.

Với lý do thứ 2: đại lý không muốn bán do hao hụt, chính sách mới giải quyết bằng cách bỏ luôn lựa chọn của đại lý, từ 1/6/2026 các cây xăng chỉ được bán E10 RON 95 và E5 RON 92, xăng A95 khoáng nguyên chất bị khai tử, đại lý không thể bỏ trụ vì không có sản phẩm khác để chuyển sang

Với lý do thứ 3: niềm tin xói mòn, chính sách giải quyết bằng truyền thông, bộ Công Thương phối hợp với Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước tổ chức Cuộc thi Tìm hiểu lợi ích của xăng sinh học E10 từ ngày 25/5 đến 31/5/2026 trên cổng dms gov . vn

3 cách xử lý của bộ Công Thương, không cách nào đụng đến cái gốc rê vấn đề, tất cả đều là làm mạnh tay hơn của cách cũ đã từng k work

IV, CẦN GHI NHẬN: LẬP LUẬN ỦNG HỘ ÉP BUỘC CÓ CƠ SỞ

Bài này sẽ k công bằng nếu k nói đến 1 lập luận mạnh của phía ủng hộ E10

Lập luận đó là: nếu cho ng dùng tự do lựa chọn giữa A95 khoáng (quen thuộc), E5 RON 92 và E10 RON 95 (mới), phần lớn sẽ chọn cái quen thuộc, đó chính là lý do E5 thất bại, phải ép thì hành vi mới đổi

Lập luận này có cơ sở khoa học vững chắc

Richard Thaler, nhà kinh tế học hành vi Đại học Chicago, giải Nobel Kinh tế 2017, cùng Cass Sunstein (Đại học Harvard) trong cuốn Nudge 2008 chỉ ra 1 hiện tượng tâm lý gọi là thiên kiến mặc định (default bias), khi có nhiều lựa chọn, đa số ng sẽ chọn cái quen thuộc dù cái mới có thể tốt hơn, k phải vì họ ngu, mà vì não con ng nó vậy

Vd kinh điển nhất là chính sách hiến tạng, nước nào để mặc định là k hiến (phải tự đăng ký để hiến) thì tỷ lệ hiến chỉ khoảng 15% như Mỹ và Đức, nước nào để mặc định là có hiến (phải tự từ chối nếu k muốn) thì tỷ lệ lên trên 90% như Áo và Pháp, cùng 1 bản chất con ng chỉ khác cách thiết kế mặc định

Áp dụng vào E10: nếu để lựa chọn thuần túy, thiên kiến mặc định dự đoán đa số sẽ chọn A95 quen thuộc, việc ép buộc theo lý thuyết Thaler-Sunstein là 1 dạng can thiệp có chủ đích để vượt qua quán tính tâm lý

Việt Nam cũng có nhiều vd thực tế cho thấy ép buộc có thể thành công

1: bắt buộc đội mũ bảo hiểm 2007, lúc đầu phản đối nhiều giờ đã thành thói quen tự nhiên 2: bắt buộc thắt dây an toàn cho ô tô, tương tự ban đầu phản đối sau quen 3: cấm thuốc lá ở nơi công cộng theo Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá 2012, vẫn còn ng vi phạm nhưng văn hóa đã chuyển

Vậy có cơ sở để nghĩ rằng nếu cứ để lựa chọn tự do, E10 cũng sẽ chịu chung số phận với E5

Câu hỏi đúng do đó k phải là có nên ép hay k, câu hỏi đúng là ép như thế nào để thành công

Có 1 khác biệt cơ bản giữa ép có hỗ trợ và ép thiếu chuẩn bị, Đức tháng 2/2011 là 1 vd thất bại nổi tiếng nhất, khi bắt buộc E10 với chênh giá k đủ hấp dẫn, nhãn cảnh báo dán trên bơm xăng khiến ng dùng sợ, truyền thông tới sau khi đã ra mắt, theo tạp chí TIME (Mỹ) số ngày 22/3/2011 khoảng 70% ng Đức tẩy chay E10 trong tháng đầu, khoảng nửa số trạm xăng phải tạm ngừng bán, chính phủ Đức phải tổ chức hội nghị khẩn về nhiên liệu (fuel summit), hồi phục dần đến 2024 mới đạt khoảng 28% thị phần theo báo cáo Biofuels Annual 2025 của bộ Nông nghiệp Mỹ

Ngược lại, mũ bảo hiểm 2007 ở Việt Nam thành công vì có 4 điều kiện đi cùng

1: lợi ích cụ thể, đo được, dễ hiểu (giảm chấn thương sọ não)
2: nguồn cung mũ chất lượng dồi dào, giá hợp lý nhờ sản xuất nội địa
3: cơ chế phạt rõ ràng nhưng có thời gian thích nghi
4: truyền thông 2 chiều, có không gian cho ng dân hỏi đáp, k chỉ tuyên truyền lợi ích

Đối chiếu với E10 năm 2026, 4 điều kiện này đang ở mức nào

1: lợi ích môi trường được khẳng định, lợi ích kinh tế vẫn còn tranh cãi vì phải nhập 75% ethanol cùng giá trị USD tương đương khoản tiết kiệm xăng dầu

2: nguồn cung nội địa chỉ 25%, phụ thuộc nhập khẩu lớn từ Mỹ, Hàn Quốc, Singapore và khu vực Đông Nam Á

3: chênh lệch giá 470-630 đồng/lít chưa phải cơ chế khuyến khích đủ mạnh, theo chính bộ Công Thương cần đạt 1.000-2.000 đồng/lít 4: truyền thông 1 chiều qua cuộc thi tìm hiểu lợi ích, thiếu kênh đối thoại 2 chiều với ng dùng có lo ngại kỹ thuật

3 trên 4 điều kiện đang yếu hơn mũ bảo hiểm 2007, ý tôi k phải E10 vô tác dụng, ý tôi là cách làm hiện tại có thể chưa đủ để ép thành công

V. 4 MÔ HÌNH TRIỂN KHAI E10 TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM ĐANG ĐI THEO MÔ HÌNH NÀO

Lập luận phổ biến trên mạng xã hội là "nhiều nước đã dùng E10 từ lâu, sao mình lại ngại", câu này đúng về dữ kiện nhưng cần phân biệt rõ CÁCH các nước đó triển khai, trên thế giới có 4 mô hình khác biệt căn bản

Mô hình 1: ép cấp nhà máy chứ k ép ng dùng (Mỹ)

Mỹ là nước có 98% xăng bán lẻ pha ethanol theo báo cáo Alternative Fuels Technology Baseline 2024 của Phòng thí nghiệm Năng lượng tái tạo Mỹ (NREL), chủ yếu là E10, điểm quan trọng: Mỹ k bắt ng dùng phải mua E10, Đạo luật Tiêu chuẩn Nhiên liệu Tái tạo (RFS) ban hành 2005 và sửa đổi 2007 chỉ ép các nhà máy lọc dầu phải pha 1 lượng ethanol nhất định mỗi năm, đo bằng tín chỉ pha trộn (RIN credits), ng dùng vẫn có thể chọn xăng khoáng nguyên chất E0, đặc biệt cho xe cổ và thuyền

Thị trường tự chuyển dịch vì kinh tế, trợ giá pha trộn ethanol (VEETC) từ 2008 đến 2011 lên đến 5,16 tỷ USD trong năm 2009 theo tổ chức Taxpayers for Common Sense khiến ethanol rẻ hơn, nhà máy lọc dầu chọn pha E10 vì đó là cách rẻ nhất đáp ứng RFS, ng dùng thấy E10 rẻ hơn nên tự chọn, k ai bị bắt buộc

Mô hình 2: bắt buộc cấp chuẩn xăng nhưng giữ chuẩn bảo vệ cho xe cũ (Anh, Pháp, Đức, Phần Lan)

Đây là mô hình phổ biến nhất ở châu Âu, bắt buộc xăng 95 octan phải là E10 nhưng luật bắt buộc giữ 1 loại xăng E5 song song gọi là chuẩn bảo vệ (protection grade) cho xe cũ, ng dùng tự chọn.

Anh từ 9/2021 chuyển E10 thành xăng 95 chuẩn, luật bắt buộc giữ E5 dạng cao cấp Super Unleaded 97-98 RON ít nhất 5 năm, Quỹ RAC tính có 634.000 đến 700.000 xe k tương thích, những xe này mua E5 cao cấp đắt hơn 10-13 xu Anh mỗi lít

Pháp là vd thành công nhất EU, ra mắt SP95-E10 từ 4/2009, cây xăng có 3 lựa chọn song song: SP95-E5, SP95-E10, SP98-E5, SP95-E10 rẻ hơn SP95-E5 khoảng 4-5 xu Euro mỗi lít nhờ giảm thuế nhiên liệu Pháp (TICPE) 2,5 xu Euro mỗi lít, kết quả thị phần SP95-E10 đạt 60,3% trong giai đoạn 1-10/2024 theo S&P Global Commodity Insights ngày 29/11/2024, 15 năm để tự chuyển đổi 60% thị phần thông qua chênh thuế và quyền lựa chọn, cũng ko ép buộc gì cả.

Đức như đã nêu ở phần IV là vd thất bại nổi tiếng, mặc dù giữ E5 song song nhưng các điều kiện hỗ trợ thiếu nên 70% ng dùng tẩy chay năm 2011, phải mất hơn 1 thập kỷ mới hồi phục

Mô hình 3: bắt buộc pha trộn cộng hệ sinh thái xe linh hoạt nhiên liệu (Brazil)

Brazil là nước thành công nhất với ethanol nhưng mô hình của họ là duy nhất trên thế giới, bắt buộc pha trộn áp dụng từ 1975, hiện ở mức E27 và sắp lên E30 từ 8/2025, xăng bán lẻ mặc định là E27 nhưng ng dùng có lựa chọn rộng hơn nhiều: hoặc dùng xăng E27 hoặc dùng E100 cồn nguyên chất

88,6% xe mới bán năm 2017 tại Brazil là xe linh hoạt nhiên liệu (flex-fuel) có thể chạy mọi tỷ lệ ethanol từ 0 đến 100% theo cổng MarkLines Automotive Industry Portal, cơ chế lựa chọn được gọi là quy tắc 70%, theo báo cáo Biofuels Annual 2024 của bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA GAIN Brazil), ng dùng tự ra quyết định kinh tế: nếu giá E100 dưới 70% giá xăng E27 thì dùng E100, ngược lại dùng E27, đây là lựa chọn tự do hoàn toàn dựa trên giá

Mô hình 4: bắt buộc cứng k cho lựa chọn (Philippines, Ấn Độ, Việt Nam dự kiến)

Đây là mô hình hiếm gặp nhất trên thế giới và cũng có nhiều vấn đề nhất

Philippines bắt buộc E10 từ 8/2011 theo Đạo luật Nhiên liệu sinh học 2006 (Biofuels Act), k có lựa chọn nào khác, theo báo cáo Biofuels Annual 2025 của bộ Nông nghiệp Mỹ, hơn 1 thập kỷ qua khả năng cung cấp ethanol nội địa của Philippines vẫn dừng ở 50%, phải nhập khẩu 50% còn lại

Ấn Độ đạt mục tiêu E10 từ 6/2022 và E20 từ 7/2025, sớm 5 năm so với thời hạn ban đầu nhưng đang gặp phản ứng dội ngược về môi trường (greenlash), theo trang Mongabay tháng 9/2025 ng dùng kiện ra Tòa Tối cao Ấn Độ về việc triển khai vội vàng và thiếu minh bạch, báo cáo NITI Aayog 2021 thừa nhận E20 giảm mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình 6%

Việt Nam dự kiến từ 1/6/2026 khai tử RON 95 khoáng, chỉ giữ E10 RON 95 và E5 RON 92 đến 2030, đây là mô hình gần với Philippines và Ấn Độ hơn là với Mỹ, Pháp hay Anh
Việt Nam đang chọn mô hình hiếm gặp nhất

Trong 4 mô hình, Việt Nam đang chọn mô hình thứ 4, ít gặp nhất trên thế giới, để dễ hình dung:

1: Mỹ ép nhà máy chứ k ép ng dùng, ng dùng vẫn có E0 nếu muốn 2: Pháp dùng chênh thuế để 60% ng dùng tự chọn E10 sau 15 năm, vẫn có SP95-E5 và SP98 song song 3: Anh giữ loại xăng E5 cao cấp cho 634.000 xe k tương thích 4: Brazil cho ng dùng tự chọn giữa E27 và E100 thông qua quy tắc giá 70% 5: Việt Nam k cho lựa chọn nào ngoài E10 RON 95 và E5 RON 92 (cho xe đời cũ)

Hầu hết các quốc gia phổ cập E10 vẫn chủ động giữ ít nhất 1 lựa chọn xăng khoáng hoặc E5 cao cấp cho xe cũ và ng dùng nhạy cảm

Tại sao Việt Nam chọn mô hình hiếm gặp nhất, trong khi các nước có nhiều năm kinh nghiệm hơn vẫn giữ song song, đây là câu hỏi mà bộ Công Thương chưa giải thích công khai 1 cách thuyết phục

VI. ĐÂM LAO PHẢI THEO LAO

Có 1 khung tâm lý học khác để hiểu vì sao 1 chính sách đã k đạt mục tiêu lại được lặp lại với cường độ cao hơn

Barry Staw, giáo sư Trường Kinh doanh Haas thuộc Đại học California Berkeley, năm 1976 trong nghiên cứu nổi tiếng "Knee-deep in the big muddy" (tạm dịch: Lội sâu vào vũng bùn lớn) đăng trên tạp chí Hành vi Tổ chức và Hiệu quả Con ng (Organizational Behavior and Human Performance), đặt tên 1 xu hướng tâm lý gọi là leo thang cam kết (Escalation of Commitment), đó là xu hướng đầu tư thêm vào 1 quyết định đang gặp khó khăn, vì rút lui đồng nghĩa với thừa nhận quyết định ban đầu chưa đúng

Điều thú vị là Glen Whyte (Đại học Toronto) tiếp tục nghiên cứu của Staw trong thập niên 1980-1990 và phát hiện xu hướng này xảy ra mạnh nhất ở ng càng giỏi, càng có địa vị, càng có trách nhiệm với quyết định ban đầu, càng giỏi càng khó nhận sai
Đến năm 2026, chương trình xăng sinh học Việt Nam đã đi xa đến mức khó quay đầu, 5.401 tỷ đã chôn vào 3 nhà máy ethanol PVN, 1 đại án đã xét xử, hạ tầng phối trộn đã xây, cam kết quốc tế đã ký

Đến giờ phút này thì k ai chắc được chính sách E10 năm 2026 có khác bản chất so với E5 hay đang lặp lại cùng 1 mô thức, dữ liệu 3 đến 5 năm tới sẽ trả lời thay mọi tranh luận

VII. CUỘC THI TÌM HIỂU LỢI ÍCH NÓI LÊN ĐIỀU GÌ

Cuộc thi Tìm hiểu lợi ích của xăng sinh học E10, do Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước phát động ngày 23/5/2026, là 1 dữ kiện đáng quan sát ở góc độ phương pháp

Bản thân cách đặt tên cuộc thi đã thu hẹp phạm vi tìm hiểu, tìm hiểu lợi ích k phải tìm hiểu sự thật, k phải tìm hiểu mặt trái, k phải tìm hiểu cách các quốc gia khác đã triển khai và giữ song song những loại xăng khác, chỉ là tìm hiểu lợi ích

Khi truyền thông được thiết kế chỉ 1 chiều, có 1 hiệu ứng tâm lý nghịch xảy ra, Jack Brehm, nhà tâm lý học ng Mỹ tại Đại học Kansas, năm 1966 đặt tên hiệu ứng này là phản ứng tâm lý chống áp đặt (Psychological Reactance), khi ng ta cảm thấy quyền lựa chọn bị tước, phản ứng đầu tiên là chống lại nguồn tước đoạt, bất kể nội dung bị áp đặt là gì

Đọc các diễn đàn ô tô xe máy như Otofun, OFFB, VOZ trong tháng 5/2026, anh em hầu hết k tranh cãi về kỹ thuật, họ chỉ bức xúc 1 chuyện, tại sao k cho lựa chọn, cứ để A95 với E10 song song cho ai muốn dùng cái nào thì chọn

Anh em này k phản đối E10 vì k yêu môi trường, họ phản đối vì cảm giác bị ép, Brehm gọi đây là phản ứng tâm lý chống áp đặt, và đã chứng minh rằng nếu k được quyền chọn thì kể cả lựa chọn tốt cũng bị tẩy chay

Đáng chú ý, 1 số bình luận đang quy ng phản đối E10 thành phản động, 3 que, chống đối nhà nước, đây là cách tranh luận tệ nhất, thay vì tranh luận về xăng E10, lại đi tranh luận về tư tưởng chính trị của ng phát biểu, k ai được lợi từ kiểu này

VIII. DỮ LIỆU ÍT ĐƯỢC NHẮC LẠI TỪ NĂM 2018

Có 1 điều ít được nhắc lại trong các phân tích chính thống về chương trình xăng sinh học

Năm 2018 khi E5 vừa được triển khai có 2 nhóm phản ứng nghi ngờ, 1 là ng dùng phổ thông trên các diễn đàn xe, 2 là các doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu nhỏ, cả 2 nhóm đều bị các bài báo và phát biểu chính thức gọi là chưa hiểu hết lợi ích hoặc đặt lợi nhuận trên môi trường

7 năm sau, dữ liệu cho thấy thị phần E5 còn 21% theo bộ Công Thương, tại TP HCM còn 8-10% theo Sở Công Thương, doanh nghiệp tự bỏ trụ, 3 nhà máy ethanol đắp chiếu, 1 đại án xét xử, đây là dữ liệu k phải cảm xúc

Hóa ra ng dùng và doanh nghiệp bán lẻ đã dự đoán chính xác hơn cơ quan quản lý về hành vi thị trường, họ nói E5 sẽ k bán được và đúng là k bán được, họ nói chênh lệch giá k đủ và đúng là k đủ, họ nói đại lý sẽ bỏ trụ và đúng là bỏ trụ

Nhưng bài học từ thất bại của E5 chưa bao giờ được trình bày dưới dạng: ng dùng đã có lý do hợp lý, doanh nghiệp bán lẻ đã có lý do hợp lý, lần này chúng tôi sẽ làm khác, thay vào đó bài học vẫn được trình bày dưới dạng: dân chưa hiểu đủ lợi ích, cần truyền thông mạnh hơn

Cùng những lập luận đó của ng dùng, lần này dành cho E10, lại đang bị gọi là thiếu hiểu biết hoặc bị quy chụp chính trị, nếu 7 năm tới thị phần E10 cũng đi theo quỹ đạo của E5, ai sẽ là ng đứng ra thừa nhận rằng các phản biện hôm nay là có cơ sở

IX. CÁI GIÁ ÍT ĐƯỢC TÍNH

Có 1 loại chi phí ít được tính trong các báo cáo về chính sách E10

Chi phí trực tiếp dễ đo, tiền là vài nghìn tỷ ở 3 nhà máy ethanol PVN, tiền là khoản nhập khẩu ethanol ước tính khoảng 1 tỷ USD/năm khi 75% nhu cầu phải nhập khẩu, theo bài đăng trên báo Tiền Phong ngày 21/5/2026 dẫn tính toán của bộ Công Thương, cũng theo bài này Petrolimex và PVOIL đang ký hợp đồng với các đối tác từ Mỹ, Hàn Quốc, Singapore và khu vực Đông Nam Á

Có 1 mô thức đáng quan sát giữa 2 thời điểm, năm 2009-2010 xây 3 nhà máy ethanol khi chưa có thị trường E5 đại trà, cung đi trước cầu, kết quả 5.401 tỷ đồng đắp chiếu, năm 2026 bắt buộc E10 khi cung nội địa chỉ đáp ứng 25% nhu cầu, cầu đi trước cung, kết quả phải nhập 1 tỷ USD ethanol mỗi năm

Cả 2 lần đều là mất cân bằng cung cầu, khác biệt chỉ ở chỗ ai chịu chi phí, lần 1 ngân sách nhà nước chịu qua các nhà máy thua lỗ, lần 2 ng dùng chịu qua chênh lệch giá hẹp, ngoại tệ chịu qua nhập khẩu, doanh nghiệp đại lý chịu qua hao hụt

Một chương trình quốc gia mất cân bằng cung cầu 2 lần liên tiếp trong 16 năm là 1 mô thức ra quyết định cần được nhìn nhận thẳng thắn

Chi phí gián tiếp khó đo hơn, đó là thâm hụt niềm tin (trust deficit) lan từ chính sách này sang chính sách khác, lần tới nhà nước nói k có rủi ro, hoàn toàn an toàn, lợi ích đã được chứng minh, ng dân sẽ kích hoạt sẵn bộ lọc nghi ngờ, k phải vì chính sách đó sai mà vì cơ chế tin tưởng đã hỏng

Trong bối cảnh Việt Nam, chương trình E5 đã đi qua 2 vòng làm mất niềm tin, vòng 1 là 3 nhà máy ethanol nghìn tỷ đắp chiếu và 1 đại án xét xử, vòng 2 là thị phần E5 sụt từ 47% xuống 21% trong khi truyền thông liên tục khẳng định E5 an toàn và có lợi

Nếu chương trình E10 trong 3 năm tới đi theo quỹ đạo tương tự đó sẽ là vòng 3, 3 lần với cùng 1 loại chính sách là 1 mô thức, mô thức đó ng dùng sẽ ghi nhớ k chỉ cho xăng sinh học mà cho mọi chính sách công liên quan đến môi trường, năng lượng và nông nghiệp

Chi phí làm hỏng niềm tin có được tính vào bài toán hiệu quả của các chính sách lớn k, nếu chưa, đó là 1 khoảng trống lớn của hoạch định chính sách công

X. CHỐT HẠ

Tôi cũng muốn đổi mới theo các nước phát triển, môi trường sạch hơn, giảm phụ thuộc dầu mỏ, là điều bất cứ ai có lương tri đều ủng hộ, tôi cũng vậy

Mong chương trình E10 lần này thành công thật sự, k chỉ trên báo cáo, mà thật sự đem lại lợi ích cho ng dân, doanh nghiệp và môi trường

Bài này k phải để phán xét chính sách E10, đó là việc của lịch sử và thời gian

Có 6 điểm đáng để ý, anh em đọc xong cùng quan sát 3-5 năm tới

1: việc ép buộc thay đổi hành vi có cơ sở khoa học, thiên kiến mặc định của Thaler đã chỉ ra rằng nếu cho lựa chọn thuần túy thì thị trường có thể k tự chuyển đổi, mũ bảo hiểm 2007 là vd ép buộc thành công ở Việt Nam

2: tuy nhiên ép có 2 kiểu, ép có hỗ trợ và ép thiếu chuẩn bị, mũ bảo hiểm 2007 đạt 4 điều kiện tiên quyết, E10 năm 2026 mới đạt 1 trong 4 điều kiện đó

3: trên thế giới có 4 mô hình triển khai E10, Mỹ ép cấp nhà máy chứ k ép ng dùng, Pháp dùng chênh thuế cộng 3 lựa chọn song song, Anh giữ loại xăng E5 cao cấp cho 634.000 xe k tương thích, Brazil cho ng dùng tự chọn giữa E27 và E100 thông qua quy tắc giá 70%, Việt Nam đang chọn mô hình thứ 4 ít gặp nhất, mô hình của Philippines và Ấn Độ k cho lựa chọn

4: chương trình ethanol Việt Nam đã 2 lần mất cân bằng cung cầu trong 16 năm, lần 2009-2010 cung trước cầu khiến 5.401 tỷ đắp chiếu, lần 2026 cầu trước cung khiến phải nhập 1 tỷ USD ethanol mỗi năm, 2 lần liên tiếp là 1 mô thức

5: dữ liệu thị trường 7 năm qua đã chỉ ra rằng những phản biện của ng dùng và doanh nghiệp bán lẻ năm 2018 phần lớn là đúng, họ k bao giờ được công nhận chính thức là đúng

6: phương pháp ra quyết định và phương pháp truyền thông hiện tại có thể đang lặp lại cùng 1 mô thức, theo những gì tâm lý học hành vi đã mô tả từ thập niên 1960-1970:
Càng đầu tư nhiều vào 1 hướng càng khó rút lui, đây là quy luật tâm lý đã được Barry Staw chứng minh từ 1976 và lặp đi lặp lại ở mọi quốc gia

Tháng 6/2026 chương trình E10 bắt buộc bắt đầu, hy vọng lần này khác lần trước

https://www.facebook.com/groups/175194003428838/user/100006440938039/