CÓ CÁCH NÀO ĐỂ ĐỐI PHÓ VỚI TÁC ĐỘNG CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

CÓ CÁCH NÀO ĐỂ ĐỐI PHÓ VỚI TÁC ĐỘNG CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

Hôm qua là ngày nghỉ cuối tuần, mỗi tuần tôi chỉ có ngày này được nghỉ. Tôi không định viết một bài dài mà chỉ muốn chia sẻ một vài suy nghĩ về trí tuệ nhân tạo (AI), một vấn đề đã khiến tôi suy nghĩ khá nhiều trong những ngày gần đây, nhưng càng viết càng thấy nhiều vấn đề nên hôm nay mới thành bài.

1. AI có thể khiến cuộc sống của người dân bình thường khó khăn hơn?

Hôm qua, trên đường lái xe từ ngoại ô trở về thành phố, một thành viên trong gia đình nhắc đến nhận định của một chuyên gia rằng trí tuệ nhân tạo có thể khiến cuộc sống của người dân bình thường trở nên khó khăn hơn, bởi AI có khả năng thay thế ngày càng nhiều công việc mà con người đang đảm nhiệm.

Mọi người hỏi tôi nghĩ gì về nhận định này. Tôi trả lời rằng nguy cơ đó hoàn toàn có thật. Thậm chí, tôi cho rằng đây có thể là một trong những thách thức kinh tế - xã hội lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt trong vài thập kỷ tới. Tuy nhiên, tôi cũng nghĩ rằng các nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa có thể có những lợi thế nhất định so với các nước tư bản trong việc kiểm soát và xử lý những hệ quả xã hội của cuộc cách mạng này.

2. AI có thể là cuộc cách mạng công nghệ lớn nhất mà tôi từng chứng kiến

Tôi có cảm giác AI có thể là cuộc cách mạng công nghệ ngoạn mục nhất mà tôi từng chứng kiến trong cuộc đời 67 tuổi của mình. Trong hai hoặc ba thập kỷ qua, Internet đã làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế thế giới. Sự phát triển của thương mại điện tử khiến ngành bán lẻ truyền thống phải tái cấu trúc; báo điện tử và mạng xã hội làm đảo lộn ngành công nghiệp báo chí và truyền thông. Nhiều doanh nghiệp từng thống lĩnh thị trường đã biến mất hoặc phải tìm cách tồn tại trong một môi trường cạnh tranh hoàn toàn mới.

Nhưng AI có thể tạo ra một sự thay đổi còn sâu rộng hơn. Internet chủ yếu thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, giao tiếp và mua bán. Trong khi đó, AI không chỉ giúp con người tiếp cận tri thức mà còn trực tiếp tham gia thực hiện những công việc trước đây vốn đòi hỏi trí tuệ, kỹ năng và kinh nghiệm của con người. Nói cách khác, Internet thay đổi cách chúng ta làm việc, còn AI đang bắt đầu thay thế chính chúng ta thực hiện công việc đó.

Từ viết lách, nghiên cứu, thiết kế, lập trình đến phân tích dữ liệu, tư vấn và quản lý, ngày càng nhiều lĩnh vực đang đứng trước nguy cơ bị đảo lộn. Những ngành công nghiệp mới sẽ xuất hiện, nhưng không phải tất cả những người đang làm việc trong các ngành công nghiệp cũ đều có thể chuyển sang những công việc mới. Đây mới là vấn đề đáng lo ngại.

3. Những công việc nào thực sự khó bị AI thay thế?

Nhiều người cho rằng AI không thể thay thế con người vì máy móc không có suy nghĩ, cảm xúc, cảm hứng và khả năng sáng tạo như con người. Tôi cho rằng lập luận này chưa thực sự thuyết phục.

Trên thực tế, AI hiện nay đã có thể viết những bài phân tích, tổng hợp tài liệu, giải quyết các bài toán phức tạp, thiết kế hình ảnh và tạo ra những sản phẩm sáng tạo mà trước đây chúng ta thường cho rằng chỉ con người mới có thể thực hiện. Chẳng hạn, một bài báo phân tích kinh tế đòi hỏi nhiều giờ nghiên cứu và tổng hợp tài liệu của một kinh tế hay nhà báo có kinh nghiệm, ngày nay có thể được AI tạo ra chỉ trong một vài phút. Chất lượng của sản phẩm có thể đạt mức tương đương, thậm chí tốt hơn trong một số khía cạnh.

Vậy những công việc nào còn có khả năng bảo vệ con người trước sự thay thế của AI? Một nghịch lý là trong giai đoạn hiện nay, những công việc có khả năng chống chịu tương đối tốt không nhất thiết là những công việc đòi hỏi tư duy trừu tượng hay trình độ học vấn cao, mà có thể là những công việc lao động chân tay tưởng như rất bình thường. Ví dụ: nấu ăn, cắt tóc, dọn dẹp nhà cửa, chăm sóc người già, điều dưỡng, sửa chữa thiết bị và giao hàng đến từng hộ gia đình.

Tại sao? Vì những công việc này thường đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều kỹ năng vật lý, khả năng nhận biết tình huống, xử lý những vật thể có hình dạng khác nhau và ứng phó với những hoàn cảnh không được chuẩn hóa.

Ví dụ một đầu bếp không chỉ cần biết công thức nấu ăn mà còn phải nhận biết nguyên liệu, điều chỉnh nhiệt độ, xử lý những tình huống bất ngờ và phối hợp nhiều thao tác cùng lúc. Một người giao hàng không chỉ cần biết đường đi mà còn phải tìm đúng địa chỉ, xử lý cầu thang, thang máy, hàng hóa có kích thước khác nhau và vô số tình huống phát sinh tại nơi giao nhận. Đó là những việc mà robot hiện nay vẫn chưa thể thực hiện một cách linh hoạt, hiệu quả và với chi phí đủ thấp để thay thế con người trên diện rộng.

Điều này cho thấy một nghịch lý của cuộc cách mạng AI: những công việc đòi hỏi nhiều kiến thức và kỹ năng trí tuệ có thể bị tự động hóa sớm hơn một số công việc lao động chân tay đơn giản.

4. Tại sao AI phát triển nhanh trong thế giới số nhưng robot vẫn gặp nhiều khó khăn trong thế giới vật lý?

Theo tôi, một nguyên nhân quan trọng nằm ở bản chất dữ liệu dùng để huấn luyện AI. Các mô hình AI hiện nay, đặc biệt là những mô hình ngôn ngữ lớn, được huấn luyện trên khối lượng dữ liệu khổng lồ, bao gồm văn bản, hình ảnh, âm thanh và video. Nhân loại đã tích lũy được một kho tri thức số rất lớn trong nhiều thập kỷ, tạo điều kiện để AI học hỏi, phân tích và mô phỏng ngày càng tốt.

Trong thế giới số, một lượng lớn hoạt động của con người đã được ghi lại thành dữ liệu. Những gì chúng ta viết, đọc, thiết kế, tính toán và trao đổi trên Internet đều có thể trở thành nguồn dữ liệu cho các hệ thống AI.

Nhưng thế giới vật lý lại phức tạp hơn nhiều. Chúng ta chưa có đủ dữ liệu và công nghệ để robot có thể học và thực hiện thành thạo mọi thao tác trong môi trường thực tế. Một robot dọn nhà phải xử lý vô số kiểu phòng, đồ đạc, vật dụng và tình huống khác nhau. Một robot nấu ăn phải nhận biết chủng loại và chất lượng nguyên liệu, độ chín, nhiệt độ và những thay đổi trong quá trình chế biến. Một robot chăm sóc người già phải nhận biết trạng thái của con người và phản ứng phù hợp với những tình huống bất ngờ.

Đây không đơn thuần là vấn đề thiếu dữ liệu. Nó còn liên quan đến khả năng cảm nhận, vận động, phối hợp thao tác và tương tác an toàn với thế giới vật chất. Đó là lý do tại sao AI có thể viết một bài báo chỉ trong vài phút, nhưng robot vẫn chưa thể dễ dàng thay thế một người giúp việc gia đình.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng khoảng cách này sẽ tồn tại mãi mãi. Sự phát triển của AI đa phương thức, robot hình người, cảm biến và các hệ thống điều khiển thông minh có thể tạo ra một bước đột phá tương tự như sự xuất hiện của ChatGPT trong lĩnh vực xử lý ngôn ngữ. Nếu điều đó xảy ra, phạm vi những công việc con người có thể bị thay thế sẽ mở rộng rất nhanh.

5. Tác động của AI đến việc làm đã bắt đầu hiện rõ

Tôi muốn lấy một số lĩnh vực mà bản thân có điều kiện quan sát để minh họa. Thứ nhất, trong lĩnh vực viết lách và nghiên cứu khoa học, AI đang tiến bộ với tốc độ đáng kinh ngạc. Đây cũng là lĩnh vực tôi có nhiều kinh nghiệm. AI có thể đọc và tổng hợp hàng nghìn tài liệu, phân tích dữ liệu, xây dựng mô hình kinh tế lượng, giải các bài toán toán học và hỗ trợ viết những công trình nghiên cứu phức tạp.

Tất nhiên, AI vẫn có thể mắc sai sót, đưa ra những thông tin không chính xác hoặc tạo ra những lập luận thiếu cơ sở. Nhưng tốc độ tiến bộ của nó khiến nhiều công việc trước đây đòi hỏi trình độ chuyên môn cao đang đứng trước nguy cơ bị tự động hóa.

Điều đáng lo ngại không phải là các nhà toán học hay nhà nghiên cứu sẽ lập tức thất nghiệp, mà là một nhà nghiên cứu có thể sử dụng AI để thực hiện khối lượng công việc trước đây cần đến cả một nhóm người.

Thứ hai, trong lĩnh vực giao thông vận tải, công nghệ lái xe tự động và hỗ trợ lái xe thông minh đang phát triển rất nhanh. Những hệ thống tiên tiến trong công nghiệp ô tô và một số hãng công nghệ khác đã có thể đảm nhiệm nhiều thao tác lái xe trên đường cao tốc và trong đô thị. Trong những điều kiện vận hành phù hợp, chúng có thể đạt hiệu quả rất cao, thậm chí vượt con người ở một số tình huống cụ thể.

Tuy nhiên, không nên đánh đồng hệ thống hỗ trợ lái xe tiên tiến với khả năng tự lái hoàn toàn trong mọi điều kiện. Mưa lớn, tuyết, công trường, tình huống giao thông bất thường và trách nhiệm pháp lý vẫn là những thách thức đáng kể. Dẫu vậy, xu hướng tự động hóa ngành vận tải là rất rõ ràng.

Thứ ba, trong ngành công nghiệp phần mềm, AI đang làm thay đổi nhanh chóng công việc của các lập trình viên, đặc biệt là những công việc có tính quy trình và lặp lại như kiểm thử phần mềm, viết mã giao diện và xử lý các chức năng phổ biến. Tôi đặc biệt chú ý đến vấn đề này vì lập trình viên tại các công ty công nghệ lớn thường là lực lượng lao động có thu nhập khá cao. Nếu AI có thể đảm nhiệm một phần đáng kể công việc của hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lập trình viên trên toàn thế giới, tác động đến thị trường lao động sẽ rất lớn.

Vấn đề không chỉ là những người đang làm nghề này có thể mất việc, mà còn là cơ hội việc làm dành cho lớp lập trình viên trẻ mới ra trường có thể bị thu hẹp đáng kể.

6. Ngành điện ảnh và truyền hình cũng khó tránh khỏi tác động

AI đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong ngành công nghiệp điện ảnh, truyền hình và giải trí. Hiện nay, công nghệ tạo hình ảnh và video bằng AI vẫn còn những hạn chế về tính nhất quán của nhân vật, chuyển động, biểu cảm và khả năng kể chuyện dài hơi. Nhưng đối với những sản phẩm không đòi hỏi chất lượng quá cao, chẳng hạn video ngắn, quảng cáo và phim truyền hình siêu ngắn, AI đã bắt đầu tạo ra sức ép cạnh tranh đáng kể đối với phương thức sản xuất truyền thống.

Một nhóm nhỏ người sử dụng AI có thể tạo ra những sản phẩm trước đây cần đến nhiều diễn viên, nhân viên hậu kỳ, quay phim và thiết kế. Những diễn viên hàng đầu có thương hiệu cá nhân mạnh, khả năng biểu diễn đặc biệt và lượng khán giả trung thành có thể vẫn giữ được lợi thế. Nhưng đối với những vai diễn thông thường, đặc biệt là các sản phẩm giải trí đại chúng, hình ảnh và diễn xuất được tạo ra bằng AI có thể trở thành một lựa chọn rẻ hơn rất nhiều. Nếu công nghệ tiếp tục phát triển với tốc độ hiện nay, trong ba đến năm năm tới, ngành công nghiệp này có thể chứng kiến những thay đổi rất lớn.

7. Lợi thế thể chế có thể giúp các nước ứng phó tốt hơn?

Nếu nhìn từ góc độ kinh tế chính trị, sự khác biệt giữa các mô hình kinh tế có thể tạo ra những cách ứng phó rất khác nhau trước tác động của AI. Trong nền kinh tế tư bản, doanh nghiệp hoạt động chủ yếu theo mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Nếu sử dụng AI và robot có thể giúp giảm chi phí lao động, tăng năng suất và nâng cao lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ có động cơ rất lớn để thay thế con người.

Đây là một động lực mạnh mẽ thúc đẩy đổi mới công nghệ, nhưng đồng thời cũng có thể tạo ra những hệ quả xã hội nghiêm trọng nếu lợi ích từ tăng năng suất chủ yếu thuộc về những người sở hữu vốn và công nghệ, trong khi người lao động phải gánh chịu chi phí mất việc làm.

Trong một nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc hay Việt Nam, Nhà nước có khả năng can thiệp sâu hơn vào quá trình phát triển và ứng dụng công nghệ, thông qua quy hoạch, chính sách công nghiệp, quản lý thị trường lao động và các chương trình an sinh xã hội. Điều đó có thể tạo ra lợi thế trong việc cân bằng giữa mục tiêu nâng cao năng suất và yêu cầu duy trì ổn định xã hội.

Tôi muốn lấy một ví dụ khá cực đoan để minh họa. Giả sử trong vòng năm năm tới, công nghệ lái xe tự động đạt đến trình độ có thể thay thế phần lớn tài xế taxi và tài xế xe dịch vụ. Về mặt công nghệ và kinh tế, các doanh nghiệp vận tải sẽ có động cơ rất lớn để xây dựng những đội xe tự lái quy mô lớn, bởi điều này có thể giúp tiết kiệm đáng kể chi phí nhân công. Nhưng nếu triển khai đồng loạt, hàng triệu người làm nghề lái xe có thể phải đối mặt với nguy cơ mất việc.

Đối với Trung Quốc hay Việt Nam, tôi cho rằng Nhà nước có thể cân nhắc một phương án chuyển đổi từng bước, thay vì cho phép công nghệ mới lập tức thay thế toàn bộ lực lượng lao động hiện hữu. Chẳng hạn, có thể giới hạn tốc độ mở rộng đội xe tự lái, quy định những điều kiện an toàn và trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt, đồng thời duy trì yêu cầu giám sát của con người trong một số loại hình vận tải khi cần thiết.

Đây là cách sử dụng thời gian để tạo điều kiện cho người lao động chuyển đổi nghề nghiệp, doanh nghiệp thích ứng và hệ thống an sinh xã hội chuẩn bị tốt hơn. Đây là phương pháp dùng thời gian đổi lấy không gian. Tất nhiên, lợi thế thể chế chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành những chính sách cụ thể, có hiệu quả và thực sự bảo vệ được người lao động. Hơn nữa, không thể duy trì mãi những công việc không còn hiệu quả chỉ để bảo vệ việc làm cũ. Nhưng cũng không nên vì chạy đua công nghệ mà bỏ mặc hàng triệu người lao động phải tự xoay xở trước những biến động quá nhanh.

8. Do đó vấn đề lớn nhất trong kỷ nguyên tới không phải là AI tạo ra bao nhiêu của cải, mà là của cải ấy được phân phối như thế nào

Quay trở lại câu hỏi ban đầu: AI có khiến cuộc sống của người dân bình thường trở nên khó khăn hơn không? Tôi cho rằng câu trả lời là hoàn toàn có thể.

AI có thể làm cho nền kinh tế sản xuất được nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn với ít lao động hơn. Xét trên phương diện năng suất, đó là một thành tựu rất lớn. Nhưng năng suất tăng không đồng nghĩa với việc tất cả mọi người đều được hưởng lợi.

Nếu một doanh nghiệp trước đây cần 1.000 lao động để sản xuất một lượng hàng hóa nhất định, nhưng sau khi ứng dụng AI và robot chỉ cần 100 người, năng suất lao động có thể tăng mạnh. Doanh nghiệp và chủ sở hữu công nghệ được hưởng lợi từ chi phí giảm xuống, nhưng 900 người còn lại sẽ đi đâu? Nếu họ không tìm được việc làm mới, thu nhập của họ sẽ giảm. Nếu thu nhập của một bộ phận lớn dân cư giảm, sức mua của nền kinh tế cũng có thể suy yếu.

Đây là một nghịch lý kinh tế đáng suy nghĩ: AI có thể tạo ra năng lực sản xuất khổng lồ, nhưng đồng thời làm suy giảm khả năng mua sắm của một bộ phận lớn những người từng tham gia tạo ra sản phẩm.

Nếu lợi ích từ AI tập trung quá nhiều vào một nhóm nhỏ sở hữu vốn, dữ liệu và công nghệ, bất bình đẳng giàu nghèo có thể gia tăng. Những xung đột về phân phối thu nhập, cơ hội việc làm và quyền tiếp cận các dịch vụ cơ bản cũng có thể trở nên gay gắt hơn.

Vì vậy, đối phó với AI không thể chỉ là đào tạo người lao động học thêm kỹ năng mới, nhất là vì không phải ai cũng có khả năng trở thành chuyên gia AI, kỹ sư robot hay nhà khoa học dữ liệu. Xã hội cũng không thể chỉ có những công việc dành cho người có trình độ cao.

Chúng ta cần suy nghĩ nghiêm túc về những vấn đề rộng lớn hơn: phân phối thành quả tăng năng suất, bảo đảm thu nhập, rút ngắn thời gian làm việc, đào tạo lại lao động, mở rộng an sinh xã hội và tạo ra những cơ hội việc làm mới. Thậm chí, về lâu dài, khi máy móc có thể đảm nhiệm phần lớn công việc sản xuất, xã hội sẽ phải xem xét lại mối quan hệ giữa việc làm, thu nhập và quyền được hưởng thành quả phát triển kinh tế.

9. Cuộc cách mạng AI là một phép thử đối với các mô hình phát triển kinh tế

Tác động của AI đến việc làm có thể diễn ra trên phạm vi rộng, với tốc độ nhanh và mức độ sâu sắc hơn nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây. Hầu hết các quốc gia sẽ phải đối mặt với những thách thức đáng kể: nhiều nghề nghiệp biến mất, cơ cấu việc làm thay đổi, bất bình đẳng có nguy cơ gia tăng và những mâu thuẫn xã hội mới xuất hiện.

Việt Nam có thể tận dụng những lợi thế thể chế của mình để chủ động chuẩn bị cho cuộc cách mạng này. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi phải có nghiên cứu chiến lược dài hạn, dự báo những ngành nghề có nguy cơ bị thay thế, xây dựng các kịch bản về thị trường lao động và chuẩn bị trước những chính sách cần thiết.

Quan trọng hơn, cần bảo đảm các thành quả từ AI không chỉ thuộc về một số doanh nghiệp công nghệ hay những người sở hữu tư liệu sản xuất, mà phải được chuyển hóa thành lợi ích thiết thực cho toàn xã hội. Cuộc cách mạng AI không chỉ là cuộc cạnh tranh về công nghệ giữa các quốc gia. Nó còn là cuộc cạnh tranh về khả năng tổ chức xã hội, phân phối thành quả phát triển và bảo vệ con người trước những hệ quả ngoài mong muốn của tiến bộ công nghệ.

Có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất của thế kỷ XXI không còn đơn thuần là con người có thể tạo ra những cỗ máy thông minh đến mức nào, mà là: Khi máy móc có thể làm được ngày càng nhiều việc thay con người, chúng ta sẽ tổ chức nền kinh tế và xã hội như thế nào để con người vẫn có một cuộc sống tốt đẹp?

Tôi nghĩ đây là một cuộc chiến mà tất cả các quốc gia đều phải chuẩn bị. Chúng ta không thể ngăn cản tiến bộ công nghệ, nhưng nhất định không được để tiến bộ công nghệ trở thành nguyên nhân khiến một bộ phận lớn con người bị gạt ra bên lề của sự phát triển.