Xe điện Việt Nam thực chất là "xe đốt than"?
Hôm qua, khi trò chuyện với một người bạn về kinh tế, tự nhiên chúng tôi nói đến chủ đề từ 1/7 tới đây sẽ bắt đầu thí điểm hạn chế xe xăng chạy vào trung tâm thủ đô, tiến tới mở rộng dần ra toàn bộ khu vực nội thành nằm trong vành đai ba. 
Vì biết không thể đùa với chính phủ nên từ đó đến nay, doanh nghiệp và người dân nội đô đã mua xe là gần như bắt buộc phải mua xe điện; đồng thời tới đây phải bỏ xe xăng, mua xe điện, tốn kém rất lớn.
Đang nói chuyện này, đột nhiên người bạn buông một câu: "Xe điện cũng chẳng hơn gì xe xăng, cũng đều là nhiên liệu hóa thạch vì phần lớn điện cũng từ đốt than mà ra".
Câu nói thẳng này thật sự khiến tôi không biết phải nói gì, vì tôi cũng có cảm giác như thế. Năng lượng điện sạch hơn ở chỗ nào? Chẳng phải vẫn đốt than để có điện đó sao?"; "Phải chăng, xe điện Việt Nam thực chất chỉ là "xe đốt than" được ngụy trang?".
Thực tế, bất kể là điện gió, điện mặt trời, thủy điện hay nhiệt điện, về bản chất đều là năng lượng mặt trời. Nhiệt điện dùng than, nhưng về bản chất, than là khoáng sản rắn dễ cháy được hình thành từ xác thực vật qua quá trình vận động địa chất, trải qua những biến đổi sinh hóa và lý hóa phức tạp... Tiền thân của than là thực vật, mà thực vật lại đến từ năng lượng mặt trời... Suy luận tiếp, gió, ánh sáng, nước, thậm chí dầu mỏ, đều bắt nguồn từ sự tích lũy năng lượng mặt trời.
Mà mặt trời, thực chất là một quả cầu lửa khổng lồ đang diễn ra phản ứng tổng hợp hạt nhân. Nói cách khác, tất cả năng lượng mà con người trên Trái Đất hiện nay sử dụng đều đến từ phản ứng tổng hợp hạt nhân của mặt trời. Từ đây suy ra tất cả các loại xe, về bản chất, đều là chạy bằng nguồn năng lực gốc là hạt nhân.
Đã là từ cùng một gốc, vậy trong số các loại năng lượng gió, ánh sáng, nước, dầu mỏ, than, điện, thì có loại nào "cao quý" hơn loại nào không?
Khi người bạn nói về năng lượng điện dùng cho xe điện được sản xuất từ việc đốt than, thực chất anh ta đang ám chỉ điện không hề thân thiện với môi trường như Chính phủ và chúng ta tưởng.
Dĩ nhiên, ở một góc độ nào đó, anh bạn tôi nói đúng. Dưới góc độ sản xuất đúng là xe điện là "xe đốt than". Quan điểm này có cơ sở thực tế khi nhiệt điện than vẫn chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu nguồn điện Việt Nam.
Tỷ trọng nhiệt điện than ở Việt Nam đang rất cao. Tính đến quý I/2026, nhiệt điện than chiếm khoảng 52,8% sản lượng điện toàn hệ thống. Nếu sạc điện cho xe máy/ô tô điện chủ yếu từ lưới điện này, thì khí thải nhà kính thực chất chỉ chuyển từ ống xả xe (trong khu vực đô thị) về nhà máy nhiệt điện (ở các vùng nông thôn). Báo cáo "Triển vọng ngành điện năm 2026" cho thấy nhiệt điện than tiếp tục đóng vai trò là trụ cột trong nguồn cung về điện.
Theo quan niệm của tôi, phần lớn điện năng trên thế giới quả thực được sản xuất từ nhiệt điện, nhưng trình độ đốt than của các nhà máy nhiệt điện hiện nay đã có sự thay đổi vượt bậc so với vài chục năm trước, cái thời đã đi vào thi ca: "Lò cao khói tỏa trắng trời; đường lên chủ nghĩa (xã hội) cuộc đời đổi thay".
Mặt khác, nếu chỉ nhìn nhận vấn đề ở khâu "đốt than" thì chưa đủ. Cần phải phân tích toàn diện hơn theo ba trụ cột: (1) Khả năng kiểm soát phát thải; (2) Hiệu suất chuyển đổi năng lượng; và (3) Lộ trình chuyển dịch nguồn điện.
(1) Các nhà máy sản xuất nhiệt điện có sự quản lý khoa học hơn, tập trung hơn và hiệu quả hơn. Ai từng làm về kỹ thuật công nghiệp đều biết: quản lý tập trung và xử lý ô nhiễm tại nguồn có thể đảm bảo nghiêm ngặt lượng khí thải trong giới hạn an toàn...
Trong khi đó, xe xăng đốt xăng để lấy năng lượng, khí thải lại do từng xe tự xả, hoàn toàn không thể kiểm soát chặt chẽ quá trình gây ô nhiễm môi trường. Vì vậy, xét về khía cạnh bảo vệ môi trường, việc các nhà máy nhiệt điện đốt than phát điện rõ ràng "xanh" hơn so với vô số xe xăng riêng lẻ cùng đốt dầu.
(2) Hiệu suất sử dụng năng lượng của xe điện cao hơn. Nhà máy điện đốt than dù kém xanh, nhưng hiệu suất chuyển đổi năng lượng của nhà máy vẫn cao hơn nhiều so với động cơ đốt trong trên xe xăng.
Một số nghiên cứu cho thấy các nhà máy nhiệt điện than hiện đại có thể đạt hiệu suất chuyển đổi năng lượng tới 40-45%, nhờ công nghệ siêu tới hạn (supercritical) cho phép thu hồi nhiệt thải và vận hành tối ưu. Trong khi đó động cơ đốt trong trên xe xăng chỉ đạt hiệu suất khoảng 20-30%, bằng một nửa, tức là phần lớn năng lượng bị thất thoát dưới dạng nhiệt. Điều này cũng có nghĩa là cùng một đơn vị năng lượng đầu vào, xe điện di chuyển được quãng đường dài hơn, đồng nghĩa với phát thải CO₂/km thấp hơn ngay cả khi nguồn điện vẫn phụ thuộc vào than.
Không phát thải tại chỗ: Xe điện hoàn toàn không phát thải khí độc (như CO, NOx, PM2.5) và bụi mịn khi di chuyển trong đô thị, giúp giảm trực tiếp ô nhiễm không khí tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM.
Thực tế các nhà máy nhiệt điện đều được trang bị hệ thống xử lý khí thải tiên tiến (lọc bụi tĩnh điện, khử lưu huỳnh, khử nitơ), cho phép kiểm soát chặt chẽ nồng độ CO, NOx, SO₂, PM2.5 trong giới hạn an toàn. Ô nhiễm được xử lý tại nguồn, trước khi phát tán ra môi trường.
Trong khi đó mỗi phương tiện xe xăng là một "ống khói di động", khí thải phát tán trực tiếp vào không gian đô thị – nơi mật độ dân cư cao, khó kiểm soát và xử lý. Về mặt chất lượng không khí đô thị, việc chuyển phát thải từ hàng triệu phương tiện cá nhân về một số ít nhà máy có xử lý tập trung là bước tiến quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Xét từ góc độ khoa học, bảo vệ môi trường không có nghĩa là "không ô nhiễm", mà là "ít ô nhiễm hơn". Theo lập luận ở trên, điện rõ ràng sạch hơn xăng dầu. Các nhà máy nhiệt điện quả thực có đốt than, nhưng các nhà máy hiện nay đều sở hữu hệ thống xử lý khí thải cực mạnh, thậm chí có nơi còn trang bị dây chuyền sản xuất xanh. Nhà máy nhiệt điện có thể xử lý khí thải tập trung, cuối cùng ngoài CO₂ ra, gần như không còn chất gây ô nhiễm nào khác. Xe xăng không làm được điều đó.
Trong khi đó, từ khâu khai thác, tinh chế đến đốt cháy, mỗi công đoạn của dầu mỏ đều tồn tại lượng ô nhiễm rất lớn. Và thực tế vô số xe xăng đang chạy trên toàn cầu và hơn một triệu xe ô tô xăng và hàng chục triệu xe máy ở Việt Nam, mỗi giây chạy trên đường đều đang gây ô nhiễm không khí. Với quy mô gây ô nhiễm khổng lồ như thế, nếu dùng xe điện rõ ràng môi trường sẽ sạch hơn rất nhiều.
(3) Lộ trình chuyển dịch nguồn điện
Rõ ràng về dài hạn, xe điện chỉ thực sự "xanh" khi lưới điện "xanh". Đây là điểm then chốt. Gọi xe điện là "xe đốt than" đúng ở thời điểm hiện tại, nhưng không phản ánh đúng xu thế và tiềm năng chuyển dịch.
Theo Quy hoạch điện VIII được phê duyệt, Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển dịch năng lượng:
Giảm dần tỷ trọng nhiệt điện than, tiến tới không phát triển mới sau năm 2030.
Đẩy nhanh năng lượng tái tạo: mục tiêu đạt khoảng 30% tổng công suất nguồn điện (không tính thủy điện) vào năm 2030, tập trung vào điện gió, điện mặt trời, điện khí LNG chuyển tiếp.
Phát triển lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ năng lượng và cơ chế giá điện linh hoạt để tích hợp nguồn điện biến tái tạo.
Khi tỷ lệ điện sạch trong lưới tăng lên, mỗi chiếc xe điện đang lưu thông hôm nay sẽ tự động "xanh hơn" theo thời gian, mà không cần thay đổi phần cứng. Đây là lợi thế chiến lược mà xe xăng không có.
Tóm lại, xe điện tại Việt Nam không phải là "xe đốt than" hoàn toàn, mà đúng hơn là "xe điện sử dụng nguồn năng lượng còn phụ thuộc vào than".
Trong ngắn hạn: Xe điện góp phần cải thiện chất lượng không khí đô thị.
Trong dài hạn: Khi nguồn điện được chuyển ngày càng mạnh mẽ hơn sang năng lượng tái tạo, xe điện sẽ thực sự "xanh".
Gọi xe điện là "xe đốt than" là có cơ sở ở thời điểm hiện tại khi nhìn vào nguồn điện đầu vào, nhưng nó không phản ánh đúng tổng thể tác động môi trường. Xe điện vẫn là giải pháp tốt hơn để giảm ô nhiễm đô thị và là xu thế tất yếu.
https://www.evn.com.vn/d/vi-VN/news/Cung-ung-than-cho-san-xuat-dien-2026-San-sang-cho-phuong-an-huy-dong-o-muc-cao-60-14-507784
https://diendandoanhnghiep.vn/trien-vong-nganh-dien-nam-2026-dien-than-se-tro-thanh-tru-cot-cung-ung-10168835.html.
https://diendandoanhnghiep.vn/gan-100-o-to-chay-xang-dau-tai-viet-nam-hien-nay-se-phai-dung-ban-10153707.html
Nguồn tham khảo:
- EVN – Báo cáo tình hình sản xuất điện quý I/2026
- Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 (Quy hoạch điện VIII)
- ICCT (2023), "Well-to-Wheel emissions of electric vehicles in emerging economies"
- Diễn đàn Doanh nghiệp: "Triển vọng ngành điện năm 2026: Điện than sẽ trở thành trụ cột cung ứng"
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét