EU đang vùng vẫy trong bế tắc

EU đang vùng vẫy trong bế tắc

Ngày 29/1 theo giờ địa phương, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã có bài phát biểu chính sách lần thứ hai kể từ khi nhậm chức trước Quốc hội Liên bang Đức (Bundestag). Merz cảnh báo: "Thế giới cường quốc" đang đến, khoảng cách kinh tế giữa châu Âu với Mỹ – Trung không ngừng nới rộng

Trong bối cảnh tình hình quốc tế diễn biến phức tạp, bài phát biểu này thu hút sự quan tâm đặc biệt từ dư luận trong và ngoài nước.

Theo tổng hợp từ Reuters, AP và Hãng thông tấn Đức (DPA), Merz trong bài phát biểu nhấn mạnh một "trật tự thế giới mới" do các cường quốc chi phối đang hình thành nhanh chóng, đồng thời kêu gọi các đồng minh châu Âu thông qua đoàn kết và tự tin để trở thành một lực lượng độc lập trong trật tự mới này. Ông mô tả Liên minh Châu Âu (EU) là "phương án thay thế mang tính chuẩn tắc cho chủ nghĩa đế quốc và chuyên chế", có khả năng thiết lập thỏa thuận với các đối tác cùng chí hướng trong một thế giới ngày càng mang tính cạnh tranh cường quốc.

Bên cạnh vai trò của EU, Merz cũng khẳng định giá trị bền vững của NATO, đồng thời nhấn mạnh châu Âu sẽ tăng cường năng lực phòng thủ trong khối. Ông tuyên bố châu Âu sẽ luôn tìm kiếm hợp tác với Mỹ, nhưng "không bao giờ với tư cách cấp dưới", và châu Âu sẽ không để bị đe dọa bằng thuế quan làm lung lay.

Khi đề cập đến những thách thức, Merz chỉ ra rằng trong hơn một thập kỷ qua, khoảng cách tăng trưởng kinh tế giữa EU với Mỹ và Trung Quốc không ngừng nới rộng – xu thế này "bắt buộc phải được đảo ngược". Ông nhấn mạnh: "Nếu chúng ta thực sự muốn định hình cục diện chính trị toàn cầu, thì năng lực định hình ấy trước hết phụ thuộc vào sức mạnh kinh tế".

(Hình ảnh: Ngày 29/01/2026, Berlin (Đức), Thủ tướng Đức Merz phát biểu chính sách đối ngoại của chính phủ trước Quốc hội Liên bang. Nguồn: IC Photo)

"Trong vài tuần qua, chúng ta ngày càng thấy rõ hơn rằng một thế giới cạnh tranh cường quốc đang hình thành. Một luồng gió ngược mạnh mẽ đang thổi trong thế giới này, và trong tương lai gần chúng ta sẽ cảm nhận rõ ảnh hưởng của nó", Merz phát biểu tại Quốc hội. "Nếu muốn được tôn trọng trở lại, chúng ta phải học ngôn ngữ của chính trị cường quyền".

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng điều này mang lại cơ hội cho châu Âu – một châu Âu dựa trên pháp quyền và cam kết hợp tác quốc tế. "Chúng ta không nên đánh giá thấp sức hấp dẫn của mô hình châu Âu đối với các đối tác và liên minh mới. Chúng ta chính là phương án thay thế chuẩn tắc cho chủ nghĩa đế quốc và chuyên chế trên thế giới. Về kinh tế, đặc biệt là trên bình diện giá trị, chúng ta có thể mang lại giá trị cho các đối tác toàn cầu".

Merz cho biết, trong những tuần gần đây "chúng ta đã nếm trải niềm vui của lòng tự trọng" – hành động dựa trên luật lệ và thương mại dựa trên luật lệ chưa chết. "Ngày càng nhiều quốc gia trên thế giới nhận ra rằng quá trình tái cấu trúc toàn cầu hiện nay cũng mở ra cơ hội cho tất cả những nước ưu tiên luật lệ hơn là tùy tiện, coi trọng thương mại tự do – công bằng hơn là theo đuổi lợi ích đơn phương".

Merz nhấn mạnh châu Âu phải chứng minh được năng lực của mình trên ba lĩnh vực then chốt: làm chủ an ninh của chính mình, phục hưng năng lực cạnh tranh kinh tế và duy trì sự đoàn kết.

Thứ nhất, châu Âu phải nắm quyền chủ động về an ninh. Để làm được điều này, châu Âu cần giảm sự phụ thuộc trong lĩnh vực công nghệ và năng lực quốc phòng. Truyền thông Đức lưu ý rằng ông ám chỉ đến sự phụ thuộc của châu Âu vào Mỹ – ví dụ như trong tương lai gần vẫn phải dựa vào "chiếc ô hạt nhân" của Mỹ.

Thứ hai, châu Âu phải nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế. Ông nhắc lại thực tế khoảng cách tăng trưởng giữa châu Âu với Mỹ và Trung Quốc đang nới rộng – xu thế này "bắt buộc phải được đảo ngược".

Thứ ba, châu Âu phải xuất hiện với một diện mạo thống nhất. Khi đề cập điểm này, Merz nhắc lại tranh chấp liên quan đến Greenland trong những tuần qua như minh chứng cho sức mạnh mà sự đoàn kết có thể tạo ra.

"Tuần trước, chúng ta đã chứng minh rằng EU có khả năng hành động nhanh chóng khi cần thiết. Chúng ta đoàn kết, quyết tâm không để bị những đe dọa thuế quan làm khiếp sợ", Merz phát biểu. Ông cho rằng các hiệp định thương mại mà EU đạt được với Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) và Ấn Độ là những ví dụ điển hình cho sự chủ động của châu Âu, đồng thời kêu gọi châu Âu đẩy nhanh cải cách và giảm bớt các rào cản quy định.

Đặc biệt khi đề cập quan hệ xuyên Đại Tây Dương, Merz cố gắng tìm sự cân bằng giữa tinh thần đối tác và chủ quyền. Ông khẳng định: "Liên minh và lòng tin cậy xuyên Đại Tây Dương vẫn có giá trị quan trọng đối với nước Đức chúng ta". Và không nêu tên trực tiếp, ông nhắn nhủ tới Mỹ: "Với tư cách là 'các quốc gia dân chủ', chúng ta là đối tác và đồng minh – chứ không phải cấp dưới".

Reuters lưu ý rằng phát biểu này của Merz diễn ra chỉ một tuần sau khi căng thẳng giữa ông với Tổng thống Mỹ Donald Trump leo thang tới đỉnh điểm xung quanh vấn đề Greenland – căng thẳng từng đe dọa làm suy yếu hệ thống liên minh NATO vốn là trụ cột an ninh phương Tây kể từ sau Thế chiến II.

Phát biểu của Thủ tướng Đức Merz tương đồng với quan điểm trước đó của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos (Thụy Sĩ), Macron từng tuyên bố dứt khoát rằng châu Âu sẽ không khuất phục trước "kẻ bắt nạt". Cũng tại sự kiện này, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen kêu gọi xây dựng một "hình thức độc lập mới" cho châu Âu; trong khi Thủ tướng Canada Mark Carney nhận định  trong thời đại cạnh tranh cường quốc, các "nước cường quốc trung bình" cần cùng nhau thiết lập hệ thống liên minh linh hoạt. 

Năm vừa qua, EU trải qua không ít sóng gió. Bên ngoài, bóng đen từ Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa tan; bên trong, giới lãnh đạo cấp cao mâu thuẫn nội bộ gay gắt, chia rẽ sâu sắc. 

Ngày 26/1, trang Politico phiên bản châu Âu tiết lộ Cao ủy EU phụ trách Đối ngoại và An ninh Josep Borrell (thực tế là Kaja Kallas – người kế nhiệm Borrell) tỏ ra cực kỳ bất mãn với phong cách lãnh đạo của Chủ tịch von der Leyen, thậm chí thẳng thừng nhận xét bà "giống như một nhà độc tài", còn bản thân bà "gần như bất lực, chẳng thể làm được điều gì". Các nguồn tin nội bộ cho biết mối quan hệ giữa von der Leyen với người tiền nhiệm Borrell vốn đã căng thẳng, nhưng với Kallas còn tồi tệ hơn nữa. 

EU ngày nay đã đánh mất năng lực tự cứu vãn toàn diện trong bố cục chiến lược toàn cầu. Dù mức độ phát triển kinh tế – xã hội bề ngoài vẫn xếp hàng đầu thế giới, trên thực tế EU không còn xứng đáng là một "cực" trong trật tự đa cực, và đang tiếp tục trượt dốc. 

Tóm lại trong một câu: EU hiện tại "kinh tế bị bắt cóc, chính trị bị chiếm đoạt". Trong làn sóng đa cực hóa thế giới đang cuộn trào, một EU vừa không thể tự chủ đối ngoại, vừa chia năm xẻ bảy đối nội đã tự đánh mất tư cách của một "cực" độc lập. Một EU như vậy ngay cả "đồng minh" Mỹ cũng chẳng còn coi ra gì. 

Đầu tháng này, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent khi trả lời phỏng vấn tại Davos đã "châm chọc tận mặt": với tư cách một khối gồm 27 quốc gia thành viên, quy trình ra quyết định của EU vốn dĩ ì ạch, điều này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng triển khai các biện pháp phản đòn mạnh mẽ hoặc nhanh chóng kích hoạt "công cụ chống cưỡng ép" (ACI) – được ví như "hỏa tiễn thương mại" của châu Âu. Ông còn "đâm thấu tim can" khi lấy ví dụ: việc châu Âu vẫn tiếp tục nhập khẩu năng lượng từ Nga cho thấy rõ "tốc độ ra quyết định của họ chưa bao giờ được coi là nhanh".