Orban thua đau là bài học cho tất cả các chính trị gia

Thủ tướng Hungary thua đau là bài học cho tất cả các chính trị gia

Thủ tướng Hungary Viktor Orban, người đã cầm quyền liên tục suốt 16 năm, cùng đảng của ông đã bị đánh bại trong cuộc bầu cử ngày 12 vừa qua. Ông là nhà lãnh đạo kỳ cựu trên chính trường vốn nổi tiếng với phong cách "độc hành" và là "cái gai" lớn nhất trong mắt Liên minh Châu Âu (EU), một tay chơi lão luyện trong các ván bài chính trị, đã từng vượt qua những chông gai tưởng như không thể vượt qua, nhưng cuối cùng ông đã ngã ngựa chỉ vì một nguyên nhân đơn giản: nền kinh tế mà phe đối lập gọi là "sụp đổ" và "đội sổ".

Thất bại của ông là một bài học cho tất cả các chính trị gia: Trong thế giới dân chủ, cho dù bạn có phát biểu hay đến đâu, tung ra hàng loạt những khẩu hiệu mê hoặc người dân thế nào, được thế lực hùng mạnh ở nước ngoài công khai ủng hộ, và dù có khéo léo xoay xở trong các cuộc đấu tranh quyền lực nội bộ khắc nghiệt mà những người khác rơi vào hoàn cảnh đó sẽ sụp đổ..., nhưng nếu bạn không làm đầy được chiếc tủ lạnh của người dân, để xảy ra tình trạng thiếu "bánh mỳ và bơ", hay ở Việt Nam là "gạo và thịt" thì bạn khó tránh khỏi cái kết bị cử tri ruồng bỏ.

Orban có tới 16 năm cầm quyền liên tục (và trước đó từng cầm quyền 4 năm), và là nhà lãnh đạo tại vị lâu nhất ở châu Âu thời hậu Chiến tranh Lạnh, nên ông không phải là người tầm thường. Đặc biệt, chính sách đối ngoại của Orban rất nổi bật và mang bản sắc riêng, nhất là ông chú trọng duy trì quan hệ tốt với tất cả các cường quốc. 

Ông có quan hệ rất tốt với Trung Quốc; quan hệ Trung Quốc - Hungary là mối quan hệ hợp tác cùng có lợi vững chắc nhất, được hai bên định nghĩa là Đối tác chiến lược toàn diện trong mọi hoàn cảnh. Chính quyền Orban tích cực tham gia xây dựng "Vành đai và Con đường", thu hút đầu tư từ các tập đoàn như CATL, BYD; tuyến đường sắt Hungary - Serbia là một dự án biểu tượng. Đối với ông, Trung Quốc là nguồn đầu tư và việc làm không thể thay thế.

Mặt khác, Orban cũng là bạn "tri kỷ phương xa" của Donald Trump. Trump có mối quan hệ cá nhân rất sâu sắc với ông Orban và coi ông Orban là đối tác đáng tin cậy nhất tại châu Âu. Trước thềm cuộc bầu cử Hungary, ông đã cử Phó Tổng thống Vance đến thăm Hungary để ủng hộ ông Orban, và Trump cũng đăng bài kêu gọi: "Hãy đi bỏ phiếu cho Viktor Orban! Ông ấy là một người bạn thực sự, một chiến binh và một người chiến thắng!"

Nhưng việc ông có quan hệ tốt với Mỹ phần lớn chỉ dừng lại ở quan hệ tốt với chính quyền Trump. Giới tinh hoa (establishment) của Mỹ từ lâu đã giữ thái độ chỉ trích ông, gọi Hungary là quốc gia "dân chủ phi tự do" và tham gia thổi phồng các vấn đề tham nhũng của chính quyền Orban.

Đồng thời Orban còn duy trì tương tác với Putin, điều bị coi là "sai lầm chính trị" trong nội bộ EU và bị mô tả là "con ngựa thành Troy" bên trong liên minh. Hungary phụ thuộc 70%-80% năng lượng vào Nga, do đó ông kiên quyết phản đối các lệnh trừng phạt năng lượng của EU đối với Nga. Ông cũng nhiều lần bỏ phiếu chống lại các nghị quyết viện trợ Ukraine của EU, làm trì hoãn tiến trình, khiến truyền thông phương Tây gọi ông là "đại lý của Putin tại EU". Cũng vì lý do này, quan hệ giữa Ukraine và Hungary rất căng thẳng.

Dù Hungary là thành viên EU, nhưng "đường lối chống EU" của Orban đã dẫn đến sự phân biệt đối xử của giới chính trị và truyền thông châu Âu dành cho nước này. Khoản ngân sách 18 tỷ Euro từ "Quỹ Gắn kết" và "Quỹ Phục hồi và Chống chịu" dành cho Hungary liên tục bị đóng băng, làm trầm trọng thêm tình trạng căng thẳng kinh tế của nước này.

Dư luận châu Âu hết lời Orban rất nặng nề, họ cho rằng một trong những phương thức quản trị của Orban là tạo ra sự đối đầu nhị nguyên vĩnh cửu: "Chúng ta và Họ". Những người chỉ trích cho rằng ông mô tả EU là "Liên bang Xô viết cũ đang cố gắng cướp bóc Hungary". 

Ông có thói quen gọi phe đối lập trong nước và truyền thông độc lập là "kẻ bán nước", "đại lý bên ngoài" (thực tế thì phe đối lập mắng ông cũng tương tự), và tuyên bố chỉ có ông mới bảo vệ được "người Hungary chân chính khỏi sự xâm hại của tầng lớp tinh hoa toàn cầu". 

Ông giương cao ngọn cờ chống nhập cư trong EU, từng xây tường rào biên giới trong cuộc khủng hoảng tị nạn năm 2015, tuyên bố "không muốn châu Âu trở thành người lai" và trực tiếp đánh đồng nhập cư với khủng hoảng, từ chối hạn ngạch tiếp nhận người tị nạn của châu Âu.

Ông cũng đứng đầu phong trào chống LGBT, lập pháp hạn chế trẻ vị thành niên tiếp cận nội dung LGBT, giương cao ngọn cờ giá trị gia đình truyền thống Cơ đốc giáo để chống lại "sự suy đồi của chủ nghĩa tự do phương Tây".

Thực tế, nhiều chủ trương chính trị và xã hội của Orban không phải là không có lý. Nếu nền kinh tế vẫn ổn định và phát triển, đời sống của người lao động tốt hơn, thì những chính sách của ông hoàn toàn có thể được cử tri hoan nghênh; và thực tế ông đã cầm quyền liên tục 16 năm trong điều kiện bầu cử rất dân chủ. 

Nhưng ông đã bị đánh bại chỉ vì nền kinh tế Hungary hiện tại quá tồi tệ. Hungary đã rơi vào vũng lầy lạm phát đình trệ suốt 3 năm, tăng trưởng GDP quanh quẩn ở mức 1%, thấp nhất trong số các nước Trung và Đông Âu. Tỷ lệ lạm phát có lúc vọt lên 17%, và nguy hiểm hơn, tỷ lệ tăng giá cả vượt xa tỷ lệ tăng lương. Các gia đình bình thường nhận thấy giá phô mai, bánh mì và nhiều nhu yếu phẩm trong siêu thị tăng gấp đôi, trong khi sức mua thực tế của họ lùi lại gần 10 năm.

Đảng Tisza đối lập do Magyar Péter lãnh đạo đã nắm bắt chính xác điểm yếu của Orban và tâm lý cử tri, hô vang khẩu hiệu "chống tham nhũng" và quay lại với châu Âu để lấy lại "số tiền cứu mạng" 18 tỷ Euro bị đóng băng. Đây là nguyên nhân chính và trực tiếp để họ đánh bại lão tướng Orban. 

Theo một nghĩa nào đó, đây cũng là kết cục của việc EU sử dụng đòn bẩy tài chính để tác động làm thay đổi ban lãnh đạo và đường lối phát triển của Hungary. Orban mất sự ủng hộ trong nước vì thành tích kinh tế kém cỏi chứ không phải vì những lý do khác. Thế mới nói Thủ tướng Hungary thua đau là bài học cho tất cả các chính trị gia.

Thế hệ trẻ muốn bánh mì và tương lai, nhưng ví tiền của họ xẹp lép, trong khi con đường hướng tới châu Âu bị chặn lại. Khi tâm trạng bức bối, họ coi các chủ trương của Orban là "show diễn chính trị". Họ cần EU và tiền của EU hơn. 

Orban còn bị coi là biểu tượng của sự bảo thủ, trì trệ kiểu cũ vì đã già. So với một Orban 62 tuổi, lãnh đạo đảng đối lập Magyar Péter năm nay chỉ 45 tuổi, ngoại hình phong độ, xuất thân từ ngành luật, từng là nhà ngoại giao, đã đáp ứng đúng trí tưởng tượng về "luồng sinh khí mới" và "sự thay đổi" của người dân, nhất là giới trẻ.

Đối đầu là lẽ thường tình trong chính trường bầu cử dân chủ. Gần như ngay khi Orban thừa nhận thất bại, Thủ tướng sắp nhậm chính Magyar đã nói với đám đông y như cách nói của Trump: "Chúng ta đã cùng nhau lật đổ chế độ Orban. Chúng ta đã cùng nhau giải phóng Hungary. Chúng ta đã giành lại đất nước của mình."

Truyền thông do giới tinh hoa châu Âu và Mỹ khống chế đều bày tỏ rất vui mừng trước thất bại của Orban. Tờ Politico phiên bản châu Âu viết trong một bài báo hôm thứ Hai rằng, sự ra đi của Orban chắc chắn là một sự giải tỏa lớn đối với EU. Trong nhiều năm, ông đã phơi bày và lợi dụng những khiếm khuyết mang tính hệ thống của EU, mà gần đây nhất là giúp Putin ngăn chặn EU cung cấp khoản viện trợ 90 tỷ Euro cho Ukraine. Vì thế, ngay khi được thông báo kết quả bầu cử, Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Von der Leyen đã vui mừng tuyên bố: "Tối nay, trái tim của châu Âu đang đập mạnh mẽ hơn tại Hungary."

Tóm lại, thất bại của "lão tướng" Viktor Orban sau 16 năm cầm quyền không chỉ là một sự thay đổi nhân sự trên chính trường Hungary, mà còn là một minh chứng đắt giá cho quy luật sinh tồn của bất kỳ chính trị gia nào. Từ sự kiện này, có thể rút ra ba bài học cốt lõi:

1) "Cái bụng đói" luôn thắng mọi khẩu hiệu: Dù chính trị gia có sở hữu kỹ năng diễn thuyết bậc thầy, tư duy chiến lược tầm cỡ quốc tế hay có các đồng minh hùng mạnh (như Donald Trump hay Nga, Trung Quốc) đứng sau, tất cả sẽ trở nên vô nghĩa nếu nền kinh tế bất ổn. Khi "chiếc tủ lạnh" của người dân trống rỗng và sức mua bị kéo lùi một thập kỷ, những lý tưởng về chủ quyền hay giá trị truyền thống sẽ bị coi là "show diễn chính trị" xa xỉ.

2) Cái giá của sự đối đầu và đòn bẩy kinh tế: Việc duy trì lối chơi "độc hành" và đối đầu trực diện với các thiết chế chung (như EU) có thể mang lại danh tiếng nhất thời về sự cứng rắn, nhưng cũng tạo ra những rủi ro chí mạng. Việc EU đóng băng 18 tỷ Euro đã trở thành "vũ khí kinh tế" sắc bén, khiến nội lực của Hungary suy yếu, trong khi bất mãn tăng cao, tạo kẽ hở cho phe đối lập khai thác và lật ngược thế cờ.

3) Quy luật của sự thay đổi: Sự xuất hiện của Magyar Péter cho thấy cử tri, đặc biệt là giới trẻ, luôn có xu hướng tìm kiếm "luồng sinh khí mới" khi cảm thấy sự bảo thủ và trì trệ đã chạm ngưỡng. Một chính trị gia dù lão luyện đến đâu nếu không thể thích nghi với kỳ vọng về tương lai của thế hệ mới cũng sẽ bị đào thải.

Câu chuyện tại Hungary là lời nhắc nhở đanh thép rằng: Lòng dân bắt nguồn từ dân sinh. Muốn bảo vệ quyền lực và thực hiện những lý tưởng chính trị cao siêu, trước hết người lãnh đạo phải bảo vệ được "bánh mì và bơ", hay "gạo và thịt", những nhu cầu cơ bản nhất của nhân dân mình.