Khoa học và Kỹ thuật: đâu là nguồn cội của sức mạnh quốc gia?

KHOA HỌC VÀ KỸ THUẬT: ĐÂU LÀ NGUỒN CỘI CỦA SỨC MẠNH QUỐC GIA?

Trong dòng chảy phát triển của nhân loại, mối quan hệ giữa khoa học và kỹ thuật thường bị hiểu nhầm là một chuỗi tuyến tính một chiều. Nhiều người mặc định phải có lý thuyết khoa học trước rồi mới có ứng dụng kỹ thuật nên cần ưu tiên đầu tư cho khoa học. Tuy nhiên, cái nhìn này đang bị thách thức bởi thực tế lịch sử và yêu cầu cấp thiết của nền kinh tế nước ta đang cần phải phát triển nhanh để vượt được bẫy thu nhập trung bình trước khi dân số trở nên già hóa.

1. Từ nhận thức thế giới đến cải tạo thế giới

Lâu nay mối quan hệ giữa khoa học và kỹ thuật đã bị một nhóm người "treo đầu dê bán thịt chó" bóp méo và đảo lộn. Họ cố tình chia cắt hai mặt của một thể thống nhất là phát triển khoa học công nghệ thành "khoa học" và "kỹ thuật" riêng biệt, sau đó tâng bốc khoa học, hạ thấp kỹ thuật. Điều này đẩy sự phát triển kỹ thuật và công nghệ vào chỗ nói suông, gây ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển bình thường của kỹ thuật và công nghệ.

Nghiên cứu khoa học biến thành việc đăng bài báo, trao giải thưởng cho nhau, trong khi những nghiên cứu có giá trị thực tế lại bị ngó lơ và chèn ép. Vì thế chúng ta phải làm rõ rốt cuộc khoa học và kỹ thuật có quan hệ gì, không thể để những quan niệm sai lầm lan truyền khắp nơi.

1. Khoa học là gì, kỹ thuật là gì?

Khoa học là hoạt động sử dụng thực chứng và logic để phát hiện và giải thích một cách hệ thống các quy luật vận hành của thế giới. Sản phẩm của Khoa học là hệ thống lý luận, nguyên lý, định luật và công thức nhằm giải thích các quy luật vận hành của tự nhiên và xã hội.

Ngược lại, Kỹ thuật (hay Công nghệ) là tập hợp các phương pháp, kỹ năng, thiết bị và quy trình được con người sử dụng để giải quyết các vấn đề thực tế nhằm thỏa mãn nhu cầu và cải tạo thế giới.

Nói một cách đơn giản: Khoa học là để nhận thức thế giới; Khoa học trả lời câu hỏi "Tại sao?", trong khi Kỹ thuật là để thay đổi thế giới; Kỹ thuật trả lời câu hỏi "Làm thế nào?".

2. Sự khác nhau giữa "Kỹ thuật" và "Công nghệ" trong tiếng Việt

Kỹ thuật (Technique/Engineering) là từ được dùng để nhấn mạnh vào "kỹ năng làm ra sản phẩm" và "thực hành thủ công", do đó kỹ thuật thiên về phương pháp, bí quyết, kỹ năng cụ thể để giải quyết một việc. Ví dụ: Kỹ thuật đúc đồng, kỹ thuật canh tác. Kỹ thuật nhấn mạnh vào "Làm như thế nào?".

Công nghệ (Technology) thường gợi cảm giác về những hệ thống hiện đại, máy móc phức tạp hơn kỹ thuật, Nó là một khái niệm rộng hơn, bao gồm cả kỹ thuật, thiết bị, quy trình và hệ thống quản lý để tạo ra sản phẩm hàng loạt. Ví dụ: Công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học. Nó nhấn mạnh vào "Giải pháp hệ thống".

Nếu dùng từ "Công nghệ", người đọc sẽ dễ liên tưởng đến các phòng thí nghiệm và công cụ nghiên cứu hiện đại, điều này vô tình lại ủng hộ quan điểm "phải có khoa học rồi mới có công nghệ" trong khi thực tế từ thời xa xưa, làm gì có các phòng thí nghiệm và công cụ nghiên cứu hiện đại; nhưng kỹ thuật thì liên tục phát triển. 

3. Khoa học hay kỹ thuật mới là nguồn cội?

Chúng ta thường bị dẫn dụ bởi một loại tiếng nói rằng: Phải có khoa học trước thì mới có kỹ thuật. Đây là sự bóp méo về nguồn gốc của khoa học và kỹ thuật.

Thực tế kỹ thuật là mẹ của khoa học, kỹ thuật là nguồn cội của khoa học. Khoa học là con của kỹ thuật, là thực thể ký sinh trên sự phát triển của kỹ thuật.

Lịch sử đã minh chứng kỹ thuật thường đi trước và là nền tảng cho sự ra đời của khoa học. Người tiền sử biết chế tạo công cụ đá, biết giữ lửa và nấu chín thức ăn hàng vạn năm trước khi các định luật vật lý hay hóa học về nhiệt và lực được phát hiện. Những thành tựu vĩ đại như tháp đại kim tự tháp hay hệ thống thủy lợi cổ đại đều dựa trên kinh nghiệm kỹ thuật tích lũy từ thực tiễn, thay vì các lý thuyết trừu tượng trên bàn giấy.

Khi con người đối mặt với thế giới, từ người nguyên thủy bắt đầu nhận thức thế giới, chế tạo công cụ, hình thành năng lực thay đổi thế giới, hình thành nên các loại năng lực khác nhau, đó đều là kỹ thuật. Những kỹ thuật này được thúc đẩy bởi nhu cầu sinh tồn và cuộc sống. Con người quan sát thế giới, dần dần thử nghiệm và hình thành nên các loại kỹ thuật. Những kỹ thuật này hoàn toàn không phải được tạo ra dưới sự chỉ dẫn của cái gọi là nguyên lý khoa học.

Sau hàng nghìn năm phát triển kỹ thuật, sở hữu một lượng lớn năng lực thay đổi thế giới, nhận thức của con người về thế giới dần sâu sắc hơn. Những nhận thức này trở nên chi tiết hơn, có hệ thống hơn, lý luận hóa hơn. Trên nền tảng phát triển của kỹ thuật, khoa học mới ra đời. 

Khoa học chủ yếu hình thành trong thời kỳ cận và hiện đại. Khoa học là sự tổng kết lượng lớn thực tiễn xã hội của kỹ thuật, là sản phẩm đi kèm của sự phát triển kỹ thuật, ở một mức độ nào đó là một phần của sự phát triển kỹ thuật. Khi đã có khoa học, nó có thể thúc đẩy ngược lại sự phát triển của kỹ thuật, làm cho tốc độ phát triển kỹ thuật nhanh hơn. Có rất nhiều kỹ thuật không cần thông qua quan sát và thực nghiệm nữa mà có thể suy luận ra từ lý thuyết.

Khoa học thực chất là quá trình hệ thống hóa, lý luận hóa những kinh nghiệm thực tiễn từ kỹ thuật. Khi kỹ thuật phát triển đến một mức độ nhất định, khoa học ra đời như một "sản phẩm đồng hành" để nâng tầm và tăng tốc cho kỹ thuật. Do đó, việc hạ thấp kỹ thuật để tôn sùng khoa học thuần túy là một sự đảo lộn về nguồn gốc.

4. Khoa học và kỹ thuật cái nào quan trọng hơn?

Đặt ra câu hỏi này chính là bóp méo sự phát triển của khoa học và kỹ thuật hay sau này nâng lên thành công nghệ. Khoa học và kỹ thuật là hai mặt của một thể thống nhất, là các giai đoạn khác nhau, đặc tính khác nhau của phát triển công nghệ. Không có lượng lớn kỹ thuật thì không thể có khoa học. Có khoa học thì có thể thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển kỹ thuật.

Kỹ thuật là nguồn cội của khoa học. Không có khoa học, kỹ thuật vẫn phát triển bình thường; nhưng nếu không có kỹ thuật thì không có khả năng phát triển khoa học. Khoa học ký sinh trong quá trình phát triển kỹ thuật.

Tuy nhiên, khi đã có khoa học, nó có thể nâng cao đáng kể hiệu suất của kỹ thuật, nâng cao năng lực kỹ thuật, làm cho kỹ thuật hiệu quả hơn, mạnh mẽ hơn.

Khoa học và kỹ thuật cái nào quan trọng hơn? Câu trả lời là chúng quan trọng như nhau. Chúng hỗ trợ lẫn nhau, thúc đẩy lẫn nhau. Việc nhất định phải phân chia khoa học, kỹ thuật khác biệt, phải phân định cái nào quan trọng hơn, thực chất là vì một số người muốn nhấn mạnh rằng bản thân mình quan trọng hơn, có giá trị hơn.

Sự phát triển của kỹ thuật có tốc độ nhanh hơn, là không ngừng đổi mới, là sức mạnh thực sự thúc đẩy sự phát triển của nhân loại. Khoa học phụ thuộc nặng nề vào sự phát triển kỹ thuật, tương đối ổn định, rất khó có những đột phá liên tục. Mọi khoa học đều phải thông qua kỹ thuật để tiến hành kiểm chứng.

Giữa khoa học và kỹ thuật căn bản không tồn tại việc cái nào cao cấp hơn, cái nào có giá trị hơn. Tất cả những ai muốn tách rời khoa học và kỹ thuật, nhấn mạnh khoa học có giá trị hơn, đều vì một mục đích: Đả kích văn minh cổ đại và thành tựu lao động chân tay của con người, phủ định thành tựu của thời cổ đại; thay vào đó, họ dựng lên một cái gọi là "khoa học" rồi cho rằng chính nhờ có khoa học của phương Tây thì thế giới mới phát triển.

Hiện nay, một bộ phận trong giới học thuật đang có xu hướng sa đà vào việc chạy theo các công bố quốc tế, coi số lượng bài báo và giải thưởng quốc tế là thước đo duy nhất cho thành tựu và sự phát triển. Điều này vô tình tạo ra sự xa rời giữa nghiên cứu và ứng dụng. Một quốc gia chỉ có nhiều công trình khoa học lý thuyết, thiếu nền tảng kỹ thuật sản xuất vững mạnh, cũng không quan tâm tới ứng dụng các thành tựu mới của khoa học, sẽ rất dễ rơi vào trạng thái "trống rỗng hóa" công nghiệp, mất đi khả năng tự chủ trước những biến động toàn cầu.

5. Thực tiễn Việt Nam: Kỹ thuật là "chìa khóa" để tăng tốc phát triển

Nhìn vào bối cảnh Việt Nam, chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa sâu rộng với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong một khoảng thời gian rất dài. Trong nhiều thập kỷ, chúng ta thường nghe nói về sự thiếu hụt "công nghệ" rồi "công nghệ nền", "công nghệ lõi", nhưng thực tế, cái chúng ta thiếu hơn cả chính là năng lực kỹ thuật được sử dụng rộng rãi trong cuộc sống. 

Để sửa chữa, khắc phục những điểm yếu này, có lẽ ba giải pháp sau đây cần sớm được thực hiện:

Một là phải sớm chuyển đổi từ gia công sang làm chủ.

Việt Nam đã và đang là công xưởng lớn của thế giới, nhưng phần lớn vẫn dừng lại ở việc vận hành kỹ thuật của nước ngoài. Để tiến xa hơn, việc đầu tư vào đội ngũ kỹ sư lành nghề, những người có khả năng sáng tạo ra quy trình và công cụ sản xuất mới, quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn việc đào tạo các nhà khoa học và các công trình khoa học mang tính hàn lâm được công bố quốc tế.

Hai là kỹ thuật phải gắn liền với sản xuất, ứng dụng rộng rãi trong sản xuất.

Các doanh nghiệp đầu tàu của Việt Nam hiện nay đang bắt đầu hiểu rõ vai trò và giá trị của kỹ thuật. Thành công trong việc tự chủ sản xuất ô tô, điện thoại, thiết bị 5G hay vũ khí của các tập đoàn lớn không bắt đầu từ những phát kiến khoa học mới của thế giới, mà bắt đầu từ việc làm chủ quy trình kỹ thuật, tối ưu hóa sản xuất và cải tiến phương thức quản lý.

Ba là phải hài hòa giữa "Học" và "Hành".

Việt Nam cần tránh rơi vào cái bẫy tâng bốc khoa học, hạ thấp kỹ thuật mà một số chuyên gia trên thế giới đã cảnh báo. Nghiên cứu khoa học trong các trường đại học cần gắn chặt với hoạt động của các doanh nghiệp và thị trường. Khoa học phải phục vụ mục tiêu cuối cùng là tạo ra kỹ thuật tốt hơn, sản phẩm cạnh tranh hơn, chứ không nhằm vào việc cạnh tranh xuất bản trên các tạp chí quốc tế.

Tóm lại, Khoa học và Kỹ thuật là hai mặt không thể tách rời của một đồng xu. Khoa học giúp chúng ta đi nhanh hơn và chính xác hơn, nhưng Kỹ thuật mới là thứ trực tiếp tạo ra của cải và sức mạnh thực tế. 

Với một quốc gia đang cần phát triển nhanh và sớm thoát được bẫy thu nhập trung bình như Việt Nam, việc tập trung vào năng lực kỹ thuật, coi trọng những kỹ sư "nhúng tay vào dầu mỡ" chính là con đường thực tế nhất để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, trở thành quốc gia phát triển và khẳng định được vị thế của Việt Nam trên bản đồ công nghệ thế giới.