Tình hình Trung Quốc và ảnh hưởng tới Việt Nam

Tình hình Trung Quốc và ảnh hưởng tới Việt Nam

FB PHÚC LAI 28.01.2026.
PHẦN MỘT. NHÌN LẠI LỊCH SỬ
Một anh bạn đề nghị tôi liên hệ với vụ xử lý Lâm Bưu 55 năm trước, năm 1971. Hồi đó có hai thuyết về hình thức xử lý Lâm Bưu.

Đầu tiên chúng ta đọc “Bóng đêm trên Quảng trường Thiên An Môn” kể là Lâm Bưu và vợ là Diệt Quần bị bắn bằng súng chống tăng, chết trong xe bọc thép thành hai đống thịt. Thuyết thứ hai, khoảng những năm 2000 trên báo Việt Nam bảo là rơi máy bay ở Nội Mông. Đại khái thế, với tôi không quan trọng.

Cả hai vụ có những điểm rất tương đồng. Nếu Lâm Bưu là người kế thừa được ghi vào điều lệ Đảng, là người nắm giữ linh hồn của quân đội sau Cách mạng Văn hóa ; thì Trương Hựu Hiệp là thế hệ “Thái tử đảng”, bạn tâm giao và là người bảo kê quyền lực quân sự giúp ông Tập củng cố ghế Chủ tịch Quân ủy Trung ương suốt hơn một thập kỷ.

Khi quyền lực của lãnh đạo tối cao (Mao/Tập) đạt đến mức tuyệt đối, họ bắt đầu nhìn những “công thần” có uy tín quá cao trong quân đội như một mối họa tiềm tàng. Mao xử Lâm Bưu vì cảm thấy Lâm Bưu đang xây dựng một “vương quốc riêng” trong quân đội, đe dọa trực tiếp đến uy tín của mình. Việc xử lý Hiệp hiện nay chính là cách ông Tập xóa bỏ cái bóng quá lớn của một vị tướng có thực quyền, giống y như cách Mao đã làm với Lâm.

Hồi đó, cái chết của Lâm Bưu trong vụ rơi máy bay ở Nội Mông Cổ (còn gọi là “Vụ 13 tháng Chín”) được giữ kín một thời gian trước khi công bố là “kẻ phản bội” đã là một cú sốc kinh hoàng cho dân chúng Trung Quốc thời bấy giờ. Lần này vụ Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập với việc ông Tập công bố lệnh điều tra ngay trước Tết Nguyên đán 2026, sau một thời gian dài hai vị này vắng mặt trên truyền thông, cũng mang màu sắc của một chiến dịch thanh trừng chớp nhoáng.

Nếu Lâm Bưu bị gán tội “âm mưu ám sát Mao Chủ tịch”, thì Trương Hựu Hiệp hiện nay đang bị gán tội “tham nhũng và vi phạm kỷ luật chính trị”. Bản chất cả hai đều là quét sạch phe cánh quân sự để tái lập sự phục tùng tuyệt đối.

Về hậu quả, thời Mao, sau khi mất Lâm Bưu, quân đội Trung Quốc rơi vào tình trạng mất phương hướng, các tướng lĩnh lo sợ và chỉ biết phục tùng một cách máy móc. Điều này gián tiếp dẫn đến sự kết thúc của Cách mạng Văn hóa khi Mao qua đời. Đến năm 1979, Đặng Tiểu Bình xua quân tấn công Việt Nam ở 6 tỉnh biên giới phía Bắc, đã bộc lộ một quân đội “khố rách áo ôm” đúng nghĩa, vốn đã thê thảm dưới thời Lâm Bưu, lại qua 8 năm lộn xộn xử lý “tứ nhân bang” rồi các xáo trộn với Hoa Quốc Phong, Đặng Tiểu Bình… quân đội Bát Nhất lại càng tệ hại.

Hiện tại, việc thanh trừng Lưu Chấn Lập (Tham mưu trưởng tác chiến) cùng Trương Hựu Hiệp tạo ra một khoảng chân không ở cấp điều hành cao nhất, cùng với sự tồn tại của “thị trường sao và vạch” mấy thập kỷ, chắc chắn tình trạng các tướng lĩnh không có năng lực tác chiến chiếm các ghế chủ chốt trong Bộ quốc phòng, càng ảnh hưởng đến sức chiến đấu của quân đội, dù có thể ngoan ngoãn hơn với chủ tịch Tập.

Tạm kết luận : Trong các hệ thống độc tài, người kế vị luôn là người dễ gặp nguy hiểm nhất. Vụ Lâm Bưu cho thấy Mao sẵn sàng đập nát cái cột trụ lớn nhất của mình để đảm bảo sự độc tôn, thì vụ Trương Hựu Hiệp cho thấy Tập sẵn sàng hy sinh cả tình bạn lâu năm và sự ổn định của quân đội để ngăn chặn một cuộc đảo chính hoặc xu hướng li khai như trong bài trước tôi đã dự báo. Sự khác biệt lớn nhất là Mao xử Lâm Bưu khi Trung Quốc đang nghèo đói và đóng cửa ; còn Tập xử Hiệp khi Trung Quốc đang là “công xưởng thế giới” đang gặp bế tắc về dân số và công nghệ. Một sai lầm trong việc điều hành quân đội lúc này có thể dẫn đến sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống nhanh hơn nhiều so với thời Mao.

Một điểm khác biệt nữa, là ông Tập hiện nay không có người đóng vai trò “cánh tay phải” ổn định tình hình nội bộ. Thời Mao đã có Chu Ân Lai như một “người quản gia” vĩ đại. Ông có uy tín cá nhân cực cao, khéo léo dung hòa các phe phái và quan trọng nhất là ông giữ cho bộ máy hành chính không bị sụp đổ hoàn toàn trong cơn điên cuồng của Cách mạng Văn hóa. Hiện tại, ông Tập không muốn và không cho phép ai có uy tín cá nhân độc lập như vậy. Những người xung quanh ông hiện nay (như Thái Kỳ hay Lý Cường) đều là những người hoàn toàn dựa vào sự tin cậy của ông Tập để tồn tại.

Giả thuyết đặt ra là, nếu những sự kiện hiện nay tạo ra một đống đổ nát như thời Lâm Bưu và “tứ nhân bang” (thật ra là từ Cách mạng Văn hóa), sẽ không có ai đủ uy tín để đứng ra dàn xếp theo kiểu Chu Ân Lai. Hệ thống sẽ rơi vào tình trạng tê liệt cục bộ vì mọi người đều sợ sai và chỉ chờ lệnh từ một người duy nhất. Nếu phải tìm một nhân vật có vai trò tương đương trong việc duy trì vận hành hệ thống hiện nay, giới quan sát thường nhắc đến Thái Kỳ (Cai Qi). Đây là người đang nắm giữ bộ máy văn phòng và an ninh nội chính. Tuy nhiên, Thái Kỳ thiên về một “đao phủ” thực thi lệnh hơn là một “nhà ngoại giao” dàn xếp như Chu Ân Lai. Khi điểm gãy xảy ra (kinh tế sụp đổ hoặc li khai biên giới), một người chỉ biết thực thi mệnh lệnh sẽ không biết cách xử lý các biến số linh hoạt.

Câu chuyện của Mao khá giống của Putler hiện nay: khi một lãnh đạo độc tài cố thủ cực đoan như Mao trong những năm cuối đời, họ thường tạo ra một “khoảng chân không quyền lực” sau lưng mình. Khi Mao chết, “tứ nhân bang” nhanh chóng bị lật đổ vì chúng không có thực quyền, không nắm được quân đội (đã mất Lâm Bưu). Với ông Tập, sau khi xử lý cả Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập, ông đã triệt hạ luôn những người có khả năng bảo vệ di sản của mình.

PHẦN HAI. 

Một số điểm chính của kịch bản có thể xảy ra ở Trung Quốc

1. Sự “đình công ngầm” của tầng lớp kỹ trị và tài phiệt. Lãnh đạo có thể ra lệnh cho tướng lĩnh, nhưng không thể ra lệnh cho thị trường hoặc nền kinh tế. Nếu các chính sách của ông Tập vẫn giữ như thời gian qua, giới tinh hoa kinh tế và các quan chức kỹ trị ở địa phương khả năng cao sẽ thực hiện chiến thuật nằm yên, mặc kệ, lảng tránh trách nhiệm, lẳng lặng vô hiệu hóa các mệnh lệnh chỉ thị... Họ không chống đối công khai nhưng cũng không thực hiện hiệu quả các mệnh lệnh kinh tế. Thế là đủ ch.ết rồi.

2. Nếu nội bộ Trung Quốc tiếp tục nghi kỵ, giới tài phiệt và ngay cả tầng lớp trung lưu tìm mọi cách tẩu tán tài sản ra nước ngoài (vượt qua các hàng rào kiểm soát), đồng tiền mất giá sẽ kéo theo lạm phát phi mã. Kinh tế Trung Quốc sẽ rơi vào suy thoái hơn nữa.

3. Khi khó khăn tích tụ đủ: với Trung Quốc là một nền kinh tế lớn nhưng cũng có những sức nặng của nó, dân số chẳng hạn… thì dù ông Tập có nắm quân đội và an ninh vững đến mấy, sức ép “hết tiền” hoàn toàn có thể đánh gục hệ thống của ông ta. Khi quân đội và an ninh không được trả lương hoặc trả bằng tiền giấy sức mua ngày càng giảm, sẽ có biến cung đình.

Nhận xét và kết luận

Cuối cùng thì, câu chuyện liên quan gì đến chúng ta ?

Nếu Trung Quốc bất ổn đến mức kịch bản cung đình biến thành hỗn loạn xã hội, chúng ta sẽ thấy hai dòng vốn đổ sang Việt Nam, thứ nhất là FDI sạch, đây sẽ là điều có lợi. Nhưng cũng có một dòng vốn “đen”, hay quá trình “tháo chạy của cải” của giới giàu có Trung Quốc, và đây mới là thứ đáng sợ. Giới giàu có Trung Quốc sẽ tìm mọi cách đẩy tiền sang các nước láng giềng (trong đó có Việt Nam). Họ sẽ không đầu tư vào sản xuất mà đổ xô đi mua bất động sản, vàng hoặc ngoại tệ thông qua các hình thức núp bóng. Nó sẽ đẩy giá tài sản ở Việt Nam (vốn đã ảo) lên mức không thể kiểm soát, gây khó khăn cho chính người dân và doanh nghiệp nội địa.

Giá vàng miếng SJC đã chạm ngưỡng 177 – 178 triệu đồng/lượng, trong khi giá thế giới cũng lần đầu tiên trong lịch sử vượt mốc 5.000 USD/ounce. Không nghi ngờ, khi Trung Nam Hải rung chuyển, tâm lý phòng thân của người Việt trỗi dậy mạnh mẽ. Họ không mua vàng vì thấy rẻ, họ mua vì sợ. Họ sợ đồng tiền mất giá, sợ sự “ốm nặng” của kinh tế Việt Nam khi Trung Quốc hắt hơi sổ mũi.

Nhưng tôi thì thấy câu chuyện còn khá lạc quan. Việt Nam ổn hơn Trung Quốc ở chỗ chúng ta đang có ổn định chính trị tốt hơn, và chúng ta cũng có độ “mở” với phương Tây tốt hơn. Tuy nhiên nếu Việt Nam không nhanh chóng xây dựng được hệ miễn dịch – thoát ly sự phụ thuộc nguyên liệu từ Trung Quốc, thì khi Trung Quốc sụp đổ, Việt Nam sẽ là “quân bài domino” đổ theo ngay sau đó.

Những gì đang diễn ra cho thấy, thực tiễn đang vận hành đúng theo quy luật. 

Khi có biến động lớn ở Bắc Kinh, giá vàng và USD tại Việt Nam sẽ nhảy dựng đứng do tâm lý đám đông. Trước mắt, Nhà nước Việt Nam sẽ không được phép ngồi yên, có thể áp dụng các biện pháp hành chính cực đoan (như siết chặt giao dịch vàng miếng, truy soát nguồn gốc ngoại tệ) để ngăn chặn sự sụp đổ của đồng tiền trong nước… Nhưng nói chung, Trung Quốc ổn định càng sớm, Việt Nam càng đỡ khó khăn.

Tôi tin rằng nếu ông Tập ổn định được tình hình, ông ta cũng sẽ phải có những chính sách khác đi. Trung Quốc đạt được ổn định theo hướng thực dụng hơn, Việt Nam sẽ dễ thở hơn trong việc cân bằng quan hệ Mỹ – Trung. Giá vàng và ngoại tệ tại Việt Nam có thể sẽ hạ nhiệt khi tâm lý sợ loạn lạc của người dân được giải tỏa.

Đó là về ngắn hạn, nhưng về dài hạn, thì máng lợn cũ lại xuất hiện, ví dụ sự phụ thuộc và nguyên liệu Trung Quốc đối với sản xuất Việt Nam… và các áp lực khác vẫn tồn tại từ trước đến nay, vẫn y nguyên. Giải tỏa thì có thể, nhưng về lâu về dài, vẫn phải là bài toán giải tỏa triệt để hơn nữa.

Nhìn chung, tôi nghĩ kịch bản của Trung Quốc sắp tới sẽ không có một Chu Ân Lai nào đứng ra dàn xếp êm đẹp đâu. Thay vào đó, Tập Cận Bình với tính cách chặt chẽ, sẽ rút vào cố thủ : sẽ tiếp tục thắt chặt kiểm soát, khiến Trung Quốc ngày càng giống một “pháo đài” đóng kín (giống những năm 1970). Nếu Trump tiếp tục quậy phá… kinh tế Trung Quốc sẽ đi từ khó khăn ngoài da thành bệnh kinh niên… các vấn đề xã hội sẽ càng trầm trọng. Như trước đây tôi đã dự báo về kịch bản li khai, khi không có người dàn xếp đủ tầm, các vết nứt ở Tân Cương, Tây Tạng sẽ bị xử lý bằng bạo lực cực đoan, dẫn đến những phản ứng dây chuyền không thể kiểm soát…