TẠI SAO TIỀN TRONG TÚI VẪN CỨ VƠI ĐI?

TẠI SAO TIỀN TRONG TÚI VẪN CỨ VƠI ĐI?

Bạn có bao giờ gặp tình trạng này không? Khi dạo phố hay đi siêu thị, bạn thường chọn những mặt hàng đang giảm giá. Mua quần áo thì tìm mã giảm giá, đặt hàng trên mạng thì chờ ngày khuyến mại. Bạn cũng chẳng mua điện thoại mới, không sắm đồ gia dụng đắt tiền, không có khoản chi tiêu lớn nào đáng kể. Thế nhưng, đến cuối tháng, khi kiểm tra tài khoản ngân hàng, bạn vẫn không khỏi ngạc nhiên: Tiền đã đi đâu hết rồi?

Thực ra, đây không phải chuyện hiếm gặp. Các nhà tâm lý học và kinh tế học hành vi đã nghiên cứu hiện tượng này và phát hiện ra rằng có nhiều cơ chế tâm lý khiến chúng ta tiêu tiền nhiều hơn những gì mình tưởng tượng.

Điều đáng nói là những khoản tiền nhỏ tưởng như không đáng kể, khi cộng dồn lại, có thể trở thành một khoản chi tiêu rất lớn.

1. MỖI KHOẢN CHI ĐỀU NHỎ, NHƯNG CỘNG LẠI THÌ KHÔNG NHỎ CHÚT NÀO

Khi đi siêu thị hoặc mua hàng trên các sàn thương mại điện tử, chúng ta thường không tính tổng số tiền phải trả một cách cẩn thận. Một chai nước 12.000 đồng, một gói bánh 25.000 đồng, một món đồ gia dụng 49.000 đồng, một chiếc áo 99.000 đồng... Mỗi món hàng đều có vẻ không đắt. Vì vậy, chúng ta thường tự nhủ: Mua thêm một chút cũng chẳng đáng bao nhiêu tiền.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ những khoản chi nhỏ ấy cứ lặp đi lặp lại.

Các nhà tâm lý học phát hiện rằng khi ước tính tổng giá trị của nhiều món hàng, con người thường có xu hướng tính thấp hơn số tiền thực tế phải trả. Hiện tượng này được gọi là sai lệch trong ước tính.

Một nghiên cứu tại siêu thị với 966 khách hàng cho thấy khoảng 60% người mua hàng đã ước tính thấp hơn số tiền thực tế trong hóa đơn. Mức ước tính thấp hơn khoảng 8–15%, và tổng giá trị giỏ hàng càng lớn thì mức chênh lệch càng có xu hướng tăng. Chẳng hạn, nếu mua hàng hết 4 triệu đồng, chúng ta có thể chỉ nghĩ rằng mình đã chi khoảng 3,6 triệu đồng. Nếu tổng hóa đơn là 16 triệu đồng, số tiền ước tính thiếu có thể lên tới khoảng 2,4 triệu đồng.

Nguyên nhân là bộ não thường đánh giá chi tiêu bằng cảm giác thay vì tính toán chính xác. Khi từng món hàng đều có vẻ rẻ, chúng ta dễ có cảm giác rằng mình chưa tiêu bao nhiêu tiền. Đây chính là lý do vì sao nhiều người cảm thấy mình tiêu rất ít trong từng lần mua sắm nhưng cuối tháng lại không hiểu tại sao tổng chi tiêu quá lớn.
2. NHỮNG CON SỐ 9.900 ĐỒNG VÀ 19.900 ĐỒNG KHÔNG HỀ NGẪU NHIÊN

Bạn có để ý rằng rất nhiều cửa hàng và sàn thương mại điện tử thường niêm yết giá 9.900 đồng, 19.900 đồng, 99.000 đồng thay vì 10.000 đồng, 20.000 đồng hay 100.000 đồng không?

Tại sao người bán không làm tròn giá cho dễ tính toán? Vì cách ghi giá này có tác dụng đánh lừa cảm nhận của người mua về mức giá. Trong tâm lý học tiêu dùng, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng chữ số bên trái (Left-digit Effect).

Khi nhìn một con số, bộ não thường tiếp nhận và xử lý các chữ số từ trái sang phải. Vì vậy, chữ số đầu tiên có ảnh hưởng khá lớn đến cảm nhận của chúng ta về giá trị. Ví dụ, một món hàng giá 9.900 đồng và một món hàng giá 10.000 đồng chỉ chênh nhau 100 đồng. Về mặt kinh tế, sự khác biệt này gần như không đáng kể. Nhưng khi nhìn vào hai mức giá, nhiều người lại có cảm giác món hàng 9.900 đồng rẻ hơn hẳn, bởi chữ số đầu tiên đã chuyển từ 10 xuống 9.

Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Người tiêu dùng đã kiểm chứng hiện tượng này bằng cách cho người tham gia so sánh hai cặp giá: 3 USD và 2,99 USD; 3,60 USD và 3,59 USD. Mặc dù cả hai cặp đều chỉ chênh nhau 1 cent, người tham gia cảm nhận sự khác biệt rõ rệt hơn ở cặp thứ nhất, nơi chữ số bên trái thay đổi từ 3 xuống 2.

Vì thế, những mức giá như 9.900 đồng, 49.900 đồng hay 199.000 đồng không chỉ là cách ghi giá. Chúng còn là một công cụ tiếp thị nhằm khiến người mua cảm thấy món hàng rẻ hơn thực tế.
3. VÌ SAO CÀNG CÓ NHIỀU MÃ GIẢM GIÁ, CHÚNG TA CÀNG DỄ MUA SẮM NHIỀU?

Ngoài cách ghi giá, các doanh nghiệp còn sử dụng nhiều phương thức tiếp thị khác để tác động đến tâm lý người tiêu dùng. Có ba hiện tượng đặc biệt đáng chú ý.

Thứ nhất: Có mã giảm giá mà không dùng thì cảm thấy mình bị thiệt

Nhà kinh tế học hành vi Richard Thaler đưa ra khái niệm lợi ích từ giao dịch (Transaction Utility). Theo cách giải thích này, người mua không chỉ quan tâm đến số tiền phải trả mà còn quan tâm đến cảm giác mình đã mua được món hàng với giá hời hay chưa.

Ví dụ, một chai nước uống bình thường có giá 10.000 đồng ở cửa hàng tiện lợi. Bạn có thể thấy mức giá này hoàn toàn hợp lý. Nhưng nếu vào một nhà hàng sang trọng và phải trả 40.000 đồng cho cùng chai nước đó, bạn có thể cảm thấy quá đắt. Điều này cho thấy chúng ta không đánh giá giá cả chỉ bằng giá trị của món hàng, mà còn dựa vào mức giá tham chiếu trong đầu mình.

Các sàn thương mại điện tử hiểu rất rõ tâm lý này. Họ thường đưa ra giá niêm yết cao, sau đó áp dụng mã giảm giá, ưu đãi thành viên, trợ giá và các chương trình khuyến mại khác. Một món hàng niêm yết 1 triệu đồng, sau khi áp dụng các loại mã giảm giá chỉ còn 600.000 đồng. Màn hình thanh toán còn hiển thị rõ ràng: Bạn đã tiết kiệm được 400.000 đồng!

Lúc này, sự chú ý của người mua thường chuyển từ câu hỏi "Mình có thực sự cần món hàng này không?" sang câu hỏi "Mình có nên bỏ lỡ cơ hội tiết kiệm 400.000 đồng không?".

Đó chính là điểm mấu chốt. Chúng ta tưởng rằng mình đang tiết kiệm tiền, nhưng thực tế có thể đang tiêu tiền cho một món hàng vốn không cần thiết.

Thứ hai: Mua thêm một chút để được giảm giá nhiều hơn

Một chiêu thức rất phổ biến hiện nay là giảm giá theo điều kiện mua hàng. Chẳng hạn: Mua 200.000 đồng, giảm 20.000 đồng. Mua 500.000 đồng, giảm 70.000 đồng. Mua 1 triệu đồng, giảm 150.000 đồng.

Khi giỏ hàng mới có 450.000 đồng, bạn sẽ nghĩ rằng chỉ cần mua thêm 50.000 đồng nữa là được giảm 70.000 đồng. Vậy là bạn tìm thêm một món hàng trị giá 70.000 đồng, dù ban đầu hoàn toàn không có ý định mua nó.

Kết quả là để tiết kiệm 70.000 đồng, bạn đã phải bỏ thêm 70.000 đồng. Tổng số tiền thanh toán tăng lên, nhưng bạn vẫn có cảm giác mình vừa thực hiện được một giao dịch rất có lợi.

Hiện tượng này liên quan đến một quy luật tâm lý gọi là giả thuyết tiến gần mục tiêu (Goal-gradient Hypothesis).

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành một thí nghiệm với 108 người tham gia. Họ chia những người này thành hai nhóm và phát cho mỗi người một thẻ tích điểm đổi cà phê miễn phí. Nhóm thứ nhất nhận thẻ có 10 ô trống, cần mua 10 lần mới được thưởng một cốc cà phê. Nhóm thứ hai nhận thẻ có 12 ô, nhưng đã được đóng dấu sẵn 2 ô. Như vậy, họ cũng chỉ cần mua thêm 10 lần là được thưởng.

Về bản chất, hai nhóm có điều kiện hoàn toàn giống nhau. Tuy nhiên, nhóm thứ hai hoàn thành mục tiêu nhanh hơn khoảng 20%. Lý do là họ có cảm giác mình đã tiến gần đến phần thưởng hơn ngay từ đầu.

Các chương trình khuyến mại mua hàng cũng khai thác chính tâm lý đó. Khi màn hình liên tục nhắc "Chỉ cần mua thêm 50.000 đồng để được giảm 100.000 đồng", chúng ta dễ bị cuốn vào việc hoàn thành mục tiêu thay vì cân nhắc xem có thực sự cần mua thêm hay không.

Cuối cùng, khoản tiền tiết kiệm được có thể nhỏ hơn nhiều so với số tiền đã bỏ ra để mua những món hàng không cần thiết.

Thứ ba: Thanh toán bằng điện thoại khiến chúng ta ít cảm thấy tiếc tiền hơn

Trước đây, khi mua một món hàng, chúng ta thường phải lấy tiền mặt từ ví ra trả. Nhìn số tiền trong ví giảm đi từng tờ, nhiều người sẽ tự nhiên cân nhắc kỹ hơn trước khi mua. Ngày nay, mọi việc đơn giản hơn rất nhiều. Chỉ cần quét mã QR, chạm điện thoại hoặc bấm xác nhận là giao dịch hoàn tất.

Chúng ta không nhìn thấy tiền rời khỏi ví, cũng không cảm nhận rõ số tiền vừa tiêu. Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là cảm giác đau khi thanh toán (Pain of Paying). Các nghiên cứu về hành vi tiêu dùng cho thấy thanh toán bằng tiền mặt thường khiến người mua cảm nhận rõ hơn việc mình đang mất tiền. Ngược lại, thanh toán điện tử có thể làm giảm cảm giác này, khiến việc chi tiêu trở nên dễ dàng hơn.

Một số nghiên cứu được bài viết gốc dẫn lại cho rằng thanh toán di động có thể làm tăng mức độ sẵn sàng chi tiêu khoảng 20%. Tuy nhiên, con số này không nên hiểu là mọi người đều tiêu nhiều hơn đúng 20%, bởi mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào hoàn cảnh và thói quen tiêu dùng.

Hãy thử hình dung: Khi trong ví chỉ còn 500.000 đồng, bạn thường biết rõ mình đã tiêu bao nhiêu và còn lại bao nhiêu. Nhưng khi dùng điện thoại thanh toán, một ngày bạn có thể mua cà phê, ăn trưa, đặt đồ ăn, mua hàng trực tuyến và thanh toán nhiều hóa đơn khác nhau mà không thực sự cảm nhận được tổng số tiền đã chi.

Đến cuối tháng, khi nhìn vào sao kê ngân hàng, bạn mới nhận ra những khoản tiền tưởng như rất nhỏ đã cộng lại thành một con số đáng kể.

4. LÀM THẾ NÀO ĐỂ KHÔNG LÀM TIỀN BẠC VƠI ĐI MÀ KHÔNG BIẾT VÌ SAO?

Hiểu được những cơ chế tâm lý trên không có nghĩa là chúng ta phải tính toán từng đồng hay lúc nào cũng lo lắng về chuyện tiêu tiền.

Tiền kiếm được là để phục vụ cuộc sống. Chúng ta có thể dùng tiền để ăn uống tốt hơn, mua những thứ mình yêu thích, đi du lịch, chăm sóc gia đình và tận hưởng những trải nghiệm mới.

Vấn đề không phải là tiêu ít hay tiêu nhiều, mà là CÓ KIỂM SOÁT ĐƯỢC ĐỒNG TIỀN CỦA MÌNH HAY KHÔNG.

Có một số thói quen đơn giản có thể giúp chúng ta tránh được tình trạng tiêu tiền mà không nhận ra:

Thứ nhất, hãy quan tâm đến tổng số tiền đã chi trong tuần và trong tháng, thay vì chỉ nhìn vào giá từng món hàng.

Thứ hai, đừng mua một món đồ chỉ vì nó đang giảm giá. Hãy tự hỏi nếu không có khuyến mại, mình có định mua nó hay không.

Thứ ba, đừng cố mua thêm hàng chỉ để đạt điều kiện giảm giá. Tiết kiệm được một khoản nhỏ không có ý nghĩa nếu phải bỏ ra một khoản lớn hơn để mua thứ không cần thiết.

Thứ tư, nên thường xuyên kiểm tra lịch sử giao dịch ngân hàng và ví điện tử để biết tiền đã được sử dụng vào những việc gì.

Thứ năm, có thể đặt một khoản ngân sách riêng cho mua sắm và giải trí. Khi đã sử dụng hết khoản ngân sách đó, hãy cân nhắc trước khi chi thêm.

Cuối cùng, có một điều rất đáng suy nghĩ: Chúng ta thường dành rất nhiều thời gian để tìm cách kiếm thêm tiền, nhưng lại ít dành thời gian để tìm hiểu tiền của mình đang đi đâu.

Đôi khi, muốn cải thiện tình hình tài chính cá nhân, chưa chắc đã phải kiếm thêm thật nhiều tiền. Chỉ cần nhận ra và điều chỉnh những thói quen chi tiêu tưởng như vô hại, chúng ta đã có thể giữ lại được một khoản tiền đáng kể.

TIỀN KHÔNG TỰ NHIÊN BIẾN MẤT. NÓ THƯỜNG RỜI KHỎI TÚI CHÚNG TA QUA NHỮNG KHOẢN CHI NHỎ MÀ CHÚNG TA KHÔNG BAO GIỜ ĐỂ Ý.