Khoản cần cắt giảm trước tiên có lẽ là chi phí giáo dục của con

Bằng cấp ngày càng mất giá, khoản cần cắt giảm trước tiên có lẽ là chi phí giáo dục của con

Với nhiều gia đình Việt Nam, có lẽ đã đến lúc phải tính lại khoản tiền dành cho việc học của con. Không phải vì học hành không còn quan trọng, mà vì ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy: cha mẹ bỏ ra rất nhiều tiền, con cái mất rất nhiều năm tháng, nhưng kết quả nhận được chưa chắc tương xứng.

Tôi thường nghĩ đến cảnh nhiều gia đình ở Hà Nội, TP.HCM: sáng đưa con đến trường, chiều đón con đi học thêm tiếng Anh, tối lại đến lớp luyện thi các môn đã học ở trường. Cuối tuần cũng kín lịch học. Đứa trẻ gần như không còn thời gian vui chơi, cha mẹ thì vừa tốn tiền vừa tất bật đưa đón. Tất cả chỉ vì một nỗi lo: nếu không học thêm, không có chứng chỉ, không vào được trường tốt thì sau này con sẽ thua kém người khác.

Quan sát kỹ một chút, tôi thấy hệ thống giáo dục trong nước đang ngày càng lạc hậu. Nó làm cho người Việt Nam càng ngày càng trưởng thành chậm. Trẻ con ngày xưa phải làm việc, lao động vất vả từ bé nên đều có ham muốn thoát nghèo. Ngày nay, người Việt Nam kể cả khi đã khá lớn tuổi, rất nhiều người vẫn không biết mình muốn làm gì trong đời. Điều này làm tôi nhớ những người bạn cùng lớp với tôi ở bên Âu Mỹ; họ đã tìm ra được mục tiêu sống của mình từ hồi trung học, vì ngay từ khi học trung học cơ sở, họ đã được nhà trường cho tiếp xúc với nhiều cơ sở kinh tế và xã hội để tìm hiểu, lựa chọn.

Theo tôi, nền giáo dục Việt Nam đang phải đối mặt với hai vấn đề lớn:

Thứ nhất, hệ thống giáo dục cơ bản quá dài: 5 năm tiểu học, 4 năm trung học cơ sở, 3 năm trung học phổ thông, cộng thêm 4 năm đại học, 2 năm thạc sĩ và 3-4 năm tiến sĩ. Giới trẻ bước vào xã hội quá muộn, lãng phí rất nhiều thời gian vào việc nhồi nhét kiến ​​thức học thuộc để thi cử, mà không biết mình có sở thích và hướng phát triển tương lai ở đâu. Nhiều người thậm chí sau nhiều năm tốt nghiệp đại học vẫn không biết mình nên làm gì vì chỉ quen ngồi học.

Thứ hai, nội dung giảng dạy đã lỗi thời. Tôi tin rằng bất cứ ai đang học phổ thông hay đại học đều biết điều này. Sinh viên nước ngoài luôn luôn được học những kiến ​​thức tiên tiến nhất, mới nhất trong ngành. Còn giáo viên của chúng ta chỉ được phép giảng dạy những kiến thức cũ kỹ trong sách giáo khoa có sẵn. Vì kiến thức cần nhồi nhét quá nhiều nên giáo viên cũng không có thời gian cập nhật những thông tin mới cho sinh viên nắm. Nếu hai người thông minh cùng học, một người được học những kiến ​​thức tiên tiến nhất thế giới, trong khi người kia lại học những kiến ​​thức từ hai mươi năm hay ba mươi nămtrước, thì khoảng cách về trình độ khi đi làm sẽ rất rõ. Thành thật mà nói, với tốc độ phát triển công nghệ hiện nay, rất nhiều thứ có khi đã trở nên lỗi thời ngay khi sinh viên học xong, và do đó kiến thức của họ không thể đáp ứng được nhu cầu của ngành công nghiệp.

Nếu những ý kiến trên có phần chủ quan, chúng ta hãy cùng xem xét các dữ kiện khách quan từ bên ngoài.

Trước tiên, hãy nhìn vào thị trường việc làm. Gần đây tôi đọc được tin trong các ngành hot như internet và tài chính, hơn 70% vị trí tuyển dụng ghi rõ rằng ứng viên phải dưới 35 tuổi. Ngay cả trong một số ngành truyền thống, gần một nửa số vị trí cũng sử dụng 35 tuổi như một giới hạn độ tuổi ngầm định để tuyển dụng, như thể những người trẻ như chúng ta sẽ phải nghỉ hưu ở tuổi 35. Trong khi đó, để tránh áp lực cạnh tranh, nhiều người tìm cách trốn trong nhà trường đến tận 25-26 tuổi, sau đó lại tìm cách thi công chức. Nếu trượt, họ sẽ tiếp tục thử thêm một vài năm nữa. Đến khi nhận ra, thì họ đã tiệm cận ngưỡng 35 tuổi.

Điều đáng buồn nhất là những gì tôi thường được nghe kể, không biết có thật chính xác không; đó là ở nhiều nhà máy xí nghiệp, luôn luôn có những chồng hồ sơ xin việc khổng lồ, toàn là của sinh viên đại học. Họ không xin việc vào các vị trí văn phòng hay quản lý, mà chỉ xin việc vặn ốc vít trên dây chuyền lắp ráp. Chúng ta chỉ nói về những cử nhân chạy Grab trên đường, mà không thấy họ đang làm những việc không cần kiến thức đại học ở khắp nơi trên cả nước. Điều này cho thấy giá trị của bằng cấp học thuật ở nước ta đã bị đánh giá thấp nghiêm trọng như thế nào. Vấn đề không phải công việc ấy thấp kém, mà là chúng ta đã bỏ ra bao nhiêu năm và bao nhiêu tiền để có một tấm bằng, rồi cuối cùng vẫn phải bắt đầu từ những công việc không cần đến phần lớn kiến thức đã học?

Bây giờ hãy nhìn vào bài toán tiền bạc. Một gia đình nuôi con từ nhỏ đến khi tốt nghiệp đại học phải chi trả đủ thứ: học phí, sách vở, quần áo, tiền ăn ở, học ngoại ngữ, học thêm, luyện thi, máy tính, các khóa học kỹ năng... Những khoản tiền nhỏ cộng lại qua hàng chục năm thành một con số không hề nhỏ. Đó là chưa kể tiền thuê nhà hoặc mua nhà gần trường, nếu gia đình muốn con được học ở nơi mình cho là tốt.

Thế nhưng, sau từng ấy năm đầu tư, mức lương đầu tiên của con khi ra trường có thể chỉ đủ trang trải tiền thuê nhà, ăn uống và đi lại. Một số ngành có thu nhập tốt, nhưng không phải sinh viên nào cũng có cơ hội như vậy. Có người mất vài năm học đại học, tiếp tục học thạc sĩ, rồi lại học thêm chứng chỉ, nhưng vẫn chưa tìm được công việc có thu nhập tương xứng. Nếu tính cả số năm chưa có thu nhập và kinh nghiệm làm việc, chi phí thực sự của việc học còn lớn hơn nhiều so với học phí đã đóng.

Và còn một thứ chi phí ít được nhắc đến: tuổi trẻ. Một người học xong đại học ở tuổi 22, học tiếp thạc sĩ đến 24–25 tuổi, rồi thi công chức, thi tuyển vào doanh nghiệp lớn hoặc tiếp tục học thêm, có thể đến gần 30 tuổi vẫn chưa thực sự ổn định nghề nghiệp. Trong khi đó, có người đã đi làm từ sớm, trải qua vài công việc, tích lũy kinh nghiệm và hiểu rõ mình muốn gì.

Vậy tại sao dù biết cuộc đua bằng cấp tốn kém như vậy, nhiều gia đình vẫn không thể dừng lại?

Theo tôi, có ba nguyên nhân.

Thứ nhất, nhiều người trẻ không biết mình thực sự muốn làm gì.

Từ tiểu học đến đại học, mục tiêu của không ít học sinh chỉ là đạt điểm cao, thi vào trường tốt, lấy tấm bằng đẹp. Cứ hết kỳ thi này đến kỳ thi khác, hết một cấp học lại bước sang cấp học tiếp theo. Giống như chơi một trò chơi điện tử, cứ vượt qua từng cửa ải mà không biết đích đến cuối cùng ở đâu.

Đến khi tốt nghiệp, đột nhiên họ phải tự quyết định cuộc đời mình: làm nghề gì, sống bằng cách nào, mình có khả năng gì? Nhiều người lúng túng vì suốt bao năm chỉ quen học theo chương trình và làm theo yêu cầu của người khác. Không biết đi đâu, họ lại chọn học tiếp: có bằng đại học thì học thạc sĩ, có bằng thạc sĩ thì tính chuyện học tiến sĩ. Học trong nước vất vả thì chạy ra nước ngoài. Không hẳn vì họ thích nghiên cứu, mà đôi khi đơn giản vì chưa biết ra ngoài xã hội mình có thể làm gì.

Thứ hai, nhiều gia đình coi việc chi tiền cho giáo dục như một cách mua sự yên tâm.

Thấy nhà hàng xóm cho con học tiếng Anh, mình cũng cho con học. Thấy bạn bè đăng ký lớp luyện thi, mình cũng đăng ký. Người khác cho con học đàn, học vẽ, học lập trình, mình lại sợ con mình bị bỏ lại phía sau.

Nhiều cha mẹ không thực sự tính xem khoản học thêm ấy có giúp con tiến bộ tương xứng hay không. Họ chi tiền vì nếu không chi thì cảm thấy bất an, cứ như thể mình chưa làm tròn trách nhiệm với con. Nói thẳng ra, đôi khi tiền học thêm không chỉ để nâng điểm cho đứa trẻ, mà còn để mua sự yên tâm cho cha mẹ: ít nhất mình đã làm tất cả những gì có thể, sau này con không thành công cũng không phải vì mình không đầu tư. Chính tâm lý ấy khiến cuộc đua học hành ngày càng khó dừng lại.

Thứ ba, có những người trẻ coi trường học là nơi trú ẩn cuối cùng.

Trong trường học, nộp học phí là được học, thi không đạt thì thi lại, gặp khó khăn có thầy cô hướng dẫn. Nhưng khi bước ra ngoài, khách hàng không chờ mình hiểu bài, ông chủ không trả lương chỉ vì mình có bằng cấp, còn công việc thì đòi hỏi kết quả thực tế.

Bởi vậy, có người đã tốt nghiệp vẫn muốn học tiếp, không hẳn vì cần kiến thức mới, mà vì sợ phải đối mặt với áp lực tìm việc và cạnh tranh. Họ học thêm một khóa, thi thêm một chứng chỉ, rồi ôn thi công chức, thi vào một cơ quan nào đó. Cứ thế, năm tháng trôi qua lúc nào không hay. Đến khi nhận ra mình đã gần 30 tuổi, thậm chí ngoài 30 tuổi, họ mới bắt đầu lo lắng về kinh nghiệm và cơ hội nghề nghiệp.

Vậy các gia đình bình thường nên làm gì? Chẳng lẽ không cho con học nữa? Tất nhiên không phải. Học hành vẫn là con đường quan trọng để mỗi người mở rộng cơ hội và cải thiện cuộc sống. Nhưng đã đến lúc phải thay đổi cách đầu tư, cần thực hiện một số điều chỉnh tinh tế dựa trên tình hình xã hội mới, thay vì chỉ tập trung vào việc học thêm và làm bài tập thực hành.

Tôi có ba đề xuất.

Đề xuất đầu tiên của tôi là giảm chi phí thời gian. Không phải ai cũng phù hợp để hoàn thành 18 năm giáo dục cơ bản. Elon Musk từng nói rằng tất cả kiến ​​thức hiện nay đều có thể học trực tuyến, và miễn là một người có khả năng học tập cơ bản, họ vẫn có thể trở thành một người rất giỏi. Nếu con bạn tìm ra điều mình thực sự muốn làm ở tuổi 16, thì việc cho phép chúng theo đuổi điều đó sớm hơn có thể có giá trị hơn là lãng phí bốn năm cuộc đời ở đại học. Như chúng ta đều biết, sinh viên đại học trung bình ngày nay không thực sự có nhiều lợi thế cạnh tranh. Do vậy, đề xuất của tôi không phải để khuyến khích mọi người nghỉ học, mà để nói với bạn rằng nếu con bạn tìm được hướng đi trong cuộc sống từ sớm, bạn nên cho chúng trải nghiệm thế giới thực càng sớm càng tốt, thay vì để chúng lãng phí thời gian ở trường.

Thứ hai, cần tính lại thời gian học tập, không nhất thiết cứ học càng lâu càng tốt.

Một thay đổi đáng chú ý ở Việt Nam là Quyết định 38/2026/QĐ-TTg đã quy định thời gian đào tạo chuẩn ở trình độ đại học là 3–4 năm. Đây không phải yêu cầu mọi trường phải đào tạo ba năm, nhưng mở ra khả năng thiết kế chương trình ngắn hơn. Trường Đại học Thăng Long, nơi tôi đang giảng dạy, cũng đã có kế hoạch chuyển sang đào tạo đại học ba năm.

Nếu chương trình được thiết kế tốt, sinh viên có thể tiết kiệm một năm học phí và sinh hoạt phí, đồng thời sớm đi làm, tích lũy kinh nghiệm và có thu nhập. Nhưng rút ngắn thời gian không có nghĩa là nhồi nhét chương trình bốn năm vào ba năm. Điều cần làm là bỏ những nội dung trùng lặp, cập nhật kiến thức mới và tăng thời gian thực hành. Quan trọng hơn, cần giúp sinh viên biết tự học, bởi không một trường đại học nào có thể dạy hết những kiến thức mà họ sẽ cần trong suốt cuộc đời.

Thứ ba, đừng cho con học thêm một cách vô tội vạ.

Có những gia đình dành hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng cho các lớp học thêm, luyện thi và chứng chỉ. Nhưng sau cùng, kết quả có thể chỉ là một tấm bằng đại học bình thường, rồi con vẫn phải bắt đầu với mức lương khiêm tốn. Không phải cứ học thêm nhiều thì năng lực sẽ tăng tương ứng.

Thay vì chạy theo mọi lớp học mà người khác đăng ký, cha mẹ nên quan sát xem con thực sự có năng khiếu, sở thích và khả năng gì. Nếu con thích công nghệ, hãy tạo điều kiện cho con thực hành và làm sản phẩm. Nếu con thích kinh doanh, hãy để con thử bán hàng, tìm hiểu khách hàng và quản lý tiền bạc. Nếu con có năng khiếu ngoại ngữ, hãy giúp con sử dụng ngoại ngữ trong giao tiếp và công việc thực tế. Học đúng thứ cần học có giá trị hơn nhiều so với học thật nhiều chỉ để có thêm giấy chứng nhận.

Thứ tư, hãy để con sớm tiếp xúc với công việc thực tế.

Trường học không phải là nơi duy nhất có thể dạy con người trưởng thành. Một kỳ thực tập nghiêm túc, một công việc bán thời gian phù hợp, một lần tự kinh doanh nhỏ, hay đơn giản là tham gia công việc trong gia đình cũng có thể dạy cho người trẻ nhiều điều mà sách vở không có.

Thế giới thực là lớp học tốt nhất. Hãy để con biết một sản phẩm được làm ra như thế nào, một cửa hàng vận hành ra sao, khách hàng cần gì, người lao động phải làm việc vất vả thế nào và tiền kiếm được không dễ dàng ra sao. Những trải nghiệm ấy giúp người trẻ hiểu giá trị của lao động, biết chịu trách nhiệm và sớm nhận ra mình phù hợp với công việc nào.

Nói cho cùng, thế giới bên ngoài đã thay đổi rất nhiều. Công nghệ mới đang làm biến đổi từng ngành nghề, nhiều kiến thức nhanh chóng trở nên cũ kỹ, còn thị trường lao động ngày càng coi trọng khả năng làm được việc. Chúng ta không thể tiếp tục dùng cách giáo dục của hai mươi năm trước để chuẩn bị cho con cái bước vào một thế giới hoàn toàn khác.

Cách tốt nhất để phát triển nhanh hơn là học hỏi bằng cách thực hành và không ngừng nâng cao bản thân. Phương pháp này thực tế hơn nhiều so với việc chỉ học lý thuyết trong lớp học. Nếu chúng ta có thể điều chỉnh càng sớm càng tốt và dành thời gian và tiền bạc cho những điều thực sự có giá trị, điều đó sẽ ý nghĩa hơn nhiều so với việc tham gia thêm một lớp học phụ đạo hay lấy thêm một tấm bằng.

Điều đáng lo không phải là cha mẹ đầu tư quá ít cho giáo dục, mà là đầu tư quá nhiều nhưng không biết khoản tiền ấy thực sự đem lại điều gì. Đôi khi, bớt một lớp học thêm, bớt một năm học không cần thiết, dành thời gian cho con trải nghiệm và làm việc thực tế, lại là cách đầu tư tốt hơn cho tương lai của chúng.