ĐỪNG ĐÒI HỎI TRUNG QUỐC PHẢI NHẪN NHỊN VỚI NHẬT BẢN!
Tôi không muốn bàn về về cách Trung Quốc đón tiếp Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae tại APEC 2026. Tuy nhiên sáng nay tự nhiên trên fb xuất hiện bài viết của GS Trần Văn Thọ, tôi thấy có một nghịch lý nên phải viết bài này. Ông giáo sư dành rất nhiều lời phê phán Trung Quốc, nhưng lại dường như không muốn nhìn thẳng vào nguyên nhân khiến Trung Quốc phải thể hiện thái độ như vậy.
Tôi thì nghĩ ngược lại. Tại sao Trung Quốc phải tiếp đón trọng thị một người đứng đầu chính phủ có những phát ngôn ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích sống còn của Trung Quốc? Tại sao một quốc gia phải tỏ ra thân thiện với kẻ công khai sẽ sử dụng vũ lực bảo vệ Đài Loan, nhất là khi kẻ đó yếu kém hơn mình?
1. Đụng đến chủ quyền Trung Quốc không phải chuyện đùa!
Hãy nhìn thẳng vào vấn đề. Đài Loan là một vấn đề chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ mà Trung Quốc coi là lợi ích cốt lõi. Đây không phải một tranh chấp thương mại, cũng không phải một bất đồng ngoại giao có thể giải quyết bằng vài lời xã giao.
Khi người đứng đầu chính phủ Nhật Bản công khai gắn tình huống Đài Loan với khả năng Nhật Bản sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ, đó là một tuyên bố có ý nghĩa đặc biệt nghiêm trọng đối với Bắc Kinh, thậm chí có thể coi là một lời "cảnh báo sẽ tuyên chiến" nếu Trung Quốc sử dụng vũ lực để thống nhất đất nước.
Nhật Bản lấy tư cách gì để đe dọa can thiệp quân sự vào một vấn đề mà Trung Quốc coi là công việc nội bộ của mình, vấn đề nội bộ được cả thế giới công khai thừa nhận. Ngay cả Mỹ, dù có chính sách riêng về Đài Loan và duy trì quan hệ an ninh với hòn đảo này, cũng chính thức công nhận Chính phủ CHND Trung Hoa là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc. Vậy tại sao Nhật Bản lại muốn đẩy mình vào vị trí trực tiếp đối đầu với Trung Quốc về vấn đề này?
Một quốc gia có chủ quyền không thể chấp nhận việc nước khác tùy tiện đặt ra khả năng đưa quân đội vào một vấn đề lãnh thổ của mình. Nếu người đứng đầu một chính phủ đưa ra tuyên bố như vậy, chính phủ ấy phải hiểu rằng đối phương có quyền phản ứng mạnh mẽ.
Có thể dùng từ "phản quốc" để mô tả hành động của bà Takaichi nếu bà ta là người Trung Quốc sống ở nước ngoài. Về pháp lý, đây không phải một tội danh có thể tùy tiện áp dụng cho thủ tướng một nước khác. Nhưng xét về cảm nhận chính trị của người Trung Quốc, việc một nhà lãnh đạo nước ngoài công khai tuyên bố trước Quốc hội khả năng dùng vũ lực đối với vấn đề thống nhất đất nước của Trung Quốc chắc chắn bị xem là một sự thách thức không thể xem nhẹ.
Thử đảo ngược tình huống. Nếu lãnh đạo Trung Quốc tuyên bố sẽ can thiệp quân sự vào Nhật Bản trong một vấn đề mà Tokyo coi là chủ quyền của mình, liệu Nhật Bản có chấp nhận? Hay họ sẽ lập tức phản đối, triệu tập đại sứ, đòi lời xin lỗi và áp dụng hàng loạt biện pháp đáp trả?
Hãy nhớ ngày nay Trung Quốc không chỉ là một nước lớn mà đang và sẽ tiếp tục là nước rất lớn. Không thể đòi hỏi một Trung Quốc như thế phải có một tiêu chuẩn ứng xử khác chỉ vì đối tượng gây ra sự bất bình là một nước Nhật Bản ngày càng hèn yếu.

2. Nhật Bản có tư cách gì để lên lớp Trung Quốc về chủ quyền và hòa bình?
Tôi nghĩ người Nhật cần nhớ lại lịch sử trước khi nói về đạo lý.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, quân đội Nhật Bản đã gây ra những tội ác chiến tranh khủng khiếp ở Trung Quốc và nhiều nước châu Á. Tại Trung Quốc, vụ thảm sát Nam Kinh cùng những hành động tàn bạo khác đã để lại những vết thương lịch sử không thể xóa nhòa. Ở Việt Nam, sự hiện diện và chính sách của quân phiệt Nhật trong những năm 1940–1945 góp phần trực tiếp tạo nên thảm họa nạn đói 1944–1945, cướp đi sinh mạng của khoảng hai triệu người Việt Nam.
Những sự kiện ấy không phải chuyện nhỏ có thể khép lại bằng vài lời tuyên bố hòa giải.
Nhật Bản đã từng có một số lời xin lỗi và tuyên bố bày tỏ hối tiếc về chiến tranh. Nhưng vấn đề lịch sử vẫn tiếp tục gây tranh cãi sâu sắc, nhất là ở Trung Quốc, vì không rõ thực tâm người Nhật có hối cải thế không. Đặc biệt một số chính trị gia Nhật Bản vẫn có những hành động và phát biểu bị các nước láng giềng coi là làm nhẹ trách nhiệm chiến tranh.
Một đất nước từng gây ra những đau thương khủng khiếp cho châu Á càng phải thận trọng khi nói về việc sử dụng sức mạnh quân sự ở khu vực.
Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở một phát ngôn của bà Takaichi. Đó còn là xu hướng Nhật Bản ngày càng tăng cường năng lực quân sự, mở rộng vai trò an ninh và gắn chính sách quốc phòng với chiến lược của Mỹ ở Đông Á.
Nhật Bản có quyền tự vệ. Nhưng quyền tự vệ không đồng nghĩa với quyền can thiệp vào những vấn đề chủ quyền của nước khác. Một quốc gia không thể vừa yêu cầu các nước láng giềng quên đi lịch sử, vừa đưa ra những tuyên bố quân sự khiến họ phải lo ngại về tương lai.
3. Nhật Bản độc lập đến đâu trong chính sách đối ngoại và an ninh?
Đây là câu hỏi mà tôi nghĩ người Nhật cũng cần tự đặt ra. Sau năm 1945, Nhật Bản phát triển trong một trật tự an ninh do Mỹ chi phối. Hiệp ước an ninh Mỹ – Nhật trở thành nền tảng của quan hệ hai nước. Mỹ duy trì căn cứ quân sự trên lãnh thổ Nhật Bản, có ảnh hưởng sâu sắc đến chính sách quốc phòng và chiến lược an ninh của Tokyo.
Nhật Bản có nền kinh tế phát triển, có công nghệ tiên tiến, có đội ngũ trí thức và doanh nghiệp hàng đầu thế giới. Nhìn chung, Nhật Bản có sự độc lập tương đối với phương Tây. Nhưng độc lập về kinh tế và công nghệ không đồng nghĩa với độc lập hoàn toàn về chiến lược.
Trong nhiều vấn đề an ninh quan trọng, Nhật Bản vẫn phải nghe theo ý chí và lợi ích của Washington. Người ta có thể gọi đó là đồng minh chiến lược, nhưng cũng có thể đặt câu hỏi về mức độ tự chủ thực sự của Nhật Bản. Một quốc gia có chủ quyền cần có khả năng tự xác định lợi ích của mình, thay vì để lợi ích của một cường quốc khác quyết định phần lớn lựa chọn chiến lược.
Hình ảnh các chính trị gia và bà Thủ tướng Nhật Bản thể hiện sự gần gũi, thậm chí nịnh bợ Tổng thống Mỹ Donald Trump đến mức nhục nhã, từng khiến tôi và không ít người đặt câu hỏi về vị thế thực sự của Nhật Bản. Một đất nước từng tự hào về sức mạnh kinh tế và công nghệ không nên tự biến mình thành tiền đồn trong chiến lược đối đầu của một nước khác.
Nếu một số người gọi cách hành xử ấy là "tay sai" hay "chư hầu", đó là cách diễn đạt mang tính phê phán chính trị về sự lệ thuộc chiến lược. Dù sử dụng thuật ngữ nào, vấn đề cốt lõi vẫn là Nhật Bản cần tự quyết định chính sách của mình, thay vì làm tên lính tiên phong để đẩy quan hệ với các nước láng giềng vào thế đối đầu nhằm chứng minh lòng trung thành với Washington.
4. Ngoại giao không có nghĩa là phải tỏ ra thân thiện bất kể đối phương hành xử thế nào.
Trong quan hệ quốc tế, lợi ích quốc gia luôn giữ vị trí quyết định. Những lời nói về tình hữu nghị, hợp tác và tôn trọng lẫn nhau chỉ có ý nghĩa khi các bên thực sự tôn trọng những lợi ích căn bản của nhau.
Trung Quốc không có quyền cấm Thủ tướng Nhật Bản tham dự một hội nghị đa phương nếu bà đáp ứng các điều kiện tham dự. Nhưng Trung Quốc, với tư cách nước chủ nhà, có quyền lựa chọn cấp độ đón tiếp và thể hiện thái độ ngoại giao của mình trong khuôn khổ các quy định của hội nghị.
Không ai bắt buộc Trung Quốc phải dành cho bà Takaichi một sự tiếp đón nồng nhiệt trong khi quan hệ hai nước đang căng thẳng nghiêm trọng.
Tất nhiên, nước chủ nhà vẫn cần bảo đảm những nguyên tắc ngoại giao và nghi thức đa phương. Nhưng không thể đánh đồng việc không dành sự trọng thị đặc biệt với hành vi xúc phạm hay phủ nhận tư cách của một quốc gia.
Ngoại giao có ngôn ngữ riêng. Một cái bắt tay, một vị trí trong bức ảnh, cấp bậc của người đón tiếp hay mức độ nhiệt tình trong nghi thức đều có thể truyền tải thông điệp chính trị. Đó cũng là một cách thể hiện lập trường mà không cần đến những lời tuyên bố gay gắt.
Nếu Nhật Bản muốn được Trung Quốc đối xử bằng sự trọng thị cao nhất, trước hết Nhật Bản cũng cần thể hiện sự tôn trọng tương ứng đối với những lợi ích cốt lõi của Trung Quốc.
5. Đừng lấy công lao khai sinh APEC để đòi hỏi Trung Quốc phải ưu ái Nhật Bản.
GS Trần Văn Thọ dành nhiều dung lượng để kể lại lịch sử hình thành APEC và những đóng góp của Nhật Bản. Tôi không phủ nhận những đóng góp ấy. Nhật Bản có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương, từ những sáng kiến học thuật, hoạt động của giới doanh nghiệp đến các đề xuất chính trị của Thủ tướng Ohira Masayoshi.
Nhưng tôi không hiểu tại sao những đóng góp ấy lại được sử dụng để phê phán cách Trung Quốc đón tiếp bà Takaichi.
Không có quốc gia nào sở hữu APEC. Cũng không có quốc gia nào có quyền đòi hỏi những đặc quyền ngoại giao chỉ vì mình từng có sáng kiến thành lập tổ chức. Nếu cứ lấy công lao trong quá khứ để đòi hỏi sự ưu ái trong hiện tại, vậy những đóng góp của Trung Quốc, Mỹ, Australia, các nền kinh tế ASEAN và những thành viên khác được tính như thế nào?
GS Trần Văn Thọ dành nhiều dung lượng để kể lại lịch sử hình thành APEC và những đóng góp của Nhật Bản. Tôi không phủ nhận những đóng góp ấy. Nhật Bản có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương, từ những sáng kiến học thuật, hoạt động của giới doanh nghiệp đến các đề xuất chính trị của Thủ tướng Ohira Masayoshi.
Nhưng tôi không hiểu tại sao những đóng góp ấy lại được sử dụng để phê phán cách Trung Quốc đón tiếp bà Takaichi.
Không có quốc gia nào sở hữu APEC. Cũng không có quốc gia nào có quyền đòi hỏi những đặc quyền ngoại giao chỉ vì mình từng có sáng kiến thành lập tổ chức. Nếu cứ lấy công lao trong quá khứ để đòi hỏi sự ưu ái trong hiện tại, vậy những đóng góp của Trung Quốc, Mỹ, Australia, các nền kinh tế ASEAN và những thành viên khác được tính như thế nào?
APEC là diễn đàn hợp tác của các nền kinh tế thành viên, được xây dựng vì lợi ích chung. Nhật Bản thúc đẩy thành lập APEC cũng vì lợi ích của chính mình. Trung Quốc tham gia năm 1991 và sau đó trở thành một trong những thành viên có vai trò kinh tế quan trọng nhất.
Không ai phủ nhận công lao của Nhật Bản. Nhưng công lao trong quá khứ không thể trở thành một thứ đặc quyền ngoại giao vĩnh viễn.
Không ai phủ nhận công lao của Nhật Bản. Nhưng công lao trong quá khứ không thể trở thành một thứ đặc quyền ngoại giao vĩnh viễn.
Nếu Nhật Bản từng góp phần đào giếng, điều đó đáng được ghi nhớ. Nhưng không có nghĩa người đào giếng được quyền quyết định người uống nước phải đối xử với mình như thế nào, nhất là khi chính người đó có những hành động khiến người khác bất bình.
Người Trung Quốc và người Việt Nam đều có câu "Ẩm thủy tư nguyên", "Uống nước nhớ nguồn". Tôi cũng đồng ý với tinh thần ấy. Nhưng uống nước nhớ nguồn không có nghĩa phải nhắm mắt trước những hành động sai trái hiện tại của người từng đào giếng.6. Trung Quốc không cần phải đóng vai người dễ chịu để làm hài lòng Nhật Bản.
Có một cách nhìn khá phổ biến ở Việt Nam, theo đó Trung Quốc là nước lớn nên phải luôn rộng lượng, phải luôn giữ thái độ mềm mỏng, phải tiếp đón các nước khác bằng sự trọng thị, bất kể họ nói gì và làm gì. Tôi không đồng ý.
Một cường quốc không phải là quốc gia luôn cúi đầu để giữ vẻ lịch thiệp. Một cường quốc trước hết phải có khả năng bảo vệ lợi ích của mình, bảo vệ chủ quyền và không để những hành động thách thức trở thành tiền lệ.
Trung Quốc không có nghĩa vụ phải dành cho bà Takaichi một nghi thức đón tiếp long trọng chỉ để chứng minh mình là nước lớn. Cũng không có nghĩa vụ phải che giấu sự bất bình trước những tuyên bố liên quan đến khả năng can thiệp quân sự vào vấn đề Đài Loan.
Dĩ nhiên, mọi phản ứng cần nằm trong khuôn khổ ngoại giao và luật pháp quốc tế. Không nên biến bất đồng giữa hai chính phủ thành sự thù ghét giữa hai dân tộc. Nhưng phản ứng ngoại giao cứng rắn, nếu được thực hiện đúng khuôn khổ, không phải là điều đáng xấu hổ.
Tôi cũng không cho rằng người Nhật ngày nay phải chịu trách nhiệm cá nhân về mọi tội ác của quân đội Nhật trong quá khứ. Nhưng chính phủ Nhật Bản phải có trách nhiệm với lịch sử và với những tuyên bố, chính sách của mình trong hiện tại. Một đất nước từng gây ra những tổn thất to lớn cho châu Á càng không nên xem nhẹ nỗi lo an ninh của các nước láng giềng.
Tôi không mong Trung Quốc và Nhật Bản đối đầu quân sự. Ngược lại, hòa bình và hợp tác giữa hai nước có ý nghĩa rất lớn đối với toàn bộ châu Á. Nhưng hòa bình không thể được xây dựng trên sự nhượng bộ một chiều. Hợp tác không thể tồn tại nếu một bên liên tục thách thức những lợi ích mà bên kia coi là không thể thương lượng.
Vì thế, thay vì chỉ trích Trung Quốc vì đã không trải thảm đỏ đón Thủ tướng Nhật Bản, tôi nghĩ nên đặt câu hỏi tại sao quan hệ hai nước lại đi đến tình trạng này.
Đừng chỉ nhìn vào vị trí bà Takaichi đứng trong một bức ảnh. Hãy nhìn vào những phát ngôn và chính sách đã khiến bà phải đứng ở vị trí rất phù hợp ấy. Đây là những hệ quả ngoại giao tương ứng.
Và đừng nhầm lẫn giữa sự lịch thiệp ngoại giao với sự yếu đuối chính trị. Một quốc gia có quyền lựa chọn thái độ của mình. Trung Quốc cũng có quyền ấy. Muốn được tôn trọng, trước hết phải biết tôn trọng người khác. Nhật Bản không thể đòi hỏi Trung Quốc phải tôn trọng những lợi ích của mình, trong khi lại xem nhẹ những lợi ích mà Trung Quốc coi là sống còn.
Dưới đây là bài viết của GS Thọ, tôi không muốn chia sẻ trang của ông GS này vì tôi không thích ông ta và không muốn tuyên truyền giúp ông ta. Đối với tôi, ông ta chỉ là một loại bồi bút trong kinh tế và dĩ nhiên tôi không đồng tình với cách tiếp cận và những quan điểm được thể hiện trong bài viết của ông ta.
-------------------
APEC 2026 ở Trung Quốc và vị trí của Nhật Bản
Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á Thái bình dương (APEC) năm 2026 vừa kết thúc ở Trung Quốc hôm qua (19/11/2026). Một trong những điểm gây ấn tượng là cách tiếp đón của nước chủ nhà đối với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae. Đón ở sân bay chỉ cấp đại sứ và không có cảnh giới trẻ cầm cờ múa hát chào đón như đối với lãnh đạo các nước khác. Khi chụp ảnh lưu niệm thì bà Takaichi bị xếp ở hàng sau và ở vị trí gần áp chót trong số lãnh đạo của 21 thành viên.
Vẫn biết quan hệ hai nước đang căng thẳng do một phát ngôn của Thủ tướng Takaichi, nhưng nhiều người chắc không đồng tình với cách tiếp đón lãnh đạo của nền kinh tế lớn thứ tư thế giới. Và nếu ai biết lịch sử hình thành APEC với vai trò rất to lớn của Nhật Bản sẽ còn cảm thấy ngỡ ngàng hơn.
APEC thành lập năm 1989 là kết quả của sáng kiến và nỗ lực chuẩn bị hàng chục năm của Nhật Bản, bao gồm hoạt động của học giả, giới doanh nghiệp, quan chức và chính trị gia. Ý tưởng ban đầu về một khu vực tự do ngoại thương tại vùng châu Á Thái bình dương do Giáo sư Kojima Kiyoshi của Đại học Hitotsubashi đề xướng. Sau đó là một loạt các hoạt động cụ thể của các giới.
Năm 1967, lãnh đạo các nhà doanh nghiệp thành lập Hội đồng Kinh tế Vành đai Thái bình dương (PBEC). Năm 1968, chính Giáo sư Kojima thúc đẩy các học giả đầu đàn trong vùng thành lập Hội nghị Mậu dịch và Phát triển Thái bình dương (PAFTAD) với mục đích thảo luận về lý luận và thực tiễn các vấn đề liên quan đến việc thúc đẩy mậu dịch và hợp tác phát triển trong vùng.
Năm 1978 Thủ tướng Ohira Masayoshi của Nhật đưa ra đề án thành lập Cộng đồng Kinh tế Thái bình dương gây ra sự quan tâm sôi nổi ở các giới trong và ngoài nước Nhật. Năm 1979 trong chuyến viếng thăm Úc và New Zealand, Thủ tướng Ohira đã công bố đề án Cộng đồng Kinh tế Thái bình duwong và được hai nước tán thành.
Theo kết quả hội đàm giữa Ohira và Fraser (thủ tướng Úc), một diễn đàn hợp tác khu vực mà sau đó được gọi là Hội nghị Hợp tác Kinh tế Thái Bình dương (PECC) ra đời năm 1980, với sự tham gia của học giả, lãnh đạo doanh nghiệp và quan chức các nước. PECC sau đó hầu như được tổ chức hằng năm và chấm dứt khi APEC thành lập năm 1989 với 12 thành viên. Trung Quốc gia nhập năm 1991.
Ngạn ngữ Trung Quốc có câu “Ẩm thủy tư nguyên” (uống nước nhớ nguồn) hoặc “Uống nước nghĩ đến người đào giếng". Nếu Trung Quốc nghĩ đến lịch sử hình thành APEC chắc là đã có thái độ khác khi đón tiếp thủ tướng Nhật Bản tại APEC 2026./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét