CÓ PHẢI BỘ GIÁO DỤC MUỐN BIẾN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC THÀNH CUỘC CHẠY ĐUA THÀNH TÍCH
Đôi khi, điều cản trở sự phát triển của khoa học không phải là thiếu những người tài, mà là một hệ thống quản lý tự đặt ra quá nhiều điều kiện để quyết định ai xứng đáng được coi là người tài. Trái đất không thể trở thành hình cầu sau khi được một tạp chí khoa học chấp nhận đăng công trình nghiên cứu chứng minh điều đó. Và chân lý cũng không trở thành chân lý chỉ vì nó được một cộng đồng học thuật công nhận. Đó là điều mà giới học thuật hiện đại đôi khi cần nhớ lại.
Theo cách GS Hải phân tích dự thảo, một ứng viên giáo sư phải có tới 32 công trình khoa học và ứng viên phải là tác giả chính; dù số công trình đạt mức Q2 theo các bảng xếp hạng quốc tế chỉ được yêu cầu tối đa 8, còn lại có thể là những công trình thuộc các tạp chí có yêu cầu thấp hơn.
Nếu cách hiểu này phản ánh đúng nội dung dự thảo mà GS Phùng Hồ Hải đã đọc, thì đây là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Bởi lẽ, chúng ta đang đứng trước một nghịch lý: một mặt, đất nước luôn nói phải trọng dụng nhân tài, phát triển khoa học công nghệ, hội nhập với thế giới; mặt khác, lại xây dựng những hàng rào hành chính có thể khiến người tài phải dành phần lớn thời gian để tích lũy đủ số lượng bài báo mới được công nhận.
Điều đáng nói là câu chuyện không chỉ nằm ở con số 32. Nó liên quan đến cả một triết lý quản lý khoa học: Chúng ta đang đánh giá một nhà khoa học bằng những đóng góp thực sự của họ cho tri thức, hay bằng số lượng sản phẩm họ tạo ra để đáp ứng một bộ tiêu chí hành chính?
1. Khi số lượng bài báo trở thành thước đo của tài năng
Trong bài viết, GS Phùng Hồ Hải đưa ra những ví dụ rất đáng suy ngẫm. GS Trần Văn Nhung từng được công nhận giáo sư ngay sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học. GS Ngô Bảo Châu được đặc cách phong giáo sư năm 2005 khi số công trình công bố còn chưa đến mười. Tại Đức, Peter Scholze được bổ nhiệm giáo sư ở Đại học Bonn năm 2012 khi mới có hai công trình khoa học.
Đây đều là những trường hợp đặc biệt, không thể lấy làm chuẩn chung cho mọi nhà khoa học. Nhưng chúng minh họa một điều quan trọng: giá trị của một nhà khoa học không thể được xác định đơn giản bằng phép đếm số bài báo.
Một công trình có thể làm thay đổi cách hiểu về một vấn đề khoa học, mở ra một hướng nghiên cứu mới hoặc đặt nền móng cho những phát hiện tiếp theo. Một công trình khác có thể chỉ bổ sung một kết quả nhỏ vào kho tài liệu đã rất đồ sộ. Hai công trình ấy không thể được coi là có giá trị ngang nhau chỉ vì mỗi công trình đều được tính là một bài báo.
Trong toán học, vật lý lý thuyết, triết học, kinh tế học lý thuyết và nhiều ngành khoa học cơ bản, một ý tưởng lớn đôi khi cần nhiều năm, thậm chí hàng chục năm để hình thành và chứng minh. Không phải cứ mỗi năm viết được vài bài báo thì năng lực nghiên cứu sẽ cao hơn người dành nhiều năm cho một vấn đề khó.
Nếu áp dụng một định mức số lượng cứng nhắc, người nghiên cứu sẽ đứng trước một lựa chọn không dễ dàng: dành thời gian theo đuổi một vấn đề lớn, khó và có thể chưa đem lại kết quả công bố trong nhiều năm, hay chia nhỏ nghiên cứu thành nhiều bài báo để nhanh chóng hoàn thành chỉ tiêu?
Một cơ chế đánh giá như vậy có thể vô tình khuyến khích người ta chọn con đường thứ hai. Khi đó, mục tiêu nghiên cứu khoa học bị thay thế bằng mục tiêu sản xuất bài báo.
2. Bộ Giáo dục đang muốn cải cách, nhưng liệu có đang tạo ra một cuộc chạy đua mới?
Theo thông tin trên Báo Thanh Niên ngày 6/11/2026 và Báo Giáo dục và Thời đại ngày 12/11/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng một dự thảo thông tư với thay đổi lớn: chuyển việc xét và bổ nhiệm GS, PGS về các trường đại học, gắn chức danh với vị trí việc làm, nhiệm vụ và nguồn lực của từng cơ sở đào tạo.
Đây là một thay đổi đáng chú ý. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn giải thích rằng mục tiêu là chuyển từ việc công nhận một danh hiệu học thuật sang bổ nhiệm người có năng lực vào một vị trí công việc cụ thể. Các trường sẽ được tự chủ hơn trong việc tuyển chọn, còn ứng viên phải cạnh tranh cho những vị trí thực sự có nhu cầu.
Dự thảo cũng đưa ra ba nhóm năng lực để đánh giá: giảng dạy và đào tạo, nghiên cứu khoa học và uy tín học thuật, phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Theo thông tin do Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục cung cấp, trọng số tối thiểu tương ứng là 30%, 30% và 20%. Đặc biệt, dự thảo yêu cầu tối thiểu 20 công bố trên tạp chí loại 1 đối với ứng viên GS và 12 đối với ứng viên PGS, trong đó ứng viên phải là tác giả chính.
Như vậy, cần phân biệt con số 32 công trình mà GS Phùng Hồ Hải phản ánh khi đọc bản dự thảo với con số 20 công bố loại 1 được Bộ giải thích trên báo chí. Đây là những cách tính và nhóm tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, dù là 32 công trình hay 20 công bố loại 1, vấn đề căn bản vẫn còn nguyên: liệu số lượng công bố tối thiểu có thực sự phản ánh được năng lực và đóng góp khoa học của một con người?
Báo Giáo dục và Thời đại ngày 12/11 cũng dẫn ý kiến GS.TS Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng cần chuyển từ tư duy đếm thành tích sang thẩm định chất lượng và mức độ đóng góp thực tế. Ông nhấn mạnh việc đánh giá một số công trình tiêu biểu, thay vì chỉ cộng dồn số lượng.
Tôi cho rằng đây chính là điểm cần được quan tâm nhất. Bộ Giáo dục nói muốn nâng cao chất lượng, nhưng nếu vẫn duy trì những ngưỡng số lượng cứng nhắc thì rất dễ tạo ra một cuộc chạy đua thành tích mới, chỉ khác ở chỗ người ta phải chạy theo một bộ tiêu chí mới.
Chúng ta cần phân biệt hai việc: đặt ra những tiêu chuẩn tối thiểu để bảo đảm ứng viên có năng lực nghiên cứu, và bắt buộc mọi nhà khoa học phải có một số lượng công trình gần như giống nhau để được công nhận. Việc thứ nhất là cần thiết; việc thứ hai có thể trở thành một sự áp đặt không phù hợp với đặc thù của khoa học.
3. Khi phương tiện đánh giá trở thành mục đích của khoa học
Trong một bài viết trước đây, tôi từng đặt vấn đề: Khi khoa học trở thành rào cản của tri thức.
Tôi kể câu chuyện như sau: Trong một bữa tiệc sinh nhật, giữa lúc mọi người đang vui vẻ trò chuyện, có người bất chợt đặt ra câu hỏi: Trái đất có thực sự là hình cầu như mọi người đều nghĩ hay không ?
Một vị tiến sĩ danh tiếng, từng học tập ở một trường đại học hàng đầu nước Anh, chỉnh lại kính rồi nghiêm túc trả lời: "Chúng ta không thể vội vàng kết luận về vấn đề này. Trước hết, cần xây dựng một khung khổ lý thuyết, tiến hành thu thập thông tin số liệu, rồi nghiên cứu, viết thành bài báo, gửi đến một tạp chí khoa học Q1 hay Q2 và mời các chuyên gia phản biện độc lập. Chỉ sau khi hoàn thành quy trình đánh giá đồng cấp, chúng ta mới có thể đưa ra kết luận có cơ sở khoa học.". Rồi anh ta tiếp tục trình bày chi tiết hơn.
Một người ngồi bên cạnh không kiên nhẫn được nữa, liền mở điện thoại, tìm ảnh vệ tinh và nói: "Ông cần gì phải phức tạp hóa vấn đề như thế? Đây, ông cứ nhìn ảnh vệ tinh mà xem, trái đất đang quay...". Cả bàn tiệc bật cười. Còn vị tiến sĩ đỏ mặt.
Câu chuyện có vẻ hài hước, nhưng nó phản ánh một nhầm lẫn nguy hiểm: đồng nhất phương pháp tìm kiếm chân lý với những thủ tục được thiết lập để xác nhận chân lý.
Tôi hoàn toàn ủng hộ phương pháp khoa học, phản biện độc lập và các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về liêm chính học thuật. Nhưng tất cả những điều đó đều là phương tiện phục vụ việc tìm kiếm tri thức, chứ không phải mục đích tự thân.
Một bài báo đăng trên tạp chí Q1 không đương nhiên có giá trị khoa học lớn hơn một công trình đăng trên tạp chí Q2. Một bài báo được đăng trên tạp chí quốc tế cũng không đương nhiên có đóng góp lớn hơn một công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn được công bố trong nước. Các chỉ số Q1, Q2, số lần trích dẫn hay hệ thống xếp hạng tạp chí có thể cung cấp thông tin tham khảo hữu ích, nhưng không thể thay thế việc đọc, đánh giá và thẩm định nội dung công trình.
Thậm chí, khi số lượng công bố trở thành điều kiện bắt buộc để thăng tiến, người ta có thể tìm cách chia nhỏ kết quả nghiên cứu, lựa chọn những đề tài dễ công bố, hợp tác theo kiểu trao đổi tên tác giả hoặc chạy theo những chủ đề đang được các tạp chí ưa chuộng.
Đây không phải là điều tôi khẳng định mọi nhà khoa học đều làm, mà là những động cơ sai lệch mà một cơ chế đánh giá thiên về số lượng có thể tạo ra. Nghịch lý nằm ở chỗ: chính sách muốn chống bệnh thành tích nhưng lại có thể tạo ra những điều kiện để bệnh thành tích tồn tại dưới một hình thức tinh vi hơn.
4. Khoa học không phải là một chiếc tủ kính dành riêng cho những người có đủ danh vị
Tôi rất đồng tình với nhận xét của GS Phùng Hồ Hải rằng những quy định cứng nhắc có thể khiến một Ngô Bảo Châu tương lai phải mất nhiều năm tích lũy đủ số bài báo theo quy định, rồi tiếp tục chờ một trường đại học có vị trí giáo sư còn trống mới có cơ hội được bổ nhiệm.
Đây là một nghịch lý lớn. Một quốc gia đang cần nhân tài, đang muốn xây dựng những đại học có tầm quốc tế, đang nói đến khát vọng phát triển khoa học công nghệ, nhưng lại có thể khiến những người có năng lực xuất sắc phải tiêu tốn thời gian để đáp ứng những thủ tục không nhất thiết phản ánh đúng tài năng của họ.
Tôi đã kể lại câu chuyện của chính mình. Năm 1993, tôi được Ngân hàng Thế giới cấp hai học bổng làm tiến sĩ, một ở Mỹ và một ở Pháp. Vì đã quen cuộc sống ở Pháp nên tôi quyết định chọn sang Pháp. Khi xin cơ quan cho đi nghiên cứu sinh trong thời gian năm năm, lãnh đạo không đồng ý, yêu cầu tôi xuống Bộ Giáo dục xin theo con đường của Bộ.
Tôi xuống Bộ Giáo dục ở phố Đại Cồ Việt, trình bày nguyện vọng và xin Bộ có công văn đồng ý cho đi. Nhưng thay vì quan tâm đến việc tôi đã giành được học bổng như thế nào, ai tài trợ và các giáo sư nước ngoài đã đánh giá năng lực của tôi ra sao, cán bộ Bộ Giáo dục lại chất vấn hàng loạt chuyện: Ai cho phép tự xin học bổng? Quan hệ với các giáo sư Mỹ và Pháp thế nào? Tại sao họ viết thư giới thiệu? Lý lịch cá nhân, lý lịch khoa học đâu? Đã công bố bao nhiêu bài báo? Đề cương nghiên cứu đâu? Bằng cấp và chứng chỉ ngoại ngữ đâu?...
Tôi nghe mà ù tai, chửi một câu rồi bỏ về. Cuối cùng, tôi phải đồng ý phương án chỉ đi hai năm rồi về, nhưng thực tế tôi đã ở lại Pháp nhiều năm.
Nhắc lại chuyện cũ không phải để kể công hay trách móc một cá nhân nào. Tôi muốn nói đến một cách tư duy quản lý đã tồn tại từ lâu: người có thẩm quyền thường tin vào những giấy tờ, thủ tục và tiêu chí do mình đặt ra hơn là tin vào những bằng chứng thực tế về năng lực của một con người.
Ba mươi ba năm sau, tôi lại nhìn thấy một câu chuyện tương tự trong cách xây dựng tiêu chuẩn công nhận GS, PGS.
Ngày trước, một người đã có học bổng của Ngân hàng Thế giới, được các giáo sư nước ngoài giới thiệu và các trường quốc tế chấp nhận, vẫn phải đối diện với một loạt câu hỏi hành chính. Ngày nay, một nhà khoa học có thể đã có những công trình xuất sắc, có uy tín quốc tế, nhưng vẫn phải đối diện với một danh sách tiêu chí số lượng và thủ tục để được công nhận.
Phải chăng chúng ta vẫn chưa thoát khỏi tư duy quản lý coi trọng hồ sơ hơn năng lực thực chất của các nhà khoa học ?
5. Cải cách giáo sư không thể chỉ là thay đổi cách đếm
Tôi không phản đối việc nâng cao tiêu chuẩn GS, PGS. Ngược lại, một chức danh học thuật cao phải đòi hỏi năng lực nghiên cứu, giảng dạy và uy tín khoa học tương xứng. Cũng không thể lấy một vài trường hợp thiên tài đặc biệt như Ngô Bảo Châu hay Peter Scholze làm lý do để hạ thấp tiêu chuẩn chung. Nhưng tiêu chuẩn cao không đồng nghĩa với việc phải có thật nhiều tiêu chí hành chính, một hiện tượng đang lạm phát hiện nay.
Tôi cho rằng cần thay đổi cách đánh giá theo hướng căn bản hơn.
Thứ nhất, phải đánh giá chất lượng và đóng góp thực chất của những công trình tiêu biểu. Hội đồng cần đọc, thẩm định và chỉ ra ứng viên đã đóng góp điều gì mới cho tri thức, thay vì chỉ kiểm tra danh mục bài báo và thứ hạng tạp chí.
Thứ hai, cần tôn trọng đặc thù từng ngành khoa học. Một nhà toán học lý thuyết, một nhà nghiên cứu y học thực nghiệm, một nhà khoa học xã hội hay một chuyên gia công nghệ không thể có cùng một nhịp độ công bố và cùng một phương thức tạo ra tri thức.
Thứ ba, phải đánh giá năng lực đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu sinh, phát triển nhóm nghiên cứu và đóng góp cho cộng đồng khoa học. Một giáo sư không chỉ là người viết nhiều bài báo mà còn phải có khả năng đào tạo thế hệ kế tiếp.
Thứ tư, cần bảo đảm cơ chế bổ nhiệm minh bạch, phản biện độc lập và kiểm soát xung đột lợi ích. Việc trao quyền cho các trường đại học là một hướng cải cách đáng chú ý, nhưng phải đi kèm trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát đủ mạnh. Nếu không, quyền lực đánh giá có thể chỉ chuyển từ một hội đồng tập trung sang những nhóm quyền lực trong từng trường đại học.
Cuối cùng, cần có cơ chế đặc biệt để thu hút và công nhận những nhà khoa học xuất sắc, những người có đóng góp đột phá nhưng không nhất thiết đáp ứng đầy đủ một định mức công bố cơ học.
Một nền khoa học muốn phát triển phải mở cửa cho người tài, chứ không thể bắt người tài xếp hàng chờ đủ giấy tờ và thành tích.
6. Kết luận: Đừng biến chức danh giáo sư thành phần thưởng cho người giỏi tích lũy bài báo
Đối với tôi, điều đáng lo là một cơ chế đánh giá có thể khiến nhiều người có năng lực thực sự không muốn tham gia vào hoạt động học thuật, hoặc phải dành quá nhiều thời gian cho việc tích lũy thành tích thay vì theo đuổi những vấn đề khoa học có ý nghĩa.
Đất nước không thiếu những người có bằng cấp, học hàm, học vị. Điều chúng ta cần là những nhà khoa học có tư duy độc lập, có khả năng phát hiện vấn đề, sáng tạo tri thức và giải quyết những thách thức của xã hội.
Giáo sư phải là người có đóng góp lớn cho khoa học và đào tạo, chứ không phải người có khả năng tích lũy đủ số lượng bài báo theo quy định của Bộ Giáo dục.
Khoa học không phải là một cuộc thi chạy đường dài, trong đó người nào tích lũy đủ số bài báo trước thì được trao danh hiệu. Càng không thể biến chức danh giáo sư thành một chiếc tủ kính chỉ dành cho những người biết cách đáp ứng đầy đủ các thủ tục hành chính.
Tôi rất đồng tình với tinh thần bài viết của GS Phùng Hồ Hải: Đừng để một Ngô Bảo Châu tương lai phải mất thời gian chạy theo những tiêu chí hình thức, trong khi thế giới đang chờ đợi những phát hiện khoa học của ông.
Một nền khoa học mạnh không được tạo ra bằng cách sản xuất thật nhiều giáo sư, mà bằng cách tạo điều kiện để những người thực sự có tài năng được tự do nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến.
Nếu cách hiểu này phản ánh đúng nội dung dự thảo mà GS Phùng Hồ Hải đã đọc, thì đây là một vấn đề rất đáng suy nghĩ. Bởi lẽ, chúng ta đang đứng trước một nghịch lý: một mặt, đất nước luôn nói phải trọng dụng nhân tài, phát triển khoa học công nghệ, hội nhập với thế giới; mặt khác, lại xây dựng những hàng rào hành chính có thể khiến người tài phải dành phần lớn thời gian để tích lũy đủ số lượng bài báo mới được công nhận.
Điều đáng nói là câu chuyện không chỉ nằm ở con số 32. Nó liên quan đến cả một triết lý quản lý khoa học: Chúng ta đang đánh giá một nhà khoa học bằng những đóng góp thực sự của họ cho tri thức, hay bằng số lượng sản phẩm họ tạo ra để đáp ứng một bộ tiêu chí hành chính?
1. Khi số lượng bài báo trở thành thước đo của tài năng
Trong bài viết, GS Phùng Hồ Hải đưa ra những ví dụ rất đáng suy ngẫm. GS Trần Văn Nhung từng được công nhận giáo sư ngay sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học. GS Ngô Bảo Châu được đặc cách phong giáo sư năm 2005 khi số công trình công bố còn chưa đến mười. Tại Đức, Peter Scholze được bổ nhiệm giáo sư ở Đại học Bonn năm 2012 khi mới có hai công trình khoa học.
Đây đều là những trường hợp đặc biệt, không thể lấy làm chuẩn chung cho mọi nhà khoa học. Nhưng chúng minh họa một điều quan trọng: giá trị của một nhà khoa học không thể được xác định đơn giản bằng phép đếm số bài báo.
Một công trình có thể làm thay đổi cách hiểu về một vấn đề khoa học, mở ra một hướng nghiên cứu mới hoặc đặt nền móng cho những phát hiện tiếp theo. Một công trình khác có thể chỉ bổ sung một kết quả nhỏ vào kho tài liệu đã rất đồ sộ. Hai công trình ấy không thể được coi là có giá trị ngang nhau chỉ vì mỗi công trình đều được tính là một bài báo.
Trong toán học, vật lý lý thuyết, triết học, kinh tế học lý thuyết và nhiều ngành khoa học cơ bản, một ý tưởng lớn đôi khi cần nhiều năm, thậm chí hàng chục năm để hình thành và chứng minh. Không phải cứ mỗi năm viết được vài bài báo thì năng lực nghiên cứu sẽ cao hơn người dành nhiều năm cho một vấn đề khó.
Nếu áp dụng một định mức số lượng cứng nhắc, người nghiên cứu sẽ đứng trước một lựa chọn không dễ dàng: dành thời gian theo đuổi một vấn đề lớn, khó và có thể chưa đem lại kết quả công bố trong nhiều năm, hay chia nhỏ nghiên cứu thành nhiều bài báo để nhanh chóng hoàn thành chỉ tiêu?
Một cơ chế đánh giá như vậy có thể vô tình khuyến khích người ta chọn con đường thứ hai. Khi đó, mục tiêu nghiên cứu khoa học bị thay thế bằng mục tiêu sản xuất bài báo.
2. Bộ Giáo dục đang muốn cải cách, nhưng liệu có đang tạo ra một cuộc chạy đua mới?
Theo thông tin trên Báo Thanh Niên ngày 6/11/2026 và Báo Giáo dục và Thời đại ngày 12/11/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng một dự thảo thông tư với thay đổi lớn: chuyển việc xét và bổ nhiệm GS, PGS về các trường đại học, gắn chức danh với vị trí việc làm, nhiệm vụ và nguồn lực của từng cơ sở đào tạo.
Đây là một thay đổi đáng chú ý. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn giải thích rằng mục tiêu là chuyển từ việc công nhận một danh hiệu học thuật sang bổ nhiệm người có năng lực vào một vị trí công việc cụ thể. Các trường sẽ được tự chủ hơn trong việc tuyển chọn, còn ứng viên phải cạnh tranh cho những vị trí thực sự có nhu cầu.
Dự thảo cũng đưa ra ba nhóm năng lực để đánh giá: giảng dạy và đào tạo, nghiên cứu khoa học và uy tín học thuật, phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng. Theo thông tin do Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục cung cấp, trọng số tối thiểu tương ứng là 30%, 30% và 20%. Đặc biệt, dự thảo yêu cầu tối thiểu 20 công bố trên tạp chí loại 1 đối với ứng viên GS và 12 đối với ứng viên PGS, trong đó ứng viên phải là tác giả chính.
Như vậy, cần phân biệt con số 32 công trình mà GS Phùng Hồ Hải phản ánh khi đọc bản dự thảo với con số 20 công bố loại 1 được Bộ giải thích trên báo chí. Đây là những cách tính và nhóm tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, dù là 32 công trình hay 20 công bố loại 1, vấn đề căn bản vẫn còn nguyên: liệu số lượng công bố tối thiểu có thực sự phản ánh được năng lực và đóng góp khoa học của một con người?
Báo Giáo dục và Thời đại ngày 12/11 cũng dẫn ý kiến GS.TS Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng cần chuyển từ tư duy đếm thành tích sang thẩm định chất lượng và mức độ đóng góp thực tế. Ông nhấn mạnh việc đánh giá một số công trình tiêu biểu, thay vì chỉ cộng dồn số lượng.
Tôi cho rằng đây chính là điểm cần được quan tâm nhất. Bộ Giáo dục nói muốn nâng cao chất lượng, nhưng nếu vẫn duy trì những ngưỡng số lượng cứng nhắc thì rất dễ tạo ra một cuộc chạy đua thành tích mới, chỉ khác ở chỗ người ta phải chạy theo một bộ tiêu chí mới.
Chúng ta cần phân biệt hai việc: đặt ra những tiêu chuẩn tối thiểu để bảo đảm ứng viên có năng lực nghiên cứu, và bắt buộc mọi nhà khoa học phải có một số lượng công trình gần như giống nhau để được công nhận. Việc thứ nhất là cần thiết; việc thứ hai có thể trở thành một sự áp đặt không phù hợp với đặc thù của khoa học.
3. Khi phương tiện đánh giá trở thành mục đích của khoa học
Trong một bài viết trước đây, tôi từng đặt vấn đề: Khi khoa học trở thành rào cản của tri thức.
Tôi kể câu chuyện như sau: Trong một bữa tiệc sinh nhật, giữa lúc mọi người đang vui vẻ trò chuyện, có người bất chợt đặt ra câu hỏi: Trái đất có thực sự là hình cầu như mọi người đều nghĩ hay không ?
Một vị tiến sĩ danh tiếng, từng học tập ở một trường đại học hàng đầu nước Anh, chỉnh lại kính rồi nghiêm túc trả lời: "Chúng ta không thể vội vàng kết luận về vấn đề này. Trước hết, cần xây dựng một khung khổ lý thuyết, tiến hành thu thập thông tin số liệu, rồi nghiên cứu, viết thành bài báo, gửi đến một tạp chí khoa học Q1 hay Q2 và mời các chuyên gia phản biện độc lập. Chỉ sau khi hoàn thành quy trình đánh giá đồng cấp, chúng ta mới có thể đưa ra kết luận có cơ sở khoa học.". Rồi anh ta tiếp tục trình bày chi tiết hơn.
Một người ngồi bên cạnh không kiên nhẫn được nữa, liền mở điện thoại, tìm ảnh vệ tinh và nói: "Ông cần gì phải phức tạp hóa vấn đề như thế? Đây, ông cứ nhìn ảnh vệ tinh mà xem, trái đất đang quay...". Cả bàn tiệc bật cười. Còn vị tiến sĩ đỏ mặt.
Câu chuyện có vẻ hài hước, nhưng nó phản ánh một nhầm lẫn nguy hiểm: đồng nhất phương pháp tìm kiếm chân lý với những thủ tục được thiết lập để xác nhận chân lý.
Tôi hoàn toàn ủng hộ phương pháp khoa học, phản biện độc lập và các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về liêm chính học thuật. Nhưng tất cả những điều đó đều là phương tiện phục vụ việc tìm kiếm tri thức, chứ không phải mục đích tự thân.
Một bài báo đăng trên tạp chí Q1 không đương nhiên có giá trị khoa học lớn hơn một công trình đăng trên tạp chí Q2. Một bài báo được đăng trên tạp chí quốc tế cũng không đương nhiên có đóng góp lớn hơn một công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn được công bố trong nước. Các chỉ số Q1, Q2, số lần trích dẫn hay hệ thống xếp hạng tạp chí có thể cung cấp thông tin tham khảo hữu ích, nhưng không thể thay thế việc đọc, đánh giá và thẩm định nội dung công trình.
Thậm chí, khi số lượng công bố trở thành điều kiện bắt buộc để thăng tiến, người ta có thể tìm cách chia nhỏ kết quả nghiên cứu, lựa chọn những đề tài dễ công bố, hợp tác theo kiểu trao đổi tên tác giả hoặc chạy theo những chủ đề đang được các tạp chí ưa chuộng.
Đây không phải là điều tôi khẳng định mọi nhà khoa học đều làm, mà là những động cơ sai lệch mà một cơ chế đánh giá thiên về số lượng có thể tạo ra. Nghịch lý nằm ở chỗ: chính sách muốn chống bệnh thành tích nhưng lại có thể tạo ra những điều kiện để bệnh thành tích tồn tại dưới một hình thức tinh vi hơn.
4. Khoa học không phải là một chiếc tủ kính dành riêng cho những người có đủ danh vị
Tôi rất đồng tình với nhận xét của GS Phùng Hồ Hải rằng những quy định cứng nhắc có thể khiến một Ngô Bảo Châu tương lai phải mất nhiều năm tích lũy đủ số bài báo theo quy định, rồi tiếp tục chờ một trường đại học có vị trí giáo sư còn trống mới có cơ hội được bổ nhiệm.
Đây là một nghịch lý lớn. Một quốc gia đang cần nhân tài, đang muốn xây dựng những đại học có tầm quốc tế, đang nói đến khát vọng phát triển khoa học công nghệ, nhưng lại có thể khiến những người có năng lực xuất sắc phải tiêu tốn thời gian để đáp ứng những thủ tục không nhất thiết phản ánh đúng tài năng của họ.
Tôi đã kể lại câu chuyện của chính mình. Năm 1993, tôi được Ngân hàng Thế giới cấp hai học bổng làm tiến sĩ, một ở Mỹ và một ở Pháp. Vì đã quen cuộc sống ở Pháp nên tôi quyết định chọn sang Pháp. Khi xin cơ quan cho đi nghiên cứu sinh trong thời gian năm năm, lãnh đạo không đồng ý, yêu cầu tôi xuống Bộ Giáo dục xin theo con đường của Bộ.
Tôi xuống Bộ Giáo dục ở phố Đại Cồ Việt, trình bày nguyện vọng và xin Bộ có công văn đồng ý cho đi. Nhưng thay vì quan tâm đến việc tôi đã giành được học bổng như thế nào, ai tài trợ và các giáo sư nước ngoài đã đánh giá năng lực của tôi ra sao, cán bộ Bộ Giáo dục lại chất vấn hàng loạt chuyện: Ai cho phép tự xin học bổng? Quan hệ với các giáo sư Mỹ và Pháp thế nào? Tại sao họ viết thư giới thiệu? Lý lịch cá nhân, lý lịch khoa học đâu? Đã công bố bao nhiêu bài báo? Đề cương nghiên cứu đâu? Bằng cấp và chứng chỉ ngoại ngữ đâu?...
Tôi nghe mà ù tai, chửi một câu rồi bỏ về. Cuối cùng, tôi phải đồng ý phương án chỉ đi hai năm rồi về, nhưng thực tế tôi đã ở lại Pháp nhiều năm.
Nhắc lại chuyện cũ không phải để kể công hay trách móc một cá nhân nào. Tôi muốn nói đến một cách tư duy quản lý đã tồn tại từ lâu: người có thẩm quyền thường tin vào những giấy tờ, thủ tục và tiêu chí do mình đặt ra hơn là tin vào những bằng chứng thực tế về năng lực của một con người.
Ba mươi ba năm sau, tôi lại nhìn thấy một câu chuyện tương tự trong cách xây dựng tiêu chuẩn công nhận GS, PGS.
Ngày trước, một người đã có học bổng của Ngân hàng Thế giới, được các giáo sư nước ngoài giới thiệu và các trường quốc tế chấp nhận, vẫn phải đối diện với một loạt câu hỏi hành chính. Ngày nay, một nhà khoa học có thể đã có những công trình xuất sắc, có uy tín quốc tế, nhưng vẫn phải đối diện với một danh sách tiêu chí số lượng và thủ tục để được công nhận.
Phải chăng chúng ta vẫn chưa thoát khỏi tư duy quản lý coi trọng hồ sơ hơn năng lực thực chất của các nhà khoa học ?
5. Cải cách giáo sư không thể chỉ là thay đổi cách đếm
Tôi không phản đối việc nâng cao tiêu chuẩn GS, PGS. Ngược lại, một chức danh học thuật cao phải đòi hỏi năng lực nghiên cứu, giảng dạy và uy tín khoa học tương xứng. Cũng không thể lấy một vài trường hợp thiên tài đặc biệt như Ngô Bảo Châu hay Peter Scholze làm lý do để hạ thấp tiêu chuẩn chung. Nhưng tiêu chuẩn cao không đồng nghĩa với việc phải có thật nhiều tiêu chí hành chính, một hiện tượng đang lạm phát hiện nay.
Tôi cho rằng cần thay đổi cách đánh giá theo hướng căn bản hơn.
Thứ nhất, phải đánh giá chất lượng và đóng góp thực chất của những công trình tiêu biểu. Hội đồng cần đọc, thẩm định và chỉ ra ứng viên đã đóng góp điều gì mới cho tri thức, thay vì chỉ kiểm tra danh mục bài báo và thứ hạng tạp chí.
Thứ hai, cần tôn trọng đặc thù từng ngành khoa học. Một nhà toán học lý thuyết, một nhà nghiên cứu y học thực nghiệm, một nhà khoa học xã hội hay một chuyên gia công nghệ không thể có cùng một nhịp độ công bố và cùng một phương thức tạo ra tri thức.
Thứ ba, phải đánh giá năng lực đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu sinh, phát triển nhóm nghiên cứu và đóng góp cho cộng đồng khoa học. Một giáo sư không chỉ là người viết nhiều bài báo mà còn phải có khả năng đào tạo thế hệ kế tiếp.
Thứ tư, cần bảo đảm cơ chế bổ nhiệm minh bạch, phản biện độc lập và kiểm soát xung đột lợi ích. Việc trao quyền cho các trường đại học là một hướng cải cách đáng chú ý, nhưng phải đi kèm trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát đủ mạnh. Nếu không, quyền lực đánh giá có thể chỉ chuyển từ một hội đồng tập trung sang những nhóm quyền lực trong từng trường đại học.
Cuối cùng, cần có cơ chế đặc biệt để thu hút và công nhận những nhà khoa học xuất sắc, những người có đóng góp đột phá nhưng không nhất thiết đáp ứng đầy đủ một định mức công bố cơ học.
Một nền khoa học muốn phát triển phải mở cửa cho người tài, chứ không thể bắt người tài xếp hàng chờ đủ giấy tờ và thành tích.
6. Kết luận: Đừng biến chức danh giáo sư thành phần thưởng cho người giỏi tích lũy bài báo
Đối với tôi, điều đáng lo là một cơ chế đánh giá có thể khiến nhiều người có năng lực thực sự không muốn tham gia vào hoạt động học thuật, hoặc phải dành quá nhiều thời gian cho việc tích lũy thành tích thay vì theo đuổi những vấn đề khoa học có ý nghĩa.
Đất nước không thiếu những người có bằng cấp, học hàm, học vị. Điều chúng ta cần là những nhà khoa học có tư duy độc lập, có khả năng phát hiện vấn đề, sáng tạo tri thức và giải quyết những thách thức của xã hội.
Giáo sư phải là người có đóng góp lớn cho khoa học và đào tạo, chứ không phải người có khả năng tích lũy đủ số lượng bài báo theo quy định của Bộ Giáo dục.
Khoa học không phải là một cuộc thi chạy đường dài, trong đó người nào tích lũy đủ số bài báo trước thì được trao danh hiệu. Càng không thể biến chức danh giáo sư thành một chiếc tủ kính chỉ dành cho những người biết cách đáp ứng đầy đủ các thủ tục hành chính.
Tôi rất đồng tình với tinh thần bài viết của GS Phùng Hồ Hải: Đừng để một Ngô Bảo Châu tương lai phải mất thời gian chạy theo những tiêu chí hình thức, trong khi thế giới đang chờ đợi những phát hiện khoa học của ông.
Một nền khoa học mạnh không được tạo ra bằng cách sản xuất thật nhiều giáo sư, mà bằng cách tạo điều kiện để những người thực sự có tài năng được tự do nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét