Đọc bài này để biết thêm tình hình ở Ukraine hiện nay, không biết đúng sai ra sao, nhưng nghĩ tới băng tuyết ở đó, bom đạn hàng ngày rơi ở đó, mình tin là thông tin không khác nhiều so với sự thật. Tác giả bài này đã viết rất đúng: Ở giai đoạn đầu xung đột, Nga có lẽ còn giữ một mức độ “nhân nhượng” nhất định, thử phát tín hiệu cảnh báo thông qua các đòn đánh có giới hạn, hy vọng chính quyền Kyiv nhận ra cái giá phải trả khi tiếp tục đóng vai trò “người đại diện của phương Tây”. Nhưng Kyiv ngoan cố chọn con đường khác. Vì thế, Nga chuyển sang biện pháp trực diện hơn: liên tục tiến hành các đòn đánh chính xác nhằm “xóa sổ” cơ sở hạ tầng, cho đến khi hệ thống cung cấp điện của khu vực đó bị phá hủy hoàn toàn. Chừng nào cỗ máy chiến tranh của Kyiv còn vận hành, chừng nào tiêu hao ở tiền tuyến còn tiếp diễn, Nga không có lý do gì để dừng tay. Muốn đèn ở Kyiv được thắp sáng trở lại, muốn người dân không còn lo cống rãnh đóng băng hay nước thải tràn lan, con đường duy nhất là quay lại bàn đàm phán. Ngoài ra không còn lựa chọn nào khác.
Nếu không tái khởi động đàm phán với Nga, mùa đông này Ukraine sẽ còn khó khăn hơn nữa
Anton Nilman, Chuyên gia năng lượng Ukraine, 31/01/2026 Observer Network - Sau khi bước sang năm mới, các hoạt động của Nga trên mặt trận chính có phần chậm lại, nhưng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng, đô thị và dân sinh của Ukraine lại ngày càng dữ dội. Các đợt tập kích liên tục đã khiến phần lớn cơ sở phát điện của Ukraine mất khả năng vận hành, đời sống dân sinh bị ảnh hưởng nghiêm trọng. 
Do những đòn tấn công này không diễn ra trên tiền tuyến, nên chúng không thu hút đủ sự chú ý của truyền thông dòng chính. Hệ quả là xu hướng khủng hoảng nhân đạo đang lan nhanh trong lãnh thổ Ukraine bị thế giới bên ngoài phớt lờ; đa số mọi người không hề biết người dân nước này đang bị đẩy vào tình cảnh tuyệt vọng đến mức nào. Tôi cho rằng cần phải viết ra thực trạng hiện nay của Ukraine, để mỗi độc giả đều nhìn rõ những gì đang xảy ra ở đây.
Nói ngắn gọn: hiện nay có hàng triệu người Ukraine đang sống trong giá rét, mất điện và mất nước kéo dài, rơi vào trầm cảm và tuyệt vọng. Chính quyền hoàn toàn bất lực trước tình hình. Họ không dám nói ra sự thật: riêng thủ đô Kyiv đã có 710.000 hộ dân bị mất điện; hệ thống sưởi, cấp nước, thang máy, thông tin liên lạc cùng hoạt động của phần lớn doanh nghiệp và cơ quan bị tê liệt. Hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hộ gia đình gần như vĩnh viễn không thể khôi phục lại nguồn điện và sưởi ấm. Lưới điện hiện nay chỉ được duy trì tạm bợ bằng “một chiếc đinh và một sợi dây”, có thể tự sụp đổ bất cứ lúc nào vì quá tải. Hệ thống điện của chúng tôi không đủ sức chịu áp lực và thiệt hại, trong khi tiến độ khôi phục hoàn toàn không theo kịp số lượng sự cố gia tăng.
Cho đến thời điểm tôi viết bài này, tình trạng mất điện và mất sưởi trên diện rộng ở Kyiv vẫn chưa được cải thiện. Theo những gì tôi chứng kiến trong công việc hằng ngày, một số khu dân cư ở Kyiv không chỉ không có sưởi trong mùa đông năm nay mà khả năng cao cả mùa đông năm sau cũng vậy, đặc biệt nghiêm trọng ở khu Troieshchyna và quận Dniprovskyi. Trước đó, khu Troieshchyna từng phát cảnh báo thảm họa: Nhà máy nhiệt điện số 6 bị hư hại nặng, hệ thống sưởi không đủ công suất khiến hệ thống thoát nước có nguy cơ đóng băng. Ngành điện từng cân nhắc việc lắp đặt bể phốt như giải pháp tạm thời nếu hệ thống thoát nước phải ngừng hoạt động.
Trong hành lang của nhiều khu chung cư, nước từ các đường ống vỡ đã đóng băng thành “thác băng”. Hàng loạt tòa nhà trong thành phố bị vỡ đường ống, nhưng các cơ quan chức năng không thể huy động đủ nhân lực để sửa chữa; người dân bị ảnh hưởng có thể phải chờ hàng tháng, thậm chí hàng năm mới khôi phục được cuộc sống bình thường. Ví dụ, một tòa nhà trên phố Doroshenko, quận Pechersk, đã mất sưởi gần một tháng kể từ khi đường ống bị vỡ. Cư dân bị ngập nước, mất điện thường xuyên kéo dài nhiều ngày, nước nóng hoàn toàn bị cắt, nước lạnh chỉ được cung cấp gián đoạn. Nhiệt độ trong nhà gần như bằng ngoài trời, hành lang treo đầy băng đá. Người dân buộc phải dựng lều trong nhà để dễ sưởi ấm bằng nến hoặc bếp gas.
Ảnh: Việc gián đoạn đồng thời nguồn nước, điện và hệ thống sưởi trong các tòa nhà cao tầng đã buộc chính phủ Ukraine phải thiết lập các điểm trú ẩn tạm thời bằng lều để đảm bảo nhu cầu sưởi ấm ban đêm cho người dân.
Trong tuần sau ngày 23/1, nhiệt độ Kyiv từng tăng nhẹ, băng tan khiến nước thải tràn ngược vào hệ thống. Nhưng ngay sau đó nhiệt độ lại giảm đột ngột, toàn bộ nước thải này đóng băng thành những “khối băng bẩn”. Các khu nhà lạnh buốt, thậm chí nước trong bồn cầu cũng đã đóng băng, khiến người dân không thể sử dụng nhà vệ sinh. Ngay cả nhà vệ sinh trong tòa nhà chính quyền thành phố Kyiv cũng đã phải đóng cửa. Nếu hệ thống cấp - thoát nước và xử lý nước thải không được sửa chữa kịp thời, nguy cơ dịch bệnh bùng phát trên diện rộng sẽ tăng vọt. Khi thời tiết ấm lên, Kyiv có thể sẽ bị nhấn chìm trong nước thải và băng bẩn, trở thành một thành phố ô uế, nơi dịch bệnh hoành hành.
Các cơ quan dịch vụ công cộng và ngành năng lượng đang nỗ lực ngăn chặn kịch bản này, nhưng bản thân chúng tôi cũng đang ở trong tình trạng vô cùng khó khăn. Do làm việc quá tải, đội sửa chữa khẩn cấp của Kyiv đã có hai thợ cơ khí tử vong. Họ đã làm việc liên tục hai đến ba ngày không nghỉ, cuối cùng kiệt sức và qua đời trong khi làm nhiệm vụ.
Nhiều nhân viên khác bị tê cóng, cả thể chất lẫn tinh thần đều đã vượt quá giới hạn chịu đựng. Nguyên nhân sâu xa nằm ở chính sách cưỡng bức nhập ngũ, khiến các đơn vị dịch vụ công hiện nay thường chỉ còn hai hoặc ba người cao tuổi đã nghỉ hưu phải gánh khối lượng công việc vốn dành cho mười người. Sau hai bi kịch này, Tổng thống Zelensky hứa sẽ cung cấp biện pháp bảo vệ cho tất cả các doanh nghiệp năng lượng đang hoạt động trong nước, nhưng đến nay vẫn chỉ dừng ở lời nói.
Trong hoàn cảnh như vậy, chính quyền Kyiv vẫn cố tô vẽ bức tranh “ổn định”. Truyền thông chính thống mời các “chuyên gia” lên sóng, sau một hồi “phân tích chuyên sâu” đã đưa ra kết luận vô nghĩa: mùa đông rồi sẽ qua, mùa xuân tất yếu sẽ đến. Trùng hợp thay, cựu Ngoại trưởng Ukraine Kuleba trước đó cũng từng khuyên người dân Kyiv rằng: “Thay vì ngồi nhà chịu lạnh, hãy ra quán cà phê uống cà phê.”
Tôi thực sự ngưỡng mộ khiếu hài hước của ông Kuleba. Theo những gì tôi tận mắt chứng kiến, các nhà hàng ở Kyiv hiện đang đóng cửa hàng loạt, thậm chí phá sản, vì mất điện và mất sưởi. Chủ một nhà hàng tôi thường lui tới, bà Olha Kovalenko (tên giả), nói với tôi rằng do mất điện kéo dài, rất nhiều nhà hàng và quán cà phê ở Kyiv đã phải ngừng hoạt động. Nhà hàng của bà cũng thường xuyên bị cắt điện, cắt nước, mất sưởi, việc kinh doanh vô cùng khó khăn, lại thêm tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng.
“Nhân viên lần lượt đổ bệnh, sốt cao liên tục, nhiều người bị nhiễm trùng đường hô hấp nặng. Hiện giờ nhà hàng không còn ai làm việc, cũng chẳng có khách, mọi người đều cố gắng ở yên trong nhà,” bà Kovalenko nói. Bà cho biết hiện chỉ có thể lấy nước từ giếng trong sân nhà, rồi dùng xô vận chuyển về nhà hàng để cầm cự. Trong điều kiện như vậy, chuyện đảm bảo vệ sinh và môi trường chế biến thực phẩm là điều không tưởng.
Chính phủ Ukraine đã dựng một số bếp dã chiến trên đường phố Kyiv để cung cấp thức ăn nóng cho người dân - Reuters
Trước áp lực sinh tồn của người dân, chính quyền buộc phải ban hành một số biện pháp tình thế. Thủ tướng Ukraine Yuliya Svyrydenko tuyên bố Cơ quan Tình trạng Khẩn cấp Quốc gia đã mở các “bếp dã chiến” trên khắp cả nước, đồng thời cho biết hiện Kyiv đã có 41 điểm cung cấp suất ăn lưu động được đưa vào hoạt động, cùng 40 điểm khác ở trạng thái dự phòng. Do tính chất công việc, tôi đã trực tiếp đến những “bếp dã chiến” này. Thực tế là các điểm này chỉ có thể cung cấp đồ ăn nóng trong vòng một giờ cho các nhóm dễ tổn thương, tác dụng đối với tình cảnh sinh tồn của họ là rất hạn chế. Tuy nhiên, bản thân điều này cũng đủ cho thấy nạn đói ở nhiều thành phố Ukraine đã từ nguy cơ tiềm tàng trở thành hiện thực trần trụi.
Khi tình trạng cung cấp năng lượng và điện trở nên nghiêm trọng, một số lớp học được chuyển thành điểm sạc điện thoại và trạm cứu trợ - Reuters
Do không thể vận hành vì mất điện, một số chuỗi siêu thị đã buộc phải đóng cửa nhiều cửa hàng tại thủ đô. Điều này đã kích hoạt làn sóng tích trữ hoảng loạn. Người dân đổ xô đến những cửa hàng còn mở, và chỉ trong vài giờ, các kệ hàng chứa bột mì, dầu ăn, đồ hộp và nến đã bị vét sạch. Tôi từng thấy trước một siêu thị ở quận Podil, người dân khoác áo dày, xếp hàng dài trong giá lạnh âm độ, vừa dậm chân giữ ấm vừa lo sợ cửa hàng sẽ đóng cửa sớm vì mất điện hoặc hết hàng.
Tại quầy thu ngân, do gián đoạn mạng, hệ thống thanh toán thẻ tín dụng thường xuyên tê liệt, mọi người chỉ có thể dùng những tờ tiền mặt nhàu nát để giao dịch, khiến hàng người di chuyển cực kỳ chậm. Một số khu kệ trống trơn chỉ còn lại nhãn giá; đã có người vì tranh giành gói kiều mạch cuối cùng mà cãi vã dữ dội, cuối cùng phải nhờ nhân viên can thiệp mới lắng xuống.
Tâm lý hoảng loạn lan truyền qua mạng và qua truyền miệng, thậm chí xuất hiện tin đồn rằng “chuỗi cung ứng toàn thành phố sắp sụp đổ hoàn toàn”, càng thổi bùng cơn điên loạn tích trữ. Tình hình có thể nói là vô cùng tệ hại: Kyiv có nguy cơ trong thời gian ngắn trở thành một thành phố không còn thích hợp để sinh sống. Nếu ngay cả Kyiv cũng không trụ nổi và xảy ra làn sóng di cư quy mô lớn, dù chỉ là tạm thời, thì tác động đối với ổn định xã hội sẽ vô cùng nặng nề.
Tình hình ở các thành phố khác của Ukraine cũng nghiêm trọng không kém. Điện và sưởi ở nhiều nơi đã ở sát ngưỡng nguy cấp, có thành phố thời gian mất điện trung bình lên tới 12–20 giờ mỗi ngày. Người dân buộc phải tự xoay xở các vấn đề tiện ích công cộng, trong khi các dịch vụ khẩn cấp gần như tê liệt.
Ở một số khu dân cư, người dân dựng lều quân đội trong sân, dùng nến và củi để sưởi ấm. Một số thành phố cố gắng xây dựng hệ thống cung cấp điện phân tán để giảm bớt khó khăn và hạ thấp rủi ro bị tấn công chính xác. Tại Kharkiv, một số người dân bắt đầu lắp bếp nhỏ trong căn hộ, số khác treo máy phát điện chạy xăng hoặc dầu diesel ngoài ban công. Họ hy vọng bằng cách “phi tập trung hóa” này có thể cầm cự qua mùa đông khắc nghiệt.
Do các tòa nhà cao tầng bị cắt nước, điện và sưởi, chính phủ Ukraine dựng lều để người dân trú qua đêm và sưởi ấm – Reuters
Tuy nhiên, xét về mặt nhiệt động lực học, việc đốt than hoặc củi trong gia đình và phát điện bằng các máy xăng nhỏ lẻ có hiệu suất năng lượng cực thấp, đồng thời không thể giải quyết các vấn đề cốt lõi của chung cư cao tầng như tuần hoàn nước và vận hành thang máy. Các tòa nhà cũ vốn được thiết kế cho sưởi ấm tập trung thiếu ống khói độc lập; việc dùng bếp hoặc máy phát điện nhỏ để sưởi và cấp điện đã tạo ra hàng loạt “phòng hơi độc nhân tạo” và nguy cơ hỏa hoạn. Chuỗi các vụ cháy và ngộ độc khí CO xảy ra liên tiếp tại Kharkiv trong tháng 1 chính là cái giá phải trả.
Ngoài ra, mô hình này phụ thuộc nặng nề vào chuỗi cung ứng nhiên liệu mong manh và đắt đỏ. Nói cách khác, nếu các trạm xăng cũng không thể cung cấp ổn định do mất điện hoặc bị tấn công, thì những chiếc máy phát điện treo trên ban công kia sẽ chỉ còn là đống sắt vụn đắt tiền.
Dĩ nhiên, giới chính trị gia ngồi trong các văn phòng điều hòa ổn nhiệt ở Kyiv vẫn chỉ nói rằng “hệ thống năng lượng đã thể hiện khả năng chống chịu đáng kinh ngạc”. Nhưng cái gọi là “chống chịu” ấy thực chất chỉ là bong bóng được xây dựng trên việc bào mòn tuổi thọ thiết bị và trò chơi số liệu. Nếu ví lưới điện Ukraine trước chiến tranh như một chiếc xe tải cũ nhưng còn khá vững vàng, thì lưới điện hiện nay chẳng khác nào một chiếc xe phế thải vá víu khắp nơi, đến cả động cơ cũng đang rò rỉ dầu.
Chính quyền tuyên bố Ukraine có thể khôi phục hơn 80% cơ sở hạ tầng bị hư hại. Những lời này chỉ có thể đánh lừa người ngoài ngành, bởi phần lớn cái gọi là “khôi phục” thực chất chỉ là “đi đường vòng” hoặc “kết nối khẩn cấp”. Tất cả các trạm biến áp siêu cao áp 750 kV và 330 kV – những nút then chốt đảm nhiệm điều phối điện năng đường dài – hiện nay phần lớn chỉ đang cầm cự nhờ các máy biến áp cũ mua lại từ Đông Âu.
Sản phẩm châu Âu có sự “không tương thích” nghiêm trọng với hệ thống điện cũ kỹ thời Liên Xô của Ukraine; các hệ thống bảo vệ thường xuyên kích hoạt sai, điện áp dao động mạnh đến mức có thể khiến thiết bị chính xác trong nhà máy bị phá hủy ngay lập tức. Khi đợt rét đậm tháng 1 ập đến, phụ tải điện toàn quốc tăng vọt, tần số lưới điện từng tụt xuống dưới ngưỡng đỏ, cả hệ thống đứng bên bờ sụp đổ. Công việc chính hiện nay của tôi chỉ là “đập chỗ này vá chỗ kia”. Để giữ cho trung tâm Kyiv “sáng đèn mang tính chính trị”, chúng tôi buộc phải cắt điện các thành phố nhỏ ở ba tỉnh ngoại vi, và vì thế cũng hứng chịu không ít lời chửi rủa, thậm chí tấn công từ cư dân những nơi đó.
Hiện nay, điện hạt nhân đang gánh hơn 60% tổng phụ tải điện của Ukraine, trong khi khả năng điều chỉnh phụ tải (điều tiết công suất) của hệ thống điện hạt nhân lại cực kỳ kém. Trước đây, nhiệm vụ điều chỉnh phụ tải chủ yếu do các nhà máy nhiệt điện đảm nhận, nhưng hiện tại bản thân các nhà máy nhiệt điện cũng đang ở trạng thái hết sức bất ổn.
Sau khi đợt không khí lạnh tràn tới, chuỗi cung ứng than đá từ miền Đông bị đứt gãy, cộng với những đòn tấn công chính xác nhiều lần của Nga gây phá hủy mang tính hủy diệt đối với rô-to của các tổ máy phát, công suất lắp đặt nhiệt điện của Ukraine đã co lại xuống dưới 30% so với thời kỳ trước chiến tranh.
Ví dụ, tại một nhà máy nhiệt điện gần Kyiv, ba tổ máy thì chỉ còn một tổ vận hành ở mức công suất thấp. Do thiếu phụ tùng chính hãng, công nhân buộc phải tháo linh kiện từ các tổ máy “chị em” đã bị phá hủy để duy trì vận hành.
Kiểu sửa chữa mang tính “ghép nội tạng” này có thể duy trì được bao lâu? Không ai biết. Do thiếu khí đốt và than chất lượng cao, các nhà máy buộc phải đốt than nâu kém chất lượng, khiến lò hơi bị đóng xỉ nghiêm trọng. Trong tháng 1, trung bình cứ ba ngày lại có một tổ máy nhiệt điện phải ngừng vận hành ngoài kế hoạch vì sự cố cơ khí.
Khi mất đi khả năng điều tiết linh hoạt của nhiệt điện, chỉ cần nhà máy điện hạt nhân xuất hiện một dao động rất nhỏ, toàn bộ đất nước có thể rơi vào tình trạng mất điện diện rộng.
Chính phủ Ukraine tuyên bố đã triển khai hàng nghìn đội sửa chữa nhỏ để khắc phục lưới điện trên toàn quốc (theo Reuters).
Ngoài ra, chính quyền liên tục tuyên truyền về việc nhập khẩu điện từ Liên minh châu Âu (ENTSO-E – mạng lưới điện liên kết châu Âu). Đúng là Ukraine hiện có thể nhập một phần điện từ Ba Lan và Hungary, nhưng giá điện ở châu Âu được tính theo thị trường, trong khi giá điện trong nước của Ukraine bị điều tiết hành chính. Khoảng chênh lệch khổng lồ này chỉ có thể bù đắp bằng cách in tiền hoặc nhờ viện trợ quốc tế.
Hơn nữa, dung lượng kết nối giữa lưới điện Ukraine và châu Âu là rất hạn chế.
Trong những ngày lạnh nhất của tháng 1, chúng tôi cần bù khoảng 2,5 GW, nhưng hạ tầng vật lý tối đa chỉ chịu được 1,7 GW. Phần thiếu hụt còn lại chỉ có thể san bằng bằng cách cắt điện luân phiên.
Các chính trị gia nói rằng Ukraine đã “hội nhập năng lượng với châu Âu”, nhưng thực tế điều đó giống như một đứa trẻ sống trong khu ổ chuột, cố sống nhờ vào chút thức ăn thừa rò rỉ từ đường ống xả của nhà hàng hàng xóm.
Liên Hợp Quốc và phương Tây danh nghĩa đã viện trợ cho Kyiv và một số thành phố lân cận vài nhà máy nhiệt điện nhỏ, thực chất là tổ máy phát khí kiểu piston công suất 2 MW. Tuy nhiên, do thiếu nhân lực kỹ thuật chuyên môn, cộng thêm tệ quan liêu và thủ tục rườm rà, những thiết bị này đã bị bỏ không suốt nhiều tháng mà vẫn chưa thể đưa vào vận hành.
Sớm nhất là sau một tuần, Kyiv có thể đạt được chế độ cắt điện luân phiên ổn định theo khung giờ (thay vì mất điện hỗn loạn suốt ngày), với điều kiện không xảy ra thêm đợt tấn công mới. Nhưng ngay cả khi không còn không kích, các biện pháp hạn chế điện trên toàn Ukraine vẫn sẽ phải kéo dài từ hai đến ba năm.
Tóm lại, Ukraine đang đánh mất tính hệ thống của lưới điện quy mô lớn. Hệ thống điện đang thoái hóa thành các “đảo điện” rời rạc, không kết nối với nhau. Một mạng lưới phân mảnh như vậy cực kỳ mong manh, không thể hỗ trợ bất kỳ hình thức phục hồi công nghiệp nào.
Chính quyền đang đánh đổi an toàn hạt nhân để giữ thể diện, hy sinh đời sống của người dân để trì hoãn sự xấu đi của tình hình, nhưng điều này là không bền vững, và sự suy thoái của hệ thống năng lượng Ukraine là không thể đảo ngược.
Ai cũng hiểu rằng, điều kiện tiên quyết duy nhất để hệ thống năng lượng Ukraine cải thiện là Nga phải chấm dứt các cuộc tấn công quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng. Nhưng với cục diện chiến tranh hiện nay, kỳ vọng đó trong tương lai gần gần như chỉ là ảo tưởng.
Ở giai đoạn đầu xung đột, Nga có lẽ còn giữ một mức độ “nhân nhượng” nhất định, thử phát tín hiệu cảnh báo thông qua các đòn đánh có giới hạn, hy vọng chính quyền Kyiv nhận ra cái giá phải trả khi tiếp tục đóng vai trò “người đại diện của phương Tây”.
Mục tiêu của Nga rất rõ ràng: hủy diệt tiềm lực quân sự của Ukraine ngay từ tầng vật lý. Khi điện bị cắt, các nhà máy sản xuất vũ khí và đạn dược sẽ tê liệt, đường sắt phục vụ điều quân và hậu cần cũng sẽ ngừng hoạt động.
Phạm vi tấn công của Nga hiện đang mở rộng sang hạ tầng giao thông. Do thiếu điện, đường sắt Ukraine buộc phải tái sử dụng hàng loạt đầu máy hơi nước cũ kỹ để duy trì vận tải tối thiểu. Nga không vội tiến hành một cuộc chiếm đóng toàn diện, mà muốn thông qua những đòn đánh chính xác, kéo dài, biến hậu phương Ukraine thành một gánh nặng nặng nề không thể thở nổi.
Chừng nào cỗ máy chiến tranh của Kyiv còn vận hành, chừng nào tiêu hao ở tiền tuyến còn tiếp diễn, Nga không có lý do gì để dừng tay.
Trông đợi Nga tự nguyện dừng lại trước khi đạt được mục tiêu phi quân sự hóa là điều không thực tế; còn trông chờ một hệ thống điện đã tan nát có thể tự hồi phục lại càng là điều bất khả.
Muốn đèn ở Kyiv được thắp sáng trở lại, muốn người dân không còn lo cống rãnh đóng băng hay nước thải tràn lan, con đường duy nhất là quay lại bàn đàm phán.
Ngoài ra không còn lựa chọn nào khác.
Nếu chiến tranh không chấm dứt, mùa đông này của Ukraine chỉ mới là khởi đầu của cơn ác mộng, và mùa đông tiếp theo, có lẽ ngay cả cơ hội để mơ cũng sẽ không còn.
Trong tuần sau ngày 23/1, nhiệt độ Kyiv từng tăng nhẹ, băng tan khiến nước thải tràn ngược vào hệ thống. Nhưng ngay sau đó nhiệt độ lại giảm đột ngột, toàn bộ nước thải này đóng băng thành những “khối băng bẩn”. Các khu nhà lạnh buốt, thậm chí nước trong bồn cầu cũng đã đóng băng, khiến người dân không thể sử dụng nhà vệ sinh. Ngay cả nhà vệ sinh trong tòa nhà chính quyền thành phố Kyiv cũng đã phải đóng cửa. Nếu hệ thống cấp - thoát nước và xử lý nước thải không được sửa chữa kịp thời, nguy cơ dịch bệnh bùng phát trên diện rộng sẽ tăng vọt. Khi thời tiết ấm lên, Kyiv có thể sẽ bị nhấn chìm trong nước thải và băng bẩn, trở thành một thành phố ô uế, nơi dịch bệnh hoành hành.
Các cơ quan dịch vụ công cộng và ngành năng lượng đang nỗ lực ngăn chặn kịch bản này, nhưng bản thân chúng tôi cũng đang ở trong tình trạng vô cùng khó khăn. Do làm việc quá tải, đội sửa chữa khẩn cấp của Kyiv đã có hai thợ cơ khí tử vong. Họ đã làm việc liên tục hai đến ba ngày không nghỉ, cuối cùng kiệt sức và qua đời trong khi làm nhiệm vụ.
Nhiều nhân viên khác bị tê cóng, cả thể chất lẫn tinh thần đều đã vượt quá giới hạn chịu đựng. Nguyên nhân sâu xa nằm ở chính sách cưỡng bức nhập ngũ, khiến các đơn vị dịch vụ công hiện nay thường chỉ còn hai hoặc ba người cao tuổi đã nghỉ hưu phải gánh khối lượng công việc vốn dành cho mười người. Sau hai bi kịch này, Tổng thống Zelensky hứa sẽ cung cấp biện pháp bảo vệ cho tất cả các doanh nghiệp năng lượng đang hoạt động trong nước, nhưng đến nay vẫn chỉ dừng ở lời nói.
Trong hoàn cảnh như vậy, chính quyền Kyiv vẫn cố tô vẽ bức tranh “ổn định”. Truyền thông chính thống mời các “chuyên gia” lên sóng, sau một hồi “phân tích chuyên sâu” đã đưa ra kết luận vô nghĩa: mùa đông rồi sẽ qua, mùa xuân tất yếu sẽ đến. Trùng hợp thay, cựu Ngoại trưởng Ukraine Kuleba trước đó cũng từng khuyên người dân Kyiv rằng: “Thay vì ngồi nhà chịu lạnh, hãy ra quán cà phê uống cà phê.”
Tôi thực sự ngưỡng mộ khiếu hài hước của ông Kuleba. Theo những gì tôi tận mắt chứng kiến, các nhà hàng ở Kyiv hiện đang đóng cửa hàng loạt, thậm chí phá sản, vì mất điện và mất sưởi. Chủ một nhà hàng tôi thường lui tới, bà Olha Kovalenko (tên giả), nói với tôi rằng do mất điện kéo dài, rất nhiều nhà hàng và quán cà phê ở Kyiv đã phải ngừng hoạt động. Nhà hàng của bà cũng thường xuyên bị cắt điện, cắt nước, mất sưởi, việc kinh doanh vô cùng khó khăn, lại thêm tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng.
“Nhân viên lần lượt đổ bệnh, sốt cao liên tục, nhiều người bị nhiễm trùng đường hô hấp nặng. Hiện giờ nhà hàng không còn ai làm việc, cũng chẳng có khách, mọi người đều cố gắng ở yên trong nhà,” bà Kovalenko nói. Bà cho biết hiện chỉ có thể lấy nước từ giếng trong sân nhà, rồi dùng xô vận chuyển về nhà hàng để cầm cự. Trong điều kiện như vậy, chuyện đảm bảo vệ sinh và môi trường chế biến thực phẩm là điều không tưởng.
Chính phủ Ukraine đã dựng một số bếp dã chiến trên đường phố Kyiv để cung cấp thức ăn nóng cho người dân - Reuters
Trước áp lực sinh tồn của người dân, chính quyền buộc phải ban hành một số biện pháp tình thế. Thủ tướng Ukraine Yuliya Svyrydenko tuyên bố Cơ quan Tình trạng Khẩn cấp Quốc gia đã mở các “bếp dã chiến” trên khắp cả nước, đồng thời cho biết hiện Kyiv đã có 41 điểm cung cấp suất ăn lưu động được đưa vào hoạt động, cùng 40 điểm khác ở trạng thái dự phòng. Do tính chất công việc, tôi đã trực tiếp đến những “bếp dã chiến” này. Thực tế là các điểm này chỉ có thể cung cấp đồ ăn nóng trong vòng một giờ cho các nhóm dễ tổn thương, tác dụng đối với tình cảnh sinh tồn của họ là rất hạn chế. Tuy nhiên, bản thân điều này cũng đủ cho thấy nạn đói ở nhiều thành phố Ukraine đã từ nguy cơ tiềm tàng trở thành hiện thực trần trụi.
Khi tình trạng cung cấp năng lượng và điện trở nên nghiêm trọng, một số lớp học được chuyển thành điểm sạc điện thoại và trạm cứu trợ - Reuters
Do không thể vận hành vì mất điện, một số chuỗi siêu thị đã buộc phải đóng cửa nhiều cửa hàng tại thủ đô. Điều này đã kích hoạt làn sóng tích trữ hoảng loạn. Người dân đổ xô đến những cửa hàng còn mở, và chỉ trong vài giờ, các kệ hàng chứa bột mì, dầu ăn, đồ hộp và nến đã bị vét sạch. Tôi từng thấy trước một siêu thị ở quận Podil, người dân khoác áo dày, xếp hàng dài trong giá lạnh âm độ, vừa dậm chân giữ ấm vừa lo sợ cửa hàng sẽ đóng cửa sớm vì mất điện hoặc hết hàng.
Tại quầy thu ngân, do gián đoạn mạng, hệ thống thanh toán thẻ tín dụng thường xuyên tê liệt, mọi người chỉ có thể dùng những tờ tiền mặt nhàu nát để giao dịch, khiến hàng người di chuyển cực kỳ chậm. Một số khu kệ trống trơn chỉ còn lại nhãn giá; đã có người vì tranh giành gói kiều mạch cuối cùng mà cãi vã dữ dội, cuối cùng phải nhờ nhân viên can thiệp mới lắng xuống.
Tâm lý hoảng loạn lan truyền qua mạng và qua truyền miệng, thậm chí xuất hiện tin đồn rằng “chuỗi cung ứng toàn thành phố sắp sụp đổ hoàn toàn”, càng thổi bùng cơn điên loạn tích trữ. Tình hình có thể nói là vô cùng tệ hại: Kyiv có nguy cơ trong thời gian ngắn trở thành một thành phố không còn thích hợp để sinh sống. Nếu ngay cả Kyiv cũng không trụ nổi và xảy ra làn sóng di cư quy mô lớn, dù chỉ là tạm thời, thì tác động đối với ổn định xã hội sẽ vô cùng nặng nề.
Tình hình ở các thành phố khác của Ukraine cũng nghiêm trọng không kém. Điện và sưởi ở nhiều nơi đã ở sát ngưỡng nguy cấp, có thành phố thời gian mất điện trung bình lên tới 12–20 giờ mỗi ngày. Người dân buộc phải tự xoay xở các vấn đề tiện ích công cộng, trong khi các dịch vụ khẩn cấp gần như tê liệt.
Ở một số khu dân cư, người dân dựng lều quân đội trong sân, dùng nến và củi để sưởi ấm. Một số thành phố cố gắng xây dựng hệ thống cung cấp điện phân tán để giảm bớt khó khăn và hạ thấp rủi ro bị tấn công chính xác. Tại Kharkiv, một số người dân bắt đầu lắp bếp nhỏ trong căn hộ, số khác treo máy phát điện chạy xăng hoặc dầu diesel ngoài ban công. Họ hy vọng bằng cách “phi tập trung hóa” này có thể cầm cự qua mùa đông khắc nghiệt.
Do các tòa nhà cao tầng bị cắt nước, điện và sưởi, chính phủ Ukraine dựng lều để người dân trú qua đêm và sưởi ấm – Reuters
Tuy nhiên, xét về mặt nhiệt động lực học, việc đốt than hoặc củi trong gia đình và phát điện bằng các máy xăng nhỏ lẻ có hiệu suất năng lượng cực thấp, đồng thời không thể giải quyết các vấn đề cốt lõi của chung cư cao tầng như tuần hoàn nước và vận hành thang máy. Các tòa nhà cũ vốn được thiết kế cho sưởi ấm tập trung thiếu ống khói độc lập; việc dùng bếp hoặc máy phát điện nhỏ để sưởi và cấp điện đã tạo ra hàng loạt “phòng hơi độc nhân tạo” và nguy cơ hỏa hoạn. Chuỗi các vụ cháy và ngộ độc khí CO xảy ra liên tiếp tại Kharkiv trong tháng 1 chính là cái giá phải trả.
Ngoài ra, mô hình này phụ thuộc nặng nề vào chuỗi cung ứng nhiên liệu mong manh và đắt đỏ. Nói cách khác, nếu các trạm xăng cũng không thể cung cấp ổn định do mất điện hoặc bị tấn công, thì những chiếc máy phát điện treo trên ban công kia sẽ chỉ còn là đống sắt vụn đắt tiền.
Dĩ nhiên, giới chính trị gia ngồi trong các văn phòng điều hòa ổn nhiệt ở Kyiv vẫn chỉ nói rằng “hệ thống năng lượng đã thể hiện khả năng chống chịu đáng kinh ngạc”. Nhưng cái gọi là “chống chịu” ấy thực chất chỉ là bong bóng được xây dựng trên việc bào mòn tuổi thọ thiết bị và trò chơi số liệu. Nếu ví lưới điện Ukraine trước chiến tranh như một chiếc xe tải cũ nhưng còn khá vững vàng, thì lưới điện hiện nay chẳng khác nào một chiếc xe phế thải vá víu khắp nơi, đến cả động cơ cũng đang rò rỉ dầu.
Chính quyền tuyên bố Ukraine có thể khôi phục hơn 80% cơ sở hạ tầng bị hư hại. Những lời này chỉ có thể đánh lừa người ngoài ngành, bởi phần lớn cái gọi là “khôi phục” thực chất chỉ là “đi đường vòng” hoặc “kết nối khẩn cấp”. Tất cả các trạm biến áp siêu cao áp 750 kV và 330 kV – những nút then chốt đảm nhiệm điều phối điện năng đường dài – hiện nay phần lớn chỉ đang cầm cự nhờ các máy biến áp cũ mua lại từ Đông Âu.
Sản phẩm châu Âu có sự “không tương thích” nghiêm trọng với hệ thống điện cũ kỹ thời Liên Xô của Ukraine; các hệ thống bảo vệ thường xuyên kích hoạt sai, điện áp dao động mạnh đến mức có thể khiến thiết bị chính xác trong nhà máy bị phá hủy ngay lập tức. Khi đợt rét đậm tháng 1 ập đến, phụ tải điện toàn quốc tăng vọt, tần số lưới điện từng tụt xuống dưới ngưỡng đỏ, cả hệ thống đứng bên bờ sụp đổ. Công việc chính hiện nay của tôi chỉ là “đập chỗ này vá chỗ kia”. Để giữ cho trung tâm Kyiv “sáng đèn mang tính chính trị”, chúng tôi buộc phải cắt điện các thành phố nhỏ ở ba tỉnh ngoại vi, và vì thế cũng hứng chịu không ít lời chửi rủa, thậm chí tấn công từ cư dân những nơi đó.
Hiện nay, điện hạt nhân đang gánh hơn 60% tổng phụ tải điện của Ukraine, trong khi khả năng điều chỉnh phụ tải (điều tiết công suất) của hệ thống điện hạt nhân lại cực kỳ kém. Trước đây, nhiệm vụ điều chỉnh phụ tải chủ yếu do các nhà máy nhiệt điện đảm nhận, nhưng hiện tại bản thân các nhà máy nhiệt điện cũng đang ở trạng thái hết sức bất ổn.
Sau khi đợt không khí lạnh tràn tới, chuỗi cung ứng than đá từ miền Đông bị đứt gãy, cộng với những đòn tấn công chính xác nhiều lần của Nga gây phá hủy mang tính hủy diệt đối với rô-to của các tổ máy phát, công suất lắp đặt nhiệt điện của Ukraine đã co lại xuống dưới 30% so với thời kỳ trước chiến tranh.
Ví dụ, tại một nhà máy nhiệt điện gần Kyiv, ba tổ máy thì chỉ còn một tổ vận hành ở mức công suất thấp. Do thiếu phụ tùng chính hãng, công nhân buộc phải tháo linh kiện từ các tổ máy “chị em” đã bị phá hủy để duy trì vận hành.
Kiểu sửa chữa mang tính “ghép nội tạng” này có thể duy trì được bao lâu? Không ai biết. Do thiếu khí đốt và than chất lượng cao, các nhà máy buộc phải đốt than nâu kém chất lượng, khiến lò hơi bị đóng xỉ nghiêm trọng. Trong tháng 1, trung bình cứ ba ngày lại có một tổ máy nhiệt điện phải ngừng vận hành ngoài kế hoạch vì sự cố cơ khí.
Khi mất đi khả năng điều tiết linh hoạt của nhiệt điện, chỉ cần nhà máy điện hạt nhân xuất hiện một dao động rất nhỏ, toàn bộ đất nước có thể rơi vào tình trạng mất điện diện rộng.
Chính phủ Ukraine tuyên bố đã triển khai hàng nghìn đội sửa chữa nhỏ để khắc phục lưới điện trên toàn quốc (theo Reuters).
Ngoài ra, chính quyền liên tục tuyên truyền về việc nhập khẩu điện từ Liên minh châu Âu (ENTSO-E – mạng lưới điện liên kết châu Âu). Đúng là Ukraine hiện có thể nhập một phần điện từ Ba Lan và Hungary, nhưng giá điện ở châu Âu được tính theo thị trường, trong khi giá điện trong nước của Ukraine bị điều tiết hành chính. Khoảng chênh lệch khổng lồ này chỉ có thể bù đắp bằng cách in tiền hoặc nhờ viện trợ quốc tế.
Hơn nữa, dung lượng kết nối giữa lưới điện Ukraine và châu Âu là rất hạn chế.
Trong những ngày lạnh nhất của tháng 1, chúng tôi cần bù khoảng 2,5 GW, nhưng hạ tầng vật lý tối đa chỉ chịu được 1,7 GW. Phần thiếu hụt còn lại chỉ có thể san bằng bằng cách cắt điện luân phiên.
Các chính trị gia nói rằng Ukraine đã “hội nhập năng lượng với châu Âu”, nhưng thực tế điều đó giống như một đứa trẻ sống trong khu ổ chuột, cố sống nhờ vào chút thức ăn thừa rò rỉ từ đường ống xả của nhà hàng hàng xóm.
Liên Hợp Quốc và phương Tây danh nghĩa đã viện trợ cho Kyiv và một số thành phố lân cận vài nhà máy nhiệt điện nhỏ, thực chất là tổ máy phát khí kiểu piston công suất 2 MW. Tuy nhiên, do thiếu nhân lực kỹ thuật chuyên môn, cộng thêm tệ quan liêu và thủ tục rườm rà, những thiết bị này đã bị bỏ không suốt nhiều tháng mà vẫn chưa thể đưa vào vận hành.
Sớm nhất là sau một tuần, Kyiv có thể đạt được chế độ cắt điện luân phiên ổn định theo khung giờ (thay vì mất điện hỗn loạn suốt ngày), với điều kiện không xảy ra thêm đợt tấn công mới. Nhưng ngay cả khi không còn không kích, các biện pháp hạn chế điện trên toàn Ukraine vẫn sẽ phải kéo dài từ hai đến ba năm.
Tóm lại, Ukraine đang đánh mất tính hệ thống của lưới điện quy mô lớn. Hệ thống điện đang thoái hóa thành các “đảo điện” rời rạc, không kết nối với nhau. Một mạng lưới phân mảnh như vậy cực kỳ mong manh, không thể hỗ trợ bất kỳ hình thức phục hồi công nghiệp nào.
Chính quyền đang đánh đổi an toàn hạt nhân để giữ thể diện, hy sinh đời sống của người dân để trì hoãn sự xấu đi của tình hình, nhưng điều này là không bền vững, và sự suy thoái của hệ thống năng lượng Ukraine là không thể đảo ngược.
Ai cũng hiểu rằng, điều kiện tiên quyết duy nhất để hệ thống năng lượng Ukraine cải thiện là Nga phải chấm dứt các cuộc tấn công quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng. Nhưng với cục diện chiến tranh hiện nay, kỳ vọng đó trong tương lai gần gần như chỉ là ảo tưởng.
Ở giai đoạn đầu xung đột, Nga có lẽ còn giữ một mức độ “nhân nhượng” nhất định, thử phát tín hiệu cảnh báo thông qua các đòn đánh có giới hạn, hy vọng chính quyền Kyiv nhận ra cái giá phải trả khi tiếp tục đóng vai trò “người đại diện của phương Tây”.
Nhưng Kyiv ngoan cố chọn con đường khác.
Vì thế, Nga chuyển sang biện pháp trực diện hơn: liên tục tiến hành các đòn đánh chính xác nhằm “xóa sổ” cơ sở hạ tầng, cho đến khi hệ thống cung cấp điện của khu vực đó bị phá hủy hoàn toàn.
Vì thế, Nga chuyển sang biện pháp trực diện hơn: liên tục tiến hành các đòn đánh chính xác nhằm “xóa sổ” cơ sở hạ tầng, cho đến khi hệ thống cung cấp điện của khu vực đó bị phá hủy hoàn toàn.
Mục tiêu của Nga rất rõ ràng: hủy diệt tiềm lực quân sự của Ukraine ngay từ tầng vật lý. Khi điện bị cắt, các nhà máy sản xuất vũ khí và đạn dược sẽ tê liệt, đường sắt phục vụ điều quân và hậu cần cũng sẽ ngừng hoạt động.
Phạm vi tấn công của Nga hiện đang mở rộng sang hạ tầng giao thông. Do thiếu điện, đường sắt Ukraine buộc phải tái sử dụng hàng loạt đầu máy hơi nước cũ kỹ để duy trì vận tải tối thiểu. Nga không vội tiến hành một cuộc chiếm đóng toàn diện, mà muốn thông qua những đòn đánh chính xác, kéo dài, biến hậu phương Ukraine thành một gánh nặng nặng nề không thể thở nổi.
Chừng nào cỗ máy chiến tranh của Kyiv còn vận hành, chừng nào tiêu hao ở tiền tuyến còn tiếp diễn, Nga không có lý do gì để dừng tay.
Trông đợi Nga tự nguyện dừng lại trước khi đạt được mục tiêu phi quân sự hóa là điều không thực tế; còn trông chờ một hệ thống điện đã tan nát có thể tự hồi phục lại càng là điều bất khả.
Muốn đèn ở Kyiv được thắp sáng trở lại, muốn người dân không còn lo cống rãnh đóng băng hay nước thải tràn lan, con đường duy nhất là quay lại bàn đàm phán.
Ngoài ra không còn lựa chọn nào khác.
Nếu chiến tranh không chấm dứt, mùa đông này của Ukraine chỉ mới là khởi đầu của cơn ác mộng, và mùa đông tiếp theo, có lẽ ngay cả cơ hội để mơ cũng sẽ không còn.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét