Quy luật bất biến của lịch sử về Sự hưng thịnh và suy tàn...

Quy luật bất biến của lịch sử: Sự hưng thịnh và suy tàn của các cường quốc không nằm ở GDP, mà ở điều này!

Tôi rất thích đọc các sách lịch sử. Tôi cho rằng ba ngành cơ bản nhất, đóng vai trò trụ cột cho sự phát triển của mỗi quốc gia là triết học, sử học và toán học, vì triết học cho ta tư duy, sử học cho ta lô gíc và kinh nghiệm, trong khi toán học cho ta những kết quả phân tích, dự đoán cụ thể. Chính vì vậy, mỗi khi đất nước bước vào một con đường phát triển mới, tôi thường nhìn lại xem lịch sử nói gì về con đường đó, và con đường đó đã dẫn cha ông chúng ta đi tới đâu.

Sử học của đất nước ta khá nghèo nàn, không có nhiều bài học sâu sắc, trong khi sử học của Trung Quốc rất vĩ đại. Ngoài ra còn có sử học của các nước phương Tây, nhưng không nhiều, vì thật ra các nhà nước phong kiến thực sự ở châu Âu chỉ xuất hiện từ thế kỷ XV–XVII (Pháp, Anh, Tây Ban Nha...); trước đó các nhà nước ở châu Âu phân quyền và rất sơ khai; chỉ có hàng nghìn lãnh chúa phong kiến, một lãnh chúa cai quản vài làng với một lâu đài và một đội kỵ sĩ. Châu Âu phải đợi tới Roman Empire mới xuất hiện một nhà nước có quy mô tương đương một đế chế lớn. Tuy nhiên, đến thế kỷ XIX, phần lớn châu Âu đã vượt xa mô hình nhà nước phong kiến truyền thống của Trung Quốc. Vì thế muốn so sánh thực tại với lịch sử, thường phải so với lịch sử Trung Quốc.

Khi nhìn lại bức tranh dài của nền văn minh nhân loại, nhất là sử Trung Quốc, có một quy luật khiến người ta nghẹt thở cứ lặp đi lặp lại: những đế chế từng ngang tàng, tưởng chừng vĩnh cửu, cuối cùng đều đi đến sụp đổ hoặc bị thay thế. Những kỵ binh Mông Cổ từng xéo nát lục địa Á-Âu, nhưng chỉ trăm năm sau đã tan rã thành mây khói; nhà Thanh từng tự xưng “thiên triều thượng quốc” với bốn trăm triệu dân, nhưng cuối cùng vẫn phải cúi đầu trước tàu chiến và pháo đài của phương Tây; Đế quốc Anh từng tự hào là “đế quốc mặt trời không bao giờ lặn”, nhưng rồi cũng đành chấp nhận cảnh mặt trời tàn. Ngày nay, những cuộc thảo luận về “sự suy tàn của nước Mỹ” và “sự trỗi dậy của Trung Quốc” không còn là lời tiên tri, mà đang hiện hữu như một thực tế đang diễn ra.

Sử học khắp nơi cho thấy đằng sau tất cả những biến động ấy không phải đơn thuần là thất bại quân sự hay biến động kinh tế, mà là sự thăng trầm của “năng lực nhà nước”. Năng lực nhà nước, hiểu một cách cốt lõi, là khả năng một quốc gia biến ý chí của mình thành hành động thực tiễn, được thể hiện cụ thể qua tầm nhìn chiến lược, hiệu quả huy động nguồn lực và năng lực thực thi chính sách. Điều này nói một cách ngắn gọn là nói được, làm được. Sự thay ngôi giữa các cường quốc, xét cho cùng, là một cuộc đua khốc liệt về việc ai có khả năng tổ chức xã hội tốt hơn.

1. Logic của sự trỗi dậy – Cuộc lật ngược dòng của các lực lượng ngoại vi thông qua tổ chức

Trong lịch sử, những kẻ chiến thắng thường khởi đầu từ những lực lượng bị xem là lạc hậu hoặc nằm ở rìa của trật tự hiện hữu. Lý do họ có thể lật ngược thế cờ nằm ở bước nhảy vọt về chất trong việc xây dựng năng lực nhà nước. Nhà Tống từng đạt đến đỉnh cao của văn minh nông nghiệp về kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật, sở hữu nền công thương nghiệp phát triển bậc nhất thế giới đương thời. Thế nhưng, trước các bộ lạc Mông Cổ, sự giàu có của Nam Tống lại trở thành gánh nặng. Năng lực nhà nước thời kỳ cuối Tống mang đặc trưng phân mảnh: chính sách trọng văn khinh võ làm đứt gãy chuỗi chỉ huy, bộ máy quan lại cồng kềnh ngốn sạch ngân khố, và các cuộc đấu đá phe phái khiến chiến lược quốc gia luôn chao đảo. Ngược lại, Thiết Mộc Chân thông qua chế độ Thiên hộ và đội quân Cấm vệ đã tái cấu trúc các bộ lạc thảo nguyên rời rạc thành một cỗ máy chiến tranh tập quyền cao độ, thông tin thông suốt và mệnh lệnh nghiêm minh. Sự trỗi dậy của Đế quốc Mông Cổ không phải là thắng lợi của dã man trước văn minh, mà là chiến thắng của một hình thái tổ chức hiệu quả trước một hình thái tổ chức kém hiệu quả.

Câu chuyện của nhà Thanh cũng minh chứng cho luận điểm tương tự. Năng lực nhà nước của nhà Minh cuối thời rơi vào bẫy “tiêu hao lớn, sản sinh thấp”. Chế độ Vệ sở sụp đổ, hệ thống tài chính không cáng đáng nổi chi phí biên trấn và bổng lộc hoàng tộc, bộ máy quan lại tha hóa tột độ. Trong khi đó, chính quyền Mãn Châu tuy dân số ít, nhưng thông qua Chế độ Bát Kỳ đã thiết lập một tổ chức nghiêm ngặt kết hợp quân sự và hành chính. Quan trọng hơn, nhà Thanh thể hiện độ đàn hồi thể chế đáng kinh ngạc khi tích hợp thành công năng lực tổ chức quân sự của người Mãn, hệ thống liên minh kỵ binh của người Mông và bộ máy quan trị Nho gia của người Hán. Cấu trúc quản trị tam nguyên này giúp họ nhanh chóng tiếp quản một lãnh thổ rộng lớn sau khi nhập quan và duy trì ổn định lâu dài.

Nước Anh lại mang đến một ví dụ khác về sự ra đời của nhà nước tài chính. Tây Ban Nha sở hữu vàng bạc từ châu Mỹ, nhưng đã bại trận trước nước Anh khí hậu lạnh giá. Lý do nằm ở chỗ Anh là quốc gia đầu tiên hoàn thành chuyển đổi hiện đại hóa năng lực nhà nước. Thông qua Cách mạng Vinh quang, Anh thiết lập cơ chế nghị viện kiềm chế vương quyền, sáng lập ngân hàng trung ương và hệ thống tín dụng quốc gia đầu tiên trên thế giới. Điều này cho phép Anh huy động lượng vốn khổng lồ cho chiến tranh với chi phí cực thấp, làm bàn đạp cho hải quân bành trướng toàn cầu. Lịch sử đã chứng minh cốt lõi của năng lực nhà nước hiện đại chính là năng lực tài chính được thể chế hóa và khả năng biến tín dụng thành sức mạnh thực tế.

2. Sự suy thoái tất yếu – Entropy (hỗn loạn) và sự cứng nhắc của năng lực nhà nước

Không có mô hình năng lực nhà nước nào là vĩnh cửu. Một khi lợi tức thể chế từ giai đoạn trỗi dậy cạn kiệt, quy luật entropy (mức độ hỗn loạn gia tăng) sẽ bắt đầu vận hành, đẩy năng lực nhà nước vào vòng xoáy đi xuống. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự diệt vong của nhà Nguyên là khởi nghĩa Khăn Đỏ, nhưng gốc rễ nằm ở chi phí quản trị vượt xa năng lực quản trị. Để duy trì cỗ máy chiến tranh khổng lồ và đặc quyền quý tộc, nhà Nguyên lạm phát tiền giấy gây siêu lạm phát; đồng thời áp dụng chính sách áp bức dân tộc để phòng bị người Hán, khiến nền tảng xã hội mong manh. Khi một quốc gia không thể chuyển hóa nguồn lực thu được thành hàng hóa công ích, mà ngược lại dùng để nuôi dưỡng một bộ máy thống trị cồng kềnh và kém hiệu quả, sự sụp đổ chỉ còn là vấn đề thời gian.

Sự suy thoái của nhà Thanh sau thời Khang-Càn thịnh thế là ví dụ điển hình cho lệ thuộc đường mòn và sự xơ cứng thể chế. Con em Bát Kỳ từ chiến binh thoái hóa thành tầng lớp ký sinh, bộ máy quan lại chuyển từ thực thi sang né tránh trách nhiệm. Điều chí mạng hơn là, trước làn sóng Cách mạng Công nghiệp phương Tây, bộ máy nhà nước nhà Thanh bộc lộ sự trì trệ đáng kinh ngạc. Thể chế của họ được thiết kế để duy trì một xã hội nông nghiệp tĩnh tại, hoàn toàn bất lực trước kỷ nguyên công nghiệp động. Sự cứng nhắc thể chế khiến mọi cải cách chỉ mang tính vá víu, không thể chạm đến gốc rễ. Trong khi đó, sự suy tàn của Đế quốc Anh cung cấp mẫu hình về căng thẳng bá quyền quá mức. Với tư cách là bá chủ toàn cầu, Anh buộc phải duy trì hải quân đồ sộ và quân đội đồn trú khắp nơi, tạo ra một hố đen tài chính khổng lồ. Khi trọng tâm của Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai dịch chuyển sang Đức và Mỹ, Anh đánh mất lợi thế sản xuất công nghiệp nhưng vẫn phải gánh vác vai trò cảnh sát toàn cầu. Khoảng cách ngày càng lớn giữa trách nhiệm và năng lực cuối cùng đã vắt kiệt sinh lực của đế quốc qua hai cuộc chiến tranh thế giới.

3. Bàn cờ đương đại – Sự mỏi mệt của bá quyền Mỹ và thách thức từ mô hình Trung Quốc

Khi đặt lăng kính lịch sử vào bối cảnh hiện tại, có thể thấy rõ nước Mỹ đang đi trên con đường điển hình của sự suy thoái năng lực nhà nước, trong khi Trung Quốc đang trải qua một quá trình tái cấu trúc năng lực nhà nước chưa từng có tiền lệ. Năng lực nhà nước của Mỹ từng đạt đỉnh cao thời Chiến tranh Lạnh, thể hiện qua năng lực huy động công nghiệp khổng lồ, hệ thống giáo dục đại học hoàn thiện và sự đồng thuận rộng rãi của tầng lớp trung lưu. Thế nhưng, từ sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, năng lực này xuất hiện dấu hiệu suy giảm từ bên trong rõ rệt. Cực đoan hóa chính trị khiến xung đột lưỡng đảng dẫn đến tình trạng đóng cửa chính phủ thường xuyên, các đạo luật hạ tầng khó thông qua, và chiến lược quốc gia thiếu tính liên tục. 

Sự rỗng tuếch của công nghiệp do dòng vốn tài chính chạy theo lợi nhuận ngắn hạn khiến sản xuất chế tạo chảy máu, vành đai gỉ sắt hình thành và xã hội chia cắt sâu sắc. Sự căng thẳng quân sự khi duy trì nhiều mặt trận cùng lúc khiến chi phí quốc phòng tăng vọt nhưng lợi ích biên giảm dần. 

Cuối cùng, cơ chế kiểm soát và cân bằng được thiết kế trong hiến pháp đã biến tướng thành chính trị phủ quyết, khiến mọi cải cách trọng đại đều dậm chân tại chỗ. Giống như Tây Ban Nha từng bị Anh thay thế, Mỹ hiện đối mặt với nghịch lý: dù vẫn sở hữu sức mạnh quân sự và tài chính hùng hậu nhất, nhưng khả năng chuyển hóa những sức mạnh đó thành kết quả chiến lược thực tế đang suy giảm nghiêm trọng.

Ngược lại, sự trỗi dậy của Trung Quốc trong hơn bảy thập kỷ qua, về bản chất là sự hồi sinh và nâng cấp toàn diện năng lực nhà nước. Tầm nhìn chiến lược được đảm bảo bởi tính liên tục của các Kế hoạch 5 năm và cơ chế thử nghiệm cho phép điều chỉnh linh hoạt. Hệ thống thực thi thể hiện năng lực huy động dọc và xây dựng hạ tầng đáng kinh ngạc, từ xóa đói giảm nghèo đến mạng lưới cao tốc, từ phòng chống dịch bệnh đến bố trí công nghiệp năng lượng mới. Lợi thế chuỗi công nghiệp toàn diện được hình thành nhờ định hướng nâng cấp công nghiệp bằng sức mạnh nhà nước, kiến tạo hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh nhất toàn cầu. Mô hình này bộc lộ khả năng phục hồi cao trước các khủng hoảng lớn. Đây cũng là lý do giới quan sát nhận định Trung Quốc đang “vượt mặt” Mỹ; sự vượt mặt này, xét cho cùng, là sự đuổi kịp về phương diện hiệu năng nhà nước.

4. Cảnh báo từ lịch sử – “Gót chân Achilles” của năng lực nhà nước

Dù xu hướng hiện tại đang nghiêng về các lực lượng mới nổi, lịch sử vẫn đưa ra những lời cảnh báo khắc nghiệt: sự suy thoái năng lực nhà nước thường bắt đầu từ bên trong, và thường xảy ra ngay sau thời kỳ đỉnh cao. 

Bài học đầu tiên là phòng tránh cái bẫy ngay trong nội bộ. Sự diệt vong của nhà Nguyên và nhà Thanh đều gắn liền với tình trạng tập trung đất đai nghiêm trọng và sự cố kết cứng nhắc của tầng lớp xã hội. Khi tinh hoa của một quốc gia không còn dồn tâm sức mở rộng sản xuất, mà chỉ chăm chăm chia chác của cải hiện có, năng lực nhà nước sẽ thoái hóa thành công cụ chia bánh thay vì động lực làm lớn bánh. Đối với các cường quốc đang trỗi dậy hiện nay, việc tránh xa các bẫy như bong bóng bất động sản, nợ địa phương và khoảng cách giàu nghèo chính là chìa khóa để vượt qua cái bẫy thu nhập trung bình.

Bài học thứ hai là duy trì tính mở của thể chế. Một bài học từ sự suy tàn của nước Anh là không kịp thích ứng với cách mạng công nghệ và phân công lao động toàn cầu mới. Cạnh tranh quốc gia trong tương lai sẽ là cuộc đua trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và điện toán lượng tử. Nếu một quốc gia vì định kiến ý thức hệ hoặc lo ngại an ninh mà đóng cửa giao lưu kỹ thuật, năng lực đổi mới sáng tạo của họ sẽ cạn kiệt. Đóng cửa tất yếu dẫn đến xơ cứng, và xơ cứng tất yếu dẫn đến tụt hậu. 

Bài học cuối cùng là sự kiềm chế chiến lược và kiểm soát chi phí. Bài học nhãn tiền từ nước Mỹ nằm ở gánh nặng bá quyền quá tải. Đối với bất kỳ cường quốc nào, tham vọng chiến lược phải tương xứng với thực lực quốc gia. Bành trướng quá mức và lập thù khắp nơi cuối cùng sẽ làm phân tán nguồn lực và vắt kiệt chiến lược. Trí tuệ thực sự không nằm ở việc có thể đánh bao nhiêu trận, mà ở khả năng né tránh bao nhiêu cuộc chiến không cần thiết.

5. Lời kết: Cuộc đua bất tận

Trở lại với ý định ban đầu: cạnh tranh giữa các cường quốc, xét cho cùng, là cạnh tranh về năng lực nhà nước. Nhà Nguyên thay thế Tống/Kim là chiến thắng của huy động đại nhất thống trước sự phồn vinh phân tán; nước Anh thay thế Tây Ban Nha là chiến thắng của nhà nước tài chính hiện đại trước kẻ cướp bóc phong kiến; nước Mỹ thay thế Anh là chiến thắng của gã khổng lồ công nghiệp trước một nhà nước đế quốc già cỗi; và biến chuyển ngày nay chính là sự gây áp lực tối đa lên mô hình tự do dân chủ truyền thống bởi mô hình quản trị kỷ nguyên số.

Lịch sử không lặp lại y nguyên, nhưng luôn gieo vần theo cùng một nhịp điệu. Mọi đế chế từng tin rằng mình là ngoại lệ, từng vững tin rằng lần này sẽ khác, nhưng cuối cùng đều bại trận trước quy luật bất biến của sự suy thoái năng lực nhà nước. Đối với mọi người chơi trên bàn cờ hiện tại, lá bùa hộ mệnh duy nhất không phải là những con số GDP hay số lượng tàu sân bay, mà là khả năng duy trì được sự tự đổi mới tỉnh táo, từ đó có thể giữ vững hiệu suất tổ chức cùng trí tuệ chiến lược, luôn đi trước đối thủ nửa bước hay không. Trong cuộc đua marathon này, không có vạch đích, chỉ có những khúc cua tiếp theo; ai vượt qua được thì người đó sẽ chiến thắng.