Cuộc đọ sức giữa Hayek và Keynes

Cuộc đọ sức giữa Hayek và Keynes

Trong lịch sử tư tưởng kinh tế thế kỷ XX, nếu muốn tìm kiếm một sự đối lập mang tính biểu tượng nhất, không gì vượt qua được cuộc đọ sức giữa Hayek và Keynes. Hai người không chỉ đại diện cho hai hướng đi của kinh tế học, mà còn đại diện cho hai niềm tin cơ bản về xã hội và quốc gia. 

Một bên nhấn mạnh vào sự tự do kinh doanh (laissez-faire), tin tưởng vào trí tuệ tự điều tiết của thị trường; một bên nhấn mạnh vào sự can thiệp của chính phủ, tin rằng sự điều tiết định chế có thể tránh được sự sụp đổ của xã hội. Sự giao tranh tư tưởng của họ không chỉ để lại ảnh hưởng sâu rộng trong giới học thuật, mà còn nhào nặn nên diện mạo của chủ nghĩa tư bản đương đại trong thực tiễn chính trị và kinh tế.

1. Cuộc chiến niềm tin: Thị trường tự do đối đầu Can thiệp nhà nước. Hayek là nhân vật đại diện của trường phái Áo. Ông tin tưởng mãnh liệt rằng cơ chế giá cả thị trường có thể phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả, và bất kỳ sự can thiệp quá mức nào của chính phủ cũng sẽ làm bóp méo các tín hiệu thị trường, cuối cùng dẫn đến mất hiệu quả và tổn hại tự do. 

Trong tác phẩm Đường về nô lệ, ông lập luận rằng nếu chính phủ không ngừng mở rộng quyền lực dưới danh nghĩa điều tiết kinh tế, cuối cùng sẽ xói mòn tự do cá nhân và trượt dài vào vực thẳm của chủ nghĩa tập quyền. Đối với ông, thị trường tự do không chỉ là một chế độ kinh tế, mà còn là nền tảng để bảo vệ tự do chính trị và nhân phẩm cá nhân.

Ngược lại, Keynes đã nhìn thấy từ đống đổ nát của Thế chiến I và cuộc Đại khủng hoảng rằng thị trường không phải lúc nào cũng có thể tự điều tiết. Những biến động dữ dội của chu kỳ kinh tế, sự tự tích lũy và mất cân bằng của chủ nghĩa tư bản sẽ dẫn đến thất nghiệp quy mô lớn và bất ổn xã hội. 

Trong cuốn Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ, Keynes đề xuất rằng chính phủ cần thiết phải can thiệp tích cực vào kinh tế thông qua các chính sách tài khóa và tiền tệ: tăng chi tiêu công trong thời kỳ suy thoái để kích cầu, giảm bớt thất nghiệp và nghèo đói; thu hẹp mức độ phù hợp trong thời kỳ phồn thịnh để ngăn chặn tình trạng quá nhiệt và bong bóng. 

Keynes không phủ nhận hoàn toàn thị trường, mà nhấn mạnh rằng thị trường cần bàn tay hữu hình của chính phủ để duy trì sự cân bằng. Cuộc đọ sức về niềm tin này thực chất là sự giằng co giữa "tự do" và "trật tự", là việc lựa chọn tin vào trật tự tự nhiên của thị trường hay dựa vào trật tự định chế của quốc gia.

2. Sự cứu rỗi của tự do: Khẩu hiệu của Hayek và Công cụ của Keynes. 

Ở cấp độ niềm tin chính trị của xã hội phương Tây, Hayek chắc chắn đã giành được sự ủng hộ đạo lý lớn hơn. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các chính phủ phương Tây thường đặt thị trường tự do và tự do cá nhân song hành như một ngọn cờ giá trị để đối kháng với thể chế kinh tế kế hoạch của Liên Xô. Reagan ở Mỹ, Thatcher ở Anh đều giơ cao ngọn cờ tự do kiểu Hayek, đề xuất cắt giảm quy mô chính phủ, giảm gánh nặng thuế, nới lỏng quản chế để nhường thêm không gian cho thị trường. 

Tuy nhiên, khi kinh tế rơi vào khủng hoảng, thứ thực sự phát huy tác dụng thường không phải là sự buông lỏng của Hayek mà là sự can thiệp của Keynes. Tại Mỹ những năm 80 của thế kỷ trước, mặc dù chính quyền Reagan thực thi "Reaganomics" với biểu tượng là giảm thuế và tự do hóa tài chính, nhưng khi bão tố tài chính và vấn đề thất nghiệp trở nên tồi tệ, chính phủ Mỹ vẫn buộc phải ổn định tình hình thông qua thâm hụt tài khóa và các chính sách mở rộng. Chính quyền Thatcher ở Anh cũng vậy, một mặt rêu rao cải cách thị trường hóa, mặt khác lại mở rộng chi tiêu công trong khủng hoảng để bảo vệ việc làm.

3. Điều này phản ánh một thực tế: Lý thuyết Keynes vẫn là cơ sở để duy trì chế độ chủ nghĩa tư bản hiện đại.

Tư tưởng của Hayek mang ý nghĩa biểu tượng về mặt chính trị, có thể đóng vai trò là ngọn cờ tự do để khích lệ lòng người; nhưng trong quản lý kinh tế, nếu chính phủ thực sự kiên trì buông lỏng thị trường, rất có thể sẽ dẫn đến khủng hoảng mất kiểm soát, thậm chí gây ra sự sụp đổ mang tính hệ thống. Các công cụ chính sách của Keynes, tuy không phù hợp với lý niệm thuần túy của chủ nghĩa tự do, nhưng đã trở thành "túi cầm máu" để duy trì chế độ chủ nghĩa tư bản hiện đại.

4. Nỗi đau xã hội ẩn sau ảo ảnh tự do

Niềm tin vào thị trường tự do kiểu Hayek giả định rằng thị trường luôn có thể đạt đến cân bằng thông qua cơ chế tự điều chỉnh giá cả. Tuy nhiên, thực tế thảm khốc của cuộc Đại khủng hoảng đã chứng minh niềm tin này quá ngây thơ. Hàng triệu người thất nghiệp, sự đói khát và biến động trên đường phố không thể được an ủi bằng câu nói "về lâu dài thị trường sẽ tự phục hồi". Câu mỉa mai nổi tiếng của Keynes "Về lâu dài, tất cả chúng ta đều đã chết" đã chỉ thẳng vào sự đạo đức giả của thuyết buông lỏng tự do: Khi tầng lớp đáy của xã hội rơi vào tuyệt vọng, có mấy ai chờ đợi được đến ngày thị trường tự phục hồi?

Bên cạnh logic của thị trường tự do là hiệu quả cùng với sự dã man của rừng rậm đằng sau đó, còn có logic của xã hội; đó là sự sinh tồn. "Bàn tay vô hình" của thị trường sẽ không tự giác quan tâm đến nỗi khổ của tầng lớp dưới. Chính vì vậy, mặc dù các chính phủ phương Tây kiên trì tự do về mặt ý thức hệ, nhưng trong quản trị thực tế họ buộc phải dựa vào sự can thiệp và cứu trợ kiểu Keynes. 

Trợ cấp thất nghiệp, công trình công cộng, phúc lợi xã hội..., tất cả đều là những biện pháp vi phạm nguyên tắc thị trường thuần túy của Hayek, nhưng lại là điều kiện cần thiết để tránh biến động xã hội và duy trì sự ổn định của chủ nghĩa tư bản. Quan điểm thị trường thuần túy của Hayek là điển hình của những trí thức xã hội không hiểu thấu nhân gian.

5. Chiến thắng của Keynes và nỗi khốn đốn của chủ nghĩa tư bản

Có thể nói, Keynes là "vị cứu tinh" của chủ nghĩa tư bản. Nếu không có lý luận và công cụ chính sách của Keynes, chủ nghĩa tư bản rất có thể đã sụp đổ trong cuộc Đại khủng hoảng 1929-1933 và kéo dài tới 1940, nhường thêm cơ hội cho chủ nghĩa cực quyền. 

Chính Keynes đã cung cấp một con đường ở giữa: vừa không buông lỏng hoàn toàn thị trường, vừa không đi theo thái cực kinh tế kế hoạch tập trung, mà thông qua can thiệp nhà nước và chính sách phúc lợi để giảm bớt những khiếm khuyết của thị trường. 

Tuy nhiên, chiến thắng kiểu Keynes cũng mang đến những nỗi khốn đốn mới. Sự mở rộng tài khóa và chi tiêu phúc lợi lâu dài đã khiến các quốc gia phương Tây phổ biến gánh trên vai những khoản nợ nặng nề. Mỹ bắt đầu tích lũy thâm hụt tài khóa từ thời Reagan, các nước châu Âu thì sa vào vũng lầy của một xã hội phúc lợi khó có thể duy trì. 

Chính sách của Keynes có hiệu quả trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại tạo ra những khủng hoảng mới: nợ quốc gia như hình với bóng, phúc lợi xã hội phình to khó có thể thu hẹp, và sự giãn nở của tư bản tài chính lại mang đến những bất ổn mới. Chủ nghĩa tư bản rơi vào một mâu thuẫn: kiên trì thị trường tự do của Hayek thì xã hội sẽ bùng nổ vì khủng hoảng và bất bình đẳng; kiên trì chính sách can thiệp của Keynes thì nợ quốc gia và gánh nặng định chế sẽ kéo sập nền kinh tế. Sự khốn đốn mang tính cấu trúc này chính là căn nguyên của những biến động không ngừng của chủ nghĩa tư bản phương Tây kể từ đầu thế kỷ XXI.

6. Niềm tin của Hayek, sự cứu rỗi của Keynes 

Nhìn lại trăm năm, cuộc đọ sức giữa Hayek và Keynes dường như vẫn chưa phân định thắng thua tuyệt đối. Các chính phủ phương Tây đứng về phía Hayek về mặt niềm tin, coi thị trường tự do là biểu tượng của tính hợp pháp của chế độ; nhưng về phương thức quản trị, họ buộc phải dựa vào Keynes, nhờ vào sự can thiệp nhà nước và cứu trợ xã hội để duy trì trật tự. 

Nếu các chính phủ phương Tây thực sự sắt đá kiên trì niềm tin tự do, quán triệt giáo điều thuần túy của Hayek, có lẽ chủ nghĩa tư bản đã sụp đổ từ lâu vì không thể ứng phó với khủng hoảng. Chính sách của Keynes tuy để lại nợ nần và sự khốn đốn về phúc lợi, nhưng ít nhất đã cho phép chủ nghĩa tư bản tiếp tục tồn tại, và duy trì được ưu thế của thế giới phương Tây trong làn sóng Chiến tranh Lạnh trước kia và Toàn cầu hóa hiện nay.

Vì vậy, Keynes có lẽ mới là vị cứu tinh thực sự của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Tư tưởng của ông hé lộ một sự thật lạnh lùng: tự do của thị trường không phải là huyền thoại cuối cùng, sự sinh tồn của xã hội mới là ranh giới cuối cùng của một thể chế. 

Đúng như ông đã nói, "Về lâu dài, tất cả chúng ta đều đã chết", câu nói này không chỉ là sự mỉa mai đối với niềm tin mù quáng vào thị trường tự do, mà còn là lời nhắc nhở thực tế mà xã hội hiện đại phải đối mặt trực diện. Tự do có ranh giới, tự do không biên giới là tự do của rừng rậm phản văn minh.

Cuộc tranh luận giữa thị trường và quốc gia, giống như hai dòng thủy triều ngược hướng, đang vỗ vào cùng một bờ biển.

7. Việt Nam: Sự hội tụ thực tiễn giữa "Bàn tay vô hình" và "Vai trò dẫn dắt"

Nếu cuộc đối thoại giữa Hayek và Keynes là tấm gương phản chiếu sự giằng xé của chủ nghĩa tư bản phương Tây, thì hành trình phát triển của Việt Nam sau Đổi mới lại cho thấy một mô hình dung hòa thực dụng, nơi ranh giới giữa thị trường và nhà nước không phải là sự đối kháng tuyệt đối, mà là sự bổ sung có tính chiến lược, trong đó thuyết tự do của Hayek được dùng làm động lực tăng trưởng, còn thuyết can thiệp của Keynes được dùng làm cái neo giữ vững ổn định xã hội.

Mô hình "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" về bản chất là một nỗ lực kết hợp động lực tăng trưởng từ cơ chế thị trường (phản ánh phần nào tinh thần của Hayek) với vai trò dẫn dắt, điều tiết và bảo đảm an sinh của nhà nước (mang đậm dấu ấn Keynes). Việt Nam không chọn con đường thuần túy tự do hóa, cũng không quay lại cơ chế kế hoạch hóa tập trung, mà tìm kiếm một "con đường thứ ba" dựa trên tính thực tiễn, bối cảnh thể chế đặc thù và yêu cầu ổn định chính trị–xã hội.

Giải phóng sức sản xuất: Lời giải từ tinh thần Hayek 

Trong giai đoạn đầu của Đổi mới, nhất là trong thập niên 1990, Việt Nam đã áp dụng triệt để tư tưởng của Hayek về việc tôn trọng quy luật giá cả và quyền tự do kinh doanh. Việc xóa bỏ cơ chế quan liêu bao cấp, thừa nhận nền kinh tế nhiều thành phần chính là sự thừa nhận rằng: Chính phủ không thể biết hết mọi nhu cầu của xã hội như cách thị trường tự vận hành. Sự bùng nổ của khu vực kinh tế tư nhân và thu hút vốn FDI trong hơn ba thập kỷ qua là minh chứng cho việc giải phóng "trí tuệ phân tán" trong dân cư, một khái niệm cốt lõi của Hayek, đã giúp Việt Nam thoát khỏi nghèo nàn và lạc hậu.

Quản trị vĩ mô và an sinh: Công cụ từ Keynes 

Tuy nhiên, Việt Nam không lựa chọn chủ nghĩa tự do thị trường cực đoan. Theo đà đổi mới, chính phủ Việt Nam tăng cường vai trò điều tiết vĩ mô mạnh mẽ, đặc biệt rõ nét trong các giai đoạn khủng hoảng.

Chống đỡ cú sốc: Khi nền kinh tế đối diện với các cú sốc như khủng hoảng tài chính tiền tệ châu Á 1998, tài chính toàn cầu 2008 hay đại dịch COVID-19 2020-2021 vừa qua, nhà nước Việt Nam đã nhanh chóng chuyển sang công cụ Keynes: gói kích thích tài khóa, giãn giảm thuế, đẩy mạnh đầu tư công trọng điểm, và các chính sách hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp và người lao động. Chính sự linh hoạt này đã giúp Việt Nam tránh được những đứt gãy hệ thống, duy trì tốc độ tăng trưởng và ổn định vĩ mô tương đối vững chắc qua nhiều chu kỳ.

Định hướng xã hội: Ranh giới "định hướng xã hội chủ nghĩa".

"Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" chính là lời khẳng định sự sinh tồn của xã hội và công bằng không thể phó mặc cho thị trường. Việt Nam luôn chú trọng các chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo, bảo hiểm y tế toàn dân và điều tiết giá các mặt hàng thiết yếu (điện, xăng dầu) để đảm bảo tầng lớp đáy của xã hội không bị gạt ra khỏi tiến trình phát triển.

Thử thách của sự kết hợp: Tránh bẫy của cả hai

Vận dụng cả Hayek và Keynes mang lại sự linh hoạt nhưng cũng đặt Việt Nam trước những thách thức lưỡng nan đã nêu ở phần trên:

Hiệu quả đầu tư công (Cảnh báo của Hayek): Nếu quá lạm dụng vai trò của Nhà nước hoặc các doanh nghiệp nhà nước, nền kinh tế dễ rơi vào tình trạng kém hiệu quả, lãng phí nguồn lực và gây méo mó tín hiệu thị trường.

Áp lực nợ và lạm phát (Cảnh báo của Keynes): Việc duy trì các chính sách hỗ trợ và đầu tư công quy mô lớn để giữ đà tăng trưởng luôn tiềm ẩn rủi ro lạm phát và áp lực nợ công lên ngân sách quốc gia.

8. Kết luận: Bài học về sự thăng bằng cho giai đoạn tăng trưởng hai con số

Nhìn vào thực tiễn 50 năm phát triển vừa qua, có thể thấy Việt Nam hiện nay đang cố gắng xây dựng một cấu trúc kinh tế mà ở đó: Thị trường làm động lực, Nhà nước làm nhạc trưởng, dẫn dắt quá trình đổi mới sáng tạo, Xã hội thượng tôn pháp luật. Việt Nam cần sự tự do của Hayek để tạo ra sự thịnh vượng, để mỗi cá nhân được sáng tạo và làm giàu chính đáng. Nhưng cũng cần sự tỉnh táo của Keynes để biết rằng thị trường có những "khuyết tật" bẩm sinh, và nếu không có sự can thiệp kịp thời của Nhà nước, những cơn địa chấn kinh tế sẽ biến thành thảm họa xã hội.

"Trong dài hạn, tất cả chúng ta đều sẽ chết". Câu nói của Keynes nhắc nhở chúng ta 

"Về lâu dài, tất cả chúng ta đều đã chết"; câu nói của Keynes nhắc nhở chúng ta rằng không thể đánh đổi sự sinh tồn hiện tại của người dân bằng những lý thuyết thị trường thuần túy; và không thể bỏ mặc những nỗi đau hiện tại của người dân bằng mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Nhưng "Đường về nô lệ" của Hayek cũng nhắc nhở chúng ta rằng tự do kinh tế không phải là thứ có thể ban phát, mà phải được kiến tạo thông qua thể chế tôn trọng quyền sở hữu, pháp quyền và cạnh tranh công bằng, rằng mọi sự can thiệp của quyền lực đều phải có giới hạn để không làm dập tắt ngọn lửa của sự tự do và tư duy chủ động đổi mới sáng tạo của mỗi người dân.

Vận dụng bài học từ cuộc đọ sức Hayek–Keynes vào Việt Nam không phải là chọn phe, mà là nhận thức rõ giới hạn của cả hai. Thị trường tự do cần không gian để sáng tạo và phân bổ hiệu quả, nhưng không thể tự động giải quyết bài toán công bằng, phát triển bền vững hay bảo vệ nhóm yếu thế trước những cú sốc bất đối xứng. Ngược lại, can thiệp nhà nước dù là công cụ cứu cánh trong khủng hoảng, nhưng không thể thay thế động lực cạnh tranh; nếu lạm dụng hoặc thiếu kỷ luật tài khóa, sẽ triệt tiêu sáng kiến tư nhân, làm nặng gánh ngân sách và kéo dài cơ chế xin–cho. 

Do đó, tương lai của mô hình kinh tế Việt Nam phụ thuộc vào khả năng chuyển từ "can thiệp trực tiếp" sang "kiến tạo thể chế": xây dựng hệ thống pháp lý minh bạch và dự báo được, độc lập hóa chức năng giám sát tài chính–ngân hàng, tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước theo hướng cạnh tranh bình đẳng, đồng thời phát triển mạng lưới an sinh xã hội hiện đại, tài chính hóa một cách thận trọng và có kiểm soát.

Nhìn lại, cuộc đối thoại giữa Hayek và Keynes không chỉ là di sản của phương Tây, mà là một tấm gương phản chiếu cho mọi quốc gia đang tìm kiếm sự cân bằng giữa tăng trưởng và ổn định, giữa tự do và trật tự. Đối với Việt Nam, bài học lớn nhất có lẽ nằm ở chỗ: không có mô hình nào là vĩnh cửu, chỉ có sự thích ứng thể chế là then chốt. 

Con đường phát triển của Việt Nam, do đó, không phải là sự lựa chọn nhị nguyên, mà là nghệ thuật giữ thăng bằng động: để thị trường dẫn dắt tăng trưởng, nhưng để nhà nước đảm bảo định hướng, công bằng và khả năng chống chịu, qua đó giúp dân tộc trường tồn và đất nước phát triển bền vững trước sóng gió ngày càng mạnh mẽ của chính trị và kinh tế toàn cầu.

Đọc thêm:   https://www.adamsmith.org/blog/thinkpieces/review-keynes-hayek-the-clash-that-defined-modern-economics