LÝ THUYẾT KINH TẾ HỌC THỜI CHIẾN CỦA PUTIN
Tôi rất khâm phục Lý thuyết kinh tế học thời chiến của Putin. Lý thuyết này cho biết khi một quốc gia phải tiến hành đồng thời hai cuộc chiến quân sự và kinh tế – tài chính với các đế quốc hùng mạnh bên ngoài thì chính phủ phải làm gì.
Tư tưởng trung tâm của Lý thuyết kinh tế học thời chiến của Putin là: Trong một thế giới mà các cường quốc có thể sử dụng tài chính, tiền tệ, thương mại và công nghệ làm vũ khí, một quốc gia không thể chỉ phát triển kinh tế dựa trên hiệu quả thị trường và hội nhập quốc tế. Quốc gia đó phải xây dựng năng lực tự chủ, khả năng chống chịu và khả năng duy trì hoạt động kinh tế ngay cả khi bị cô lập, phong tỏa hoặc trừng phạt.
Ở đây có một sự phân biệt mục tiêu rất quan trọng: Mục tiêu của Kinh tế học thời bình là Tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực; của Kinh tế học thời chiến là Bảo đảm khả năng duy trì hoạt động và tự chủ kinh tế trước các cú sốc và sự phong tỏa, và của Kinh tế học phát triển: Kết hợp hai yêu cầu trên để nâng cao năng suất, thu nhập và chất lượng cuộc sống trong dài hạn.
Tư tưởng trung tâm của Lý thuyết kinh tế học thời chiến của Putin có thể được khái quát thành 7 nguyên tắc cơ bản sau, đây cũng là bài học quan trọng cho Việt Nam:
1. Chủ quyền tài chính quan trọng hơn quy mô dự trữ ngoại hối. Không chỉ tích lũy nhiều USD, euro hay trái phiếu nước ngoài, mà phải bảo đảm quốc gia có thể thực sự sử dụng tài sản của mình khi khủng hoảng xảy ra. Dự trữ ngoại hối bị phong tỏa có thể mất đi chức năng bảo vệ nền kinh tế đúng vào lúc cần thiết nhất.
2. Tự chủ tiền tệ và thanh toán quốc tế. Không để toàn bộ hoạt động thanh toán phụ thuộc vào một đồng tiền, một hệ thống ngân hàng hay một mạng lưới thanh toán do nước ngoài kiểm soát. Phát triển hệ thống thanh toán riêng, sử dụng đồng tiền quốc gia và xây dựng các kênh giao dịch thay thế.
3. Tự chủ sản xuất và công nghệ. Phải duy trì năng lực sản xuất trong nước đối với những hàng hóa thiết yếu: năng lượng, lương thực, máy móc, nguyên liệu, công nghiệp cơ bản và công nghệ chiến lược. Không thể có chủ quyền kinh tế nếu những đầu vào quan trọng nhất đều phụ thuộc vào nước ngoài.
4. Đa dạng hóa thị trường và đối tác kinh tế. Không phụ thuộc quá mức vào một thị trường xuất khẩu, một nguồn nhập khẩu hay một đối tác đầu tư. Khi một cánh cửa bị đóng lại, nền kinh tế phải có những cánh cửa khác để tiếp tục vận hành.
5. Nhà nước phải có năng lực điều phối và huy động nguồn lực.
Trong khủng hoảng, nhà nước không thể chỉ đứng ngoài chờ thị trường tự điều chỉnh. Cần có khả năng điều hành tiền tệ, kiểm soát dòng vốn, huy động ngân sách, tổ chức sản xuất và ưu tiên nguồn lực cho những ngành thiết yếu.
6. Khả năng chống chịu quan trọng không kém hiệu quả kinh tế. Trong điều kiện bình thường, tối ưu hóa chi phí và lợi nhuận là mục tiêu quan trọng. Nhưng trong điều kiện chiến tranh và cấm vận, phải chấp nhận một số chi phí dự phòng để bảo đảm hệ thống không bị tê liệt. Duy trì năng lực sản xuất dự phòng đôi khi quan trọng hơn việc đạt hiệu quả tối đa trong ngắn hạn.
7. An ninh kinh tế phải được coi là một bộ phận của an ninh quốc gia. Kinh tế không chỉ phục vụ mục tiêu tăng trưởng và nâng cao đời sống, mà còn phải bảo đảm khả năng tồn tại, tự chủ và phát triển của quốc gia trước những biến động địa chính trị.
Tôi giải thích những kết luận trên của tôi như sau:

Ở đây có một sự phân biệt mục tiêu rất quan trọng: Mục tiêu của Kinh tế học thời bình là Tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực; của Kinh tế học thời chiến là Bảo đảm khả năng duy trì hoạt động và tự chủ kinh tế trước các cú sốc và sự phong tỏa, và của Kinh tế học phát triển: Kết hợp hai yêu cầu trên để nâng cao năng suất, thu nhập và chất lượng cuộc sống trong dài hạn.
Tư tưởng trung tâm của Lý thuyết kinh tế học thời chiến của Putin có thể được khái quát thành 7 nguyên tắc cơ bản sau, đây cũng là bài học quan trọng cho Việt Nam:
1. Chủ quyền tài chính quan trọng hơn quy mô dự trữ ngoại hối. Không chỉ tích lũy nhiều USD, euro hay trái phiếu nước ngoài, mà phải bảo đảm quốc gia có thể thực sự sử dụng tài sản của mình khi khủng hoảng xảy ra. Dự trữ ngoại hối bị phong tỏa có thể mất đi chức năng bảo vệ nền kinh tế đúng vào lúc cần thiết nhất.
2. Tự chủ tiền tệ và thanh toán quốc tế. Không để toàn bộ hoạt động thanh toán phụ thuộc vào một đồng tiền, một hệ thống ngân hàng hay một mạng lưới thanh toán do nước ngoài kiểm soát. Phát triển hệ thống thanh toán riêng, sử dụng đồng tiền quốc gia và xây dựng các kênh giao dịch thay thế.
3. Tự chủ sản xuất và công nghệ. Phải duy trì năng lực sản xuất trong nước đối với những hàng hóa thiết yếu: năng lượng, lương thực, máy móc, nguyên liệu, công nghiệp cơ bản và công nghệ chiến lược. Không thể có chủ quyền kinh tế nếu những đầu vào quan trọng nhất đều phụ thuộc vào nước ngoài.
4. Đa dạng hóa thị trường và đối tác kinh tế. Không phụ thuộc quá mức vào một thị trường xuất khẩu, một nguồn nhập khẩu hay một đối tác đầu tư. Khi một cánh cửa bị đóng lại, nền kinh tế phải có những cánh cửa khác để tiếp tục vận hành.
5. Nhà nước phải có năng lực điều phối và huy động nguồn lực.
Trong khủng hoảng, nhà nước không thể chỉ đứng ngoài chờ thị trường tự điều chỉnh. Cần có khả năng điều hành tiền tệ, kiểm soát dòng vốn, huy động ngân sách, tổ chức sản xuất và ưu tiên nguồn lực cho những ngành thiết yếu.
6. Khả năng chống chịu quan trọng không kém hiệu quả kinh tế. Trong điều kiện bình thường, tối ưu hóa chi phí và lợi nhuận là mục tiêu quan trọng. Nhưng trong điều kiện chiến tranh và cấm vận, phải chấp nhận một số chi phí dự phòng để bảo đảm hệ thống không bị tê liệt. Duy trì năng lực sản xuất dự phòng đôi khi quan trọng hơn việc đạt hiệu quả tối đa trong ngắn hạn.
7. An ninh kinh tế phải được coi là một bộ phận của an ninh quốc gia. Kinh tế không chỉ phục vụ mục tiêu tăng trưởng và nâng cao đời sống, mà còn phải bảo đảm khả năng tồn tại, tự chủ và phát triển của quốc gia trước những biến động địa chính trị.
Tôi giải thích những kết luận trên của tôi như sau:
1. Nghịch lý lớn của cuộc chiến kinh tế chống Nga
Sự kiện đáng chú ý nhất trong cuộc đối đầu kinh tế giữa Nga và phương Tây kể từ tháng 2/2022 không đơn thuần là việc Nga vẫn duy trì được hoạt động kinh tế sau hàng loạt lệnh trừng phạt. Điều đáng chú ý hơn là phương Tây đã sử dụng những công cụ quyền lực mạnh nhất của hệ thống tài chính quốc tế để buộc Nga phải khuất phục, nhưng kết quả lại không diễn ra như họ dự tính.
Ngày 24/2/2022, Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine. Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Anh, Canada, Nhật Bản và một số đồng minh lập tức triển khai các biện pháp trừng phạt kinh tế chưa từng có tiền lệ đối với một nền kinh tế lớn như Nga.
Một trong những đòn đánh mạnh nhất là phong tỏa tài sản dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Trung ương Nga ở nước ngoài. Tổng giá trị tài sản Nga bị phong tỏa trên phạm vi quốc tế được ước tính khoảng 280-300 tỷ USD. Riêng tại EU, khoảng 210 tỷ euro tài sản của Ngân hàng Trung ương Nga bị đóng băng. Đây không phải là tài sản bị tịch thu toàn bộ, mà là tài sản Nga không thể tự do tiếp cận và sử dụng. Thay vào đó, tiền lãi thu được đã được phương Tây chuyển cho Ukraine dưới danh nghĩa viện trợ. Do đó, Nga không thể sử dụng nó để ổn định tỷ giá đồng rúp. Đây chính xác là ảo tưởng của Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ, cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Janet Yellen và những người khác.
Đây là một đòn đánh đặc biệt nghiêm trọng. Dự trữ ngoại hối vốn được coi là tấm đệm bảo vệ nền kinh tế trước khủng hoảng tiền tệ, là nguồn lực để ngân hàng trung ương can thiệp vào thị trường ngoại hối, thanh toán các nghĩa vụ quốc tế và duy trì niềm tin vào đồng nội tệ. Khi gần một nửa lượng dự trữ ngoại hối bị phong tỏa, khả năng ứng phó với khủng hoảng của một quốc gia có thể bị suy giảm đáng kể.
Nhưng hậu quả của quyết định này còn vượt xa trường hợp Nga. Nó gửi đến các quốc gia trên thế giới một thông điệp khó có thể bỏ qua: tài sản dự trữ đặt trong hệ thống tài chính của một nước khác không phải lúc nào cũng có thể được sử dụng trong mọi hoàn cảnh. Quyền sở hữu pháp lý và khả năng thực tế tiếp cận tài sản có thể trở thành hai vấn đề hoàn toàn khác nhau khi quan hệ chính trị thay đổi.
Đây chính là một bước ngoặt trong nhận thức về an ninh tài chính quốc gia.
Phương Tây kỳ vọng việc phong tỏa dự trữ ngoại hối, loại một số ngân hàng Nga khỏi hệ thống SWIFT, hạn chế giao dịch quốc tế, cấm vận công nghệ và thu hẹp thị trường xuất khẩu sẽ tạo ra một cú sốc dây chuyền: đồng rúp mất giá, hệ thống ngân hàng khủng hoảng, doanh nghiệp không thể thanh toán, nhập khẩu đình trệ, lạm phát tăng vọt và cuối cùng là suy thoái kinh tế sâu sắc.
Thực tế tác động ban đầu của lệnh trừng phạt không hề nhỏ: Đồng rúp giảm giá nhanh chóng, các ngân hàng lớn của Nga bị loại khỏi hệ thống SWIFT, và phương Tây dự đoán rằng Nga sẽ trải qua tình trạng vỡ nợ quy mô lớn và hỗn loạn tài chính.
Nhưng Nga đã không sụp đổ theo kịch bản đó.
Điều này không có nghĩa là các biện pháp trừng phạt không gây thiệt hại. Chúng làm tăng chi phí giao dịch, hạn chế tiếp cận công nghệ, gây khó khăn cho thanh toán quốc tế và buộc Nga phải thay đổi các quan hệ thương mại. Tuy nhiên, chúng cũng buộc Nga phải tiến hành một cuộc tái cấu trúc sâu rộng đối với hệ thống kinh tế và tài chính của mình.
2. Cú sốc tài chính và cuộc phản công bảo vệ đồng rúp
Ngay sau khi các lệnh trừng phạt được triển khai, đồng rúp chịu sức ép mất giá rất mạnh. Ngân hàng Trung ương Nga đứng trước một tình thế đặc biệt khó khăn: một phần lớn dự trữ ngoại hối không thể sử dụng, các ngân hàng bị hạn chế giao dịch quốc tế, trong khi người dân và doanh nghiệp có xu hướng chuyển tài sản sang ngoại tệ để phòng ngừa rủi ro.
Ngay lập tức, như đã có chuẩn bị sẵn, Putin đã ký một sắc lệnh tổng thống quy định ngân hàng trung ương sẽ nâng lãi suất chuẩn lên 20%, yêu cầu các công ty xuất khẩu phải bán 80% ngoại hối trong nước và thực hiện "lệnh thanh toán bằng đồng rúp" đối với khí đốt tự nhiên. Ngày 28/2/2022, Ngân hàng Trung ương Nga nâng lãi suất điều hành từ 9,5% lên 20%/năm. Đây là một quyết định khẩn cấp nhằm ngăn chặn sự tháo chạy khỏi đồng nội tệ, bảo vệ tiền gửi và kiềm chế kỳ vọng lạm phát.
Đồng thời, Chính phủ Nga áp dụng các biện pháp kiểm soát dòng vốn và yêu cầu các doanh nghiệp xuất khẩu bán 80% doanh thu ngoại tệ trên thị trường trong nước. Biện pháp này có ý nghĩa rất quan trọng: trong khi khả năng sử dụng dự trữ ngoại hối bị hạn chế, Nga buộc phải khai thác nguồn cung ngoại tệ phát sinh từ chính hoạt động xuất khẩu để hỗ trợ thị trường tiền tệ.
Chính phủ Nga cũng công bố danh sách các quốc gia không thân thiện, và bất kỳ quốc gia nào trong số đó giao dịch khí đốt tự nhiên với Nga đều phải mở tài khoản tại một ngân hàng Nga và sử dụng đồng rúp cho các giao dịch. Đây chính là "Sắc lệnh khí đốt bằng đồng rúp" nổi tiếng. Sau đó, hoạt động buôn bán ngũ cốc, một số nguồn tài nguyên dầu khí, khoáng sản kim loại và bất kỳ mặt hàng nào mà Nga có lợi thế trong thương mại quốc tế, đã dần được mở rộng để đưa vào "Lệnh thanh toán bằng đồng Ruble".
Có thể nói, Nga đã chuyển trọng tâm từ việc sử dụng dự trữ ngoại hối tích lũy sang kiểm soát chặt chẽ dòng ngoại tệ phát sinh trong nền kinh tế.
Cơ chế này giúp tạo ra nguồn cung ngoại tệ liên tục, hạn chế tình trạng doanh nghiệp giữ ngoại tệ ở nước ngoài hoặc trì hoãn bán ngoại tệ trong nước. Theo báo cáo của chính Ngân hàng Trung ương Nga, trong giai đoạn tháng 3–6/2022, tỷ lệ bán ròng ngoại tệ so với doanh thu ngoại tệ của 29 nhà xuất khẩu lớn đạt trung bình khoảng 82%.
Một chi tiết quan trọng thường bị bỏ qua là Nga không duy trì mãi yêu cầu bán 80% ngoại tệ. Khi thị trường ổn định hơn, tỷ lệ bắt buộc được giảm xuống 50% vào tháng 5 và yêu cầu này được bãi bỏ từ ngày 10/6/2022. Điều đó cho thấy đây là một biện pháp khẩn cấp, được sử dụng để vượt qua cú sốc thanh khoản ban đầu chứ không phải một nguyên tắc điều hành cố định.
Cùng thời điểm đó, Nga triển khai cơ chế thanh toán khí đốt bằng đồng rúp đối với các khách hàng thuộc những quốc gia bị coi là không thân thiện. Theo sắc lệnh ban hành tháng 3/2022, các khách hàng nước ngoài phải sử dụng cơ chế tài khoản tại ngân hàng Nga, qua đó khoản thanh toán bằng ngoại tệ được chuyển đổi thành đồng rúp.
Ý nghĩa của biện pháp này không chỉ nằm ở việc tạo thêm nhu cầu đối với đồng rúp. Quan trọng hơn, Nga đã sử dụng vị thế của một nhà cung cấp năng lượng lớn để thay đổi điều kiện thanh toán trong thương mại quốc tế.
Trong một thời gian dài, các giao dịch dầu khí của Nga phụ thuộc đáng kể vào đồng USD và euro, cũng như các ngân hàng và tổ chức tài chính phương Tây. Khi những kênh này trở thành công cụ trừng phạt, Nga buộc phải tìm cách thay đổi cơ chế thanh toán.
Bên cạnh đó, nhiều công ty Nga niêm yết ở nước ngoài khi bị hủy niêm yết đã quay trở lại giao dịch trên các sàn giao dịch trong nước, đồng thời Nga sử dụng Sở giao dịch chứng khoán Hồng Kông như một kênh mới để huy động vốn ở nước ngoài. Sau đó, Nga bắt đầu tích cực quảng bá hệ thống thanh toán SPFS mới và thẻ thanh toán MIR. Các công cụ giao dịch bằng nội tệ của nước này dần được mở rộng cùng với các quan hệ đối tác thương mại quốc tế, mặc dù quy mô nhỏ hơn nhưng ngày càng trở nên chặt chẽ hơn. Tất nhiên, quan trọng nhất trong số đó là thương mại với Trung Quốc, dự kiến sẽ vượt quá 300 tỷ đô la trong năm nay, với hơn 95% giao dịch được thực hiện bằng nội tệ và hoàn toàn không sử dụng đồng đô la Mỹ.
Như vậy, cuộc khủng hoảng năm 2022 đã làm xuất hiện một nguyên tắc mới trong tư duy điều hành kinh tế Nga: không thể chỉ dựa vào dự trữ ngoại hối để bảo vệ đồng tiền; phải kiểm soát cả dòng ngoại tệ, dòng vốn và cơ chế thanh toán quốc tế.
3. Thoát khỏi sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính phương Tây
Một trong những điểm yếu lớn nhất của nền kinh tế toàn cầu hóa là sự phụ thuộc quá mức vào một số trung tâm tài chính và thanh toán quốc tế.
Trong nhiều thập niên, các ngân hàng, doanh nghiệp và tập đoàn lớn của Nga sử dụng USD và euro trong phần lớn giao dịch quốc tế. Các khoản thanh toán, tín dụng thương mại, bảo hiểm, vận tải và đầu tư đều có mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống tài chính phương Tây.
Việc một số ngân hàng Nga bị loại khỏi SWIFT cho thấy hệ thống thanh toán quốc tế có thể trở thành công cụ gây sức ép địa chính trị. Cần nhấn mạnh rằng không phải toàn bộ ngân hàng Nga bị ngắt kết nối SWIFT, mà các tổ chức bị chỉ định trừng phạt mới là đối tượng bị loại khỏi hệ thống.
Đối với Nga, vấn đề đặt ra không chỉ là tìm một phương thức chuyển tiền thay thế. Vấn đề là xây dựng một hệ thống có thể duy trì hoạt động thanh toán ngay cả khi các tổ chức tài chính phương Tây từ chối hợp tác.
Nga đã thúc đẩy hai hệ thống quan trọng.
Thứ nhất là SPFS, hệ thống truyền thông điệp tài chính do Ngân hàng Trung ương Nga phát triển, có chức năng tương tự một phần chức năng truyền thông điệp của SWIFT. Đến tháng 1/2024, theo công bố của phía Nga, SPFS có 557 tổ chức tham gia, trong đó 159 tổ chức không phải là cư dân Nga, đến từ 20 quốc gia.
Thứ hai là MIR, hệ thống thẻ thanh toán quốc gia được phát triển nhằm giảm sự phụ thuộc vào các mạng lưới thẻ quốc tế. Hệ thống này giúp duy trì hoạt động thanh toán trong nước khi các tổ chức thẻ phương Tây rút khỏi thị trường Nga.
Tất nhiên, không nên đánh đồng SPFS với SWIFT. SPFS có phạm vi quốc tế nhỏ hơn rất nhiều, trong khi MIR cũng chưa thể thay thế các mạng lưới thanh toán toàn cầu. Thậm chí, EU đã áp dụng các biện pháp hạn chế đối với việc sử dụng SPFS từ năm 2024. Nhưng ý nghĩa của những hệ thống này không nằm ở việc lập tức thay thế hoàn toàn hệ thống cũ. Chúng tạo ra những phương án dự phòng, giúp Nga không bị tê liệt khi một số kênh thanh toán bị cắt đứt.
Một thay đổi còn quan trọng hơn là sự chuyển dịch sang thanh toán bằng đồng tiền quốc gia trong thương mại quốc tế.
Trung Quốc trở thành đối tác thương mại đặc biệt quan trọng của Nga. Kim ngạch thương mại hai nước năm 2024 đạt khoảng 244,8 tỷ USD, mức cao kỷ lục vào thời điểm đó. Theo tuyên bố của Tổng thống Putin năm 2024, khoảng 95% giao dịch thương mại Nga – Trung được thanh toán bằng đồng rúp và nhân dân tệ.
Điều này cho thấy một thay đổi căn bản: hai quốc gia có thể duy trì khối lượng thương mại rất lớn mà không cần sử dụng đồng USD làm phương tiện thanh toán trực tiếp trong phần lớn giao dịch song phương.
Tuy nhiên, đây không phải là sự thay thế đồng USD bằng một đồng tiền hoàn toàn độc lập. Nga đang phụ thuộc ngày càng lớn vào đồng nhân dân tệ và hệ thống ngân hàng Trung Quốc. Đây là một rủi ro mới, nhưng ít nhất Nga đã có thêm một không gian thanh toán và thương mại mà trước đó chưa được khai thác ở quy mô như hiện nay.
4. Tái cấu trúc thương mại: Từ phương Tây sang phương Đông
Một trong những dự đoán quan trọng của phương Tây khi áp đặt trừng phạt là Nga sẽ không thể duy trì hoạt động xuất khẩu nếu mất các thị trường truyền thống ở châu Âu.
Nhưng nền kinh tế Nga có một lợi thế mà không phải quốc gia nào cũng có: nguồn tài nguyên thiên nhiên rất lớn, đặc biệt là dầu mỏ, khí đốt, than đá, kim loại, phân bón và lương thực.
Những hàng hóa này vẫn có nhu cầu trên thị trường quốc tế. Vì vậy, mặc dù phải chịu chi phí vận chuyển cao hơn, bán hàng với mức chiết khấu lớn hơn và sử dụng các tuyến thương mại phức tạp hơn, Nga vẫn có khả năng chuyển hướng một phần đáng kể xuất khẩu sang các thị trường châu Á.
Trung Quốc và Ấn Độ trở thành những đối tác đặc biệt quan trọng. Một phần đáng kể dầu mỏ trước đây được xuất sang châu Âu đã được chuyển hướng sang châu Á.
Sự chuyển dịch này không chỉ là thay đổi địa điểm bán hàng. Nó kéo theo sự thay đổi toàn bộ cấu trúc vận tải, bảo hiểm, ngân hàng, thanh toán và quan hệ thương mại của Nga.
Thương mại Nga – Trung tăng từ khoảng 146,9 tỷ USD năm 2021 lên 244,8 tỷ USD năm 2024. Năm 2025, kim ngạch giảm xuống khoảng 228,1 tỷ USD, cho thấy quan hệ thương mại này không phải lúc nào cũng tăng trưởng liên tục. Dù vậy, quy mô giao thương vẫn cao hơn rất nhiều so với trước chiến tranh.
Điểm đáng chú ý là Nga đã không chỉ tìm cách duy trì xuất khẩu mà còn từng bước thay đổi cơ cấu đối tác thương mại. Theo số liệu thương mại Nga năm 2025, châu Á chiếm khoảng 73,4% tổng kim ngạch ngoại thương, trong khi châu Âu chỉ còn khoảng 18,6%.
Đây là một sự thay đổi địa kinh tế rất lớn.
Đặc biệt vào cuối tháng 2 năm 2026, khi Hoa Kỳ và Israel xâm lược Iran, Nga đã đi đầu trong việc kiên quyết ủng hộ Iran về mặt chính trị và đạo đức. Nước này cũng bí mật cung cấp hỗ trợ thông qua các phương tiện công nghệ cao như dịch vụ vệ tinh và tham gia vào hoạt động trao đổi hàng hóa mật thiết hơn với Iran thông qua eo biển Caspi. Bản thân hoạt động trao đổi có thể là một vấn đề nhỏ, nhưng việc thực hiện hoạt động trao đổi hàng hóa đó lại là một vấn đề lớn.
Kết quả rõ ràng là tỷ giá hối đoái đồng rúp đã ổn định trong nhiều năm mà không sụp đổ. Tôi tin rằng Nga, một quốc gia nổi tiếng với nhiều thiên tài toán học, rất có thể có một nhóm các chuyên gia tính toán bảo hiểm tay nghề cao trong hệ thống ngân hàng trung ương của họ.
Cuộc chiến đã kéo dài bốn hoặc năm năm, và Nga chưa trải qua sự sụp đổ nợ toàn diện như Mỹ và các nước phương Tây đã dự đoán. Do đó, khả năng điều đó xảy ra trong tương lai càng thấp hơn. Hơn nữa, Nga đã tách mình khỏi rủi ro nợ đô la. Hiện nay, Nga là quốc gia ít lo ngại nhất về sự sụp đổ lớn của nợ Mỹ. Trung Quốc vẫn nắm giữ sáu hoặc bảy trăm tỷ đô la Mỹ nợ của Mỹ, điều đó có nghĩa là Mỹ, ở một mức độ nào đó, đã giữ Trung Quốc làm con tin. Nhưng Nga hoàn toàn không sợ hãi.
Chúng ta thường nhắc đến câu tục ngữ: "Thời loạn sinh Anh hùng". Kể từ khi ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, ông đã phát động cuộc chiến chống lại nền kinh tế thế giới bằng cách áp đặt "thuế quan có đi có lại" gay gắt. Chính quyền Trump cũng được hỗ trợ bởi một lý thuyết kinh tế nhất quán. Tuy nhiên, khi logic bảo hộ thương mại cực đoan này đối mặt với năng lực sản xuất toàn diện và mạnh mẽ của Trung Quốc, nó đã dần tan rã và giờ đây hầu như không còn đáng nhắc đến. "Kinh tế Trump" không còn là một lựa chọn khả thi nữa.
Tuy nhiên, sự chuyển hướng này cũng có mặt trái. Nga có thể tránh được sự phụ thuộc vào thị trường phương Tây nhưng lại có nguy cơ phụ thuộc ngày càng lớn vào một số đối tác châu Á, đặc biệt là Trung Quốc. Khi quan hệ kinh tế giữa hai nước trở nên bất cân xứng, Nga có thể phải chấp nhận những điều kiện thương mại và tài chính ít thuận lợi hơn.
Bởi vậy, tự chủ kinh tế không đơn giản là thay thế một đối tác bằng một đối tác khác. Đó là khả năng đa dạng hóa thị trường, duy trì nhiều phương án giao dịch và hạn chế sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một trung tâm quyền lực kinh tế nào.
5. Điều gì thực sự giúp kinh tế Nga đứng vững?
Sau hơn bốn năm chiến tranh, có thể khẳng định rằng dự đoán về sự sụp đổ nhanh chóng của kinh tế Nga đã không trở thành hiện thực.
Theo số liệu GDP thực tế được các tổ chức quốc tế tổng hợp, kinh tế Nga giảm khoảng 1,4% năm 2022, nhưng tăng khoảng 4,1% năm 2023 và 4,3% năm 2024. Năm 2025, tốc độ tăng trưởng giảm mạnh xuống khoảng 1%.
Những con số này cho thấy hai điều.
Thứ nhất, các biện pháp trừng phạt không thể làm nền kinh tế Nga sụp đổ nhanh chóng như một số dự báo ban đầu.
Thứ hai, sự phục hồi của Nga không đồng nghĩa với việc nền kinh tế đã trở nên khỏe mạnh hơn. Tăng trưởng cao trong năm 2023–2024 có sự đóng góp rất lớn của chi tiêu ngân sách, sản xuất phục vụ quốc phòng và nhu cầu nội địa được kích thích bởi chi tiêu nhà nước.
Chiến tranh tạo ra nhu cầu rất lớn đối với công nghiệp chế tạo, luyện kim, hóa chất, cơ khí, điện tử và vận tải. Nhà nước trở thành người mua lớn, đặt hàng với quy mô lớn và tạo ra dòng tiền cho nhiều doanh nghiệp trong nước.
Điều đó giúp duy trì sản xuất, việc làm và thu nhập ở một số khu vực kinh tế. Nhưng nó cũng làm gia tăng áp lực lạm phát, thiếu lao động, cạnh tranh nguồn lực và sự mất cân đối giữa các ngành.
Một nền kinh tế có thể tăng GDP nhanh nhờ sản xuất vũ khí, đạn dược và các thiết bị quân sự, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc đời sống dân cư được cải thiện tương ứng hoặc năng lực sản xuất dân sự được nâng cao.
Nga đã phải trả giá cho mô hình tăng trưởng thời chiến bằng lạm phát cao, lãi suất cao và áp lực ngân sách ngày càng lớn.
Vì vậy, điều đáng nghiên cứu không phải là Nga đã chiến thắng mọi khó khăn kinh tế, mà là nước này đã tạo ra được một cơ chế vận hành cho phép duy trì nền kinh tế trong điều kiện bị hạn chế nghiêm trọng về tài chính, thương mại và công nghệ.
Có thể khái quát cơ chế đó qua năm yếu tố:
Nguồn lực nội địa: Duy trì sản xuất dựa trên tài nguyên, công nghiệp, nông nghiệp và thị trường trong nước.
Kiểm soát tài chính: Sử dụng lãi suất, kiểm soát dòng vốn và quản lý ngoại tệ để ngăn chặn khủng hoảng tiền tệ.
Chủ động thanh toán: Phát triển hệ thống thanh toán và sử dụng các đồng tiền quốc gia.
Tái cấu trúc thương mại: Chuyển hướng xuất khẩu và nhập khẩu sang các thị trường có khả năng hợp tác.
Huy động nguồn lực nhà nước: Tập trung ngân sách, tín dụng và năng lực sản xuất vào những lĩnh vực được coi là thiết yếu trong chiến tranh.
Đó là những yếu tố làm nên sức chống chịu của kinh tế Nga.
6. Một bài học lớn về dự trữ ngoại hối và niềm tin tài chính quốc tế
Có lẽ tác động lâu dài nhất của cuộc đối đầu kinh tế Nga – phương Tây không nằm ở những biến động của đồng rúp hay kim ngạch xuất khẩu dầu khí, mà nằm ở sự thay đổi nhận thức của các quốc gia về tính an toàn của dự trữ ngoại hối.
Trong nhiều thập niên, các ngân hàng trung ương trên thế giới có xu hướng nắm giữ USD và euro, gửi tài sản tại những trung tâm tài chính lớn, mua trái phiếu chính phủ Mỹ và châu Âu. Cơ sở của lựa chọn này là tính thanh khoản cao, độ sâu của thị trường và niềm tin vào hệ thống pháp luật của các nước phát hành.
Nhưng trường hợp Nga đặt ra một câu hỏi mới: nếu quan hệ chính trị giữa hai bên trở nên đối đầu, liệu quốc gia sở hữu dự trữ có thể tiếp tục sử dụng tài sản của mình hay không?
Đây là một vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng những lý thuyết tài chính thông thường.
Tài sản dự trữ không chỉ cần có giá trị và tính thanh khoản, mà còn phải có khả năng tiếp cận trong những tình huống khủng hoảng địa chính trị. Một tài sản có thể được ghi nhận đầy đủ trên bảng cân đối kế toán nhưng lại không thể sử dụng khi cần thiết thì giá trị an toàn thực tế của nó đã thay đổi.
Phản ứng trước rủi ro này, nhiều ngân hàng trung ương đã tăng cường đa dạng hóa dự trữ, trong đó có việc mua vàng và mở rộng sử dụng những đồng tiền khác.
Theo Hội đồng Vàng Thế giới, các ngân hàng trung ương toàn cầu đã mua ròng hơn 1.000 tấn vàng trong từng năm 2022, 2023 và 2024. Đây là một xu hướng đáng chú ý, mặc dù không thể quy toàn bộ hoạt động mua vàng này cho sự kiện phong tỏa tài sản Nga. Nhu cầu đa dạng hóa dự trữ đã tồn tại từ trước, nhưng cuộc chiến Nga – Ukraine làm cho vấn đề an ninh tài chính trở nên cấp thiết hơn.
Cần hiểu rằng không phải các nước đang đồng loạt từ bỏ đồng USD. USD vẫn giữ vai trò trung tâm trong thương mại, tài chính và dự trữ quốc tế. Nhưng một xu hướng đa dạng hóa đang diễn ra: giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào một loại tài sản, một hệ thống thanh toán hoặc một trung tâm tài chính.
Đây có thể xem là một trong những di sản quan trọng nhất của cuộc chiến kinh tế chống Nga.
7. Từ kinh nghiệm Nga đến sự hình thành một lý thuyết kinh tế học thời chiến
Những diễn biến kể trên cho thấy kinh tế Nga đã phải phát triển một phương thức vận hành khác với mô hình kinh tế trong điều kiện hòa bình và toàn cầu hóa ổn định.
Trong kinh tế học truyền thống, người ta thường nghiên cứu nền kinh tế thông qua các mục tiêu tăng trưởng, ổn định giá cả, toàn dụng lao động, cân bằng ngân sách, hiệu quả phân bổ nguồn lực và hội nhập quốc tế.
Nhưng khi một quốc gia phải đối mặt với chiến tranh và các biện pháp phong tỏa kinh tế, thứ tự ưu tiên đó thay đổi đáng kể.
Ổn định tài chính không còn chỉ là mục tiêu kiểm soát lạm phát mà còn là điều kiện để duy trì khả năng thanh toán và bảo vệ chủ quyền kinh tế.
Dự trữ ngoại hối không còn đơn thuần là tài sản sinh lời và bảo đảm thanh khoản mà còn phải được đánh giá theo mức độ an toàn địa chính trị.
Thương mại quốc tế không còn chỉ hướng tới tối thiểu hóa chi phí và tối đa hóa lợi thế so sánh mà còn phải tính đến nguy cơ bị gián đoạn, cấm vận và phong tỏa.
Đầu tư không chỉ nhằm tối đa hóa lợi nhuận mà còn phải bảo đảm năng lực sản xuất những hàng hóa thiết yếu, công nghệ chiến lược và cơ sở hạ tầng quan trọng.
Có thể gọi đây là sự chuyển đổi từ tư duy tối ưu hóa hiệu quả kinh tế trong điều kiện hòa bình sang tư duy bảo đảm khả năng tồn tại và tự chủ kinh tế trong điều kiện xung đột.
Từ kinh nghiệm Nga, có thể đề xuất năm nguyên tắc của một mô hình kinh tế học thời chiến:
Thứ nhất, chủ quyền tài chính phải được đặt ngang hàng với ổn định tiền tệ. Một quốc gia không thể chỉ quan tâm đến quy mô dự trữ ngoại hối mà phải quan tâm cả nơi lưu giữ, quyền tiếp cận và khả năng sử dụng dự trữ trong khủng hoảng.
Thứ hai, khả năng thanh toán quốc tế phải có phương án dự phòng. Không một quốc gia nào nên để toàn bộ hoạt động thương mại và tài chính đối ngoại phụ thuộc vào một hệ thống thanh toán duy nhất.
Thứ ba, tự chủ sản xuất là nền tảng của sức chống chịu. Những ngành sản xuất thiết yếu, năng lượng, lương thực, công nghiệp cơ bản, công nghệ và hạ tầng phải có năng lực duy trì hoạt động khi chuỗi cung ứng quốc tế bị đứt gãy.
Thứ tư, đa dạng hóa quan hệ kinh tế là một hình thức bảo hiểm chiến lược. Một nền kinh tế có thể đạt hiệu quả cao trong ngắn hạn khi phụ thuộc vào một thị trường lớn, nhưng sẽ dễ bị tổn thương nếu quan hệ với thị trường đó đột ngột thay đổi.
Thứ năm, nhà nước phải có năng lực điều phối nguồn lực trong tình huống khẩn cấp. Thị trường có thể phân bổ nguồn lực hiệu quả trong điều kiện bình thường, nhưng khi những cú sốc lớn xảy ra, năng lực hoạch định, phối hợp và tổ chức của nhà nước có ý nghĩa quyết định.
Đây không phải là sự phủ nhận kinh tế thị trường. Trái lại, bài học quan trọng là một nền kinh tế muốn duy trì được thị trường trong điều kiện khủng hoảng phải có đủ năng lực bảo vệ những điều kiện vật chất và thể chế để thị trường tiếp tục hoạt động.
8. Putin và giới hạn của một mô hình kinh tế thời chiến
Gọi đây là lý thuyết kinh tế học thời chiến của Putin không có nghĩa là mọi chính sách của Nga đều đúng, hay mô hình này có thể áp dụng nguyên vẹn cho các quốc gia khác.
Nga có những lợi thế đặc biệt: lãnh thổ rộng lớn, tài nguyên năng lượng phong phú, khả năng tự cung cấp nhiều loại lương thực, một nền công nghiệp quốc phòng phát triển và một thị trường đủ lớn để duy trì một phần đáng kể hoạt động sản xuất trong nước.
Không phải quốc gia nào cũng có những điều kiện đó.
Hơn nữa, mô hình kinh tế thời chiến có những chi phí dài hạn không thể xem nhẹ. Chi tiêu quân sự lớn có thể lấn át đầu tư dân sự; lãi suất cao gây khó khăn cho doanh nghiệp; thiếu lao động làm giảm năng lực sản xuất; công nghệ bị hạn chế có thể khiến năng suất lao động suy giảm; phụ thuộc vào một số đối tác thương mại mới có thể tạo ra những rủi ro địa chính trị khác.
Nói cách khác, khả năng chống chịu không đồng nghĩa với khả năng phát triển bền vững.
Một nền kinh tế có thể đứng vững trước các lệnh trừng phạt nhưng vẫn phải đối mặt với câu hỏi khó hơn: sau chiến tranh, làm thế nào chuyển nguồn lực từ sản xuất quân sự sang phát triển dân sự, khôi phục năng suất, đổi mới công nghệ và nâng cao đời sống nhân dân?
Đó mới là phép thử cuối cùng đối với mô hình kinh tế Nga.
Dẫu vậy, điều không thể phủ nhận là cuộc đối đầu từ năm 2022 đã tạo ra một kinh nghiệm đặc biệt có giá trị đối với kinh tế học thế giới. Nó chứng minh rằng quyền lực kinh tế quốc gia không chỉ được quyết định bởi quy mô GDP, lượng dự trữ ngoại hối hay vị trí trong hệ thống thương mại toàn cầu. Nó còn phụ thuộc vào khả năng duy trì hoạt động kinh tế khi những kết nối quốc tế quan trọng nhất bị cắt đứt.
9. Việt Nam cần suy nghĩ gì từ kinh nghiệm Nga?
Đối với Việt Nam, câu chuyện này có ý nghĩa vượt xa vấn đề Nga – Ukraine.
Việt Nam là một nền kinh tế có độ mở thương mại cao, phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu, nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, công nghệ và các chuỗi cung ứng quốc tế. Thành công của mô hình tăng trưởng trong nhiều năm qua gắn liền với hội nhập kinh tế, thu hút FDI và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Đó là những lợi thế rất lớn, nhưng đồng thời cũng tạo ra những điểm dễ tổn thương.
Nếu một thị trường xuất khẩu lớn thay đổi chính sách, nếu một đối tác thương mại áp đặt hạn chế, nếu hệ thống thanh toán quốc tế bị gián đoạn hoặc nếu các chuỗi cung ứng công nghệ bị cắt đứt, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những khó khăn đáng kể.
Bài học từ Nga không phải là Việt Nam cần đối đầu với phương Tây, càng không phải là đóng cửa nền kinh tế hay giảm hội nhập quốc tế. Bài học là không thể đồng nhất hội nhập với phụ thuộc và không thể đồng nhất tăng trưởng với sức mạnh kinh tế.
Một nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng phần lớn giá trị gia tăng nằm ở khu vực doanh nghiệp nước ngoài, một nền kinh tế có dự trữ ngoại hối lớn nhưng khả năng tiếp cận tài sản phụ thuộc vào các trung tâm tài chính bên ngoài, một nền kinh tế có sản lượng công nghiệp cao nhưng thiếu công nghệ và linh kiện thiết yếu, vẫn có thể rất dễ bị tổn thương trước những cú sốc bên ngoài.
Vì vậy, Việt Nam cần nhìn nhận lại khái niệm an ninh kinh tế theo nghĩa rộng hơn. Đó không chỉ là an ninh năng lượng, an ninh lương thực hay an ninh tài chính, mà còn là khả năng tự duy trì những hoạt động kinh tế thiết yếu khi môi trường quốc tế trở nên bất lợi.
Tăng trưởng GDP cao là cần thiết, nhưng chưa đủ. Một quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia sản xuất được nhiều hàng hóa trong điều kiện thuận lợi, mà còn là quốc gia có thể duy trì sản xuất, thanh toán, lưu thông và đời sống dân cư khi điều kiện thuận lợi không còn.
10 Kết luận: Sức mạnh kinh tế được đo bằng khả năng đứng vững trước khủng hoảng
Cuộc chiến Nga – Ukraine đã mở ra một chương mới trong quan hệ giữa kinh tế và địa chính trị. Nó cho thấy các công cụ tài chính, tiền tệ, thương mại và công nghệ có thể được sử dụng như những vũ khí trong một cuộc đối đầu giữa các quốc gia.
Trong hoàn cảnh đó, những lý thuyết kinh tế chỉ tập trung vào hiệu quả phân bổ nguồn lực, tự do hóa thương mại và tối đa hóa lợi nhuận sẽ không đủ để giải thích đầy đủ hành vi của các nền kinh tế.
Một quốc gia còn phải quan tâm đến chủ quyền tài chính, năng lực sản xuất độc lập, an ninh thanh toán, khả năng thay thế nguồn cung và sức chống chịu của toàn bộ hệ thống kinh tế.
Từ thực tiễn Nga, có thể gọi cách tiếp cận đó là kinh tế học thời chiến của Putin.
Đây chưa phải một học thuyết kinh tế hoàn chỉnh đã được kiểm chứng, càng chưa phải một mô hình có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Nhưng nó là một kinh nghiệm thực tiễn có giá trị, buộc kinh tế học hiện đại phải xem xét lại nhiều giả định vốn được coi là hiển nhiên trong thời kỳ toàn cầu hóa.
Một quốc gia có thể có GDP lớn nhưng vẫn dễ bị tổn thương. Một quốc gia có dự trữ ngoại hối lớn nhưng không chắc có thể sử dụng toàn bộ số dự trữ đó. Một quốc gia có kim ngạch thương mại khổng lồ nhưng vẫn có thể bị tê liệt nếu những kênh thanh toán thiết yếu bị đóng lại.
Sức mạnh kinh tế thực sự không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng trong những năm thuận lợi, mà còn bằng khả năng duy trì sự vận hành của nền kinh tế khi những điều kiện thuận lợi nhất bị tước bỏ.
Theo tôi, đừng bao giờ đánh giá thấp lý thuyết kinh tế học Putin, trừ khi thế giới của chúng ta hoàn toàn tránh được việc rơi vào vực thẳm của Thế chiến III và hệ thống thương mại toàn cầu hóa có thể duy trì sự ổn định và cân bằng trong thời gian dài. Điều đáng hy vọng nhất đối với mỗi quốc gia vào thời điểm khủng hoảng đó sẽ là có một nhà lãnh đạo mạnh mẽ và khôn ngoan như Putin. Những quốc gia thiếu may mắn đó sẽ trở thành, giống như Venezuela hiện nay, con tốt thí và bia đỡ đạn được chủ nghĩa đế quốc sử dụng để kéo dài sự phát triển của nó.
Đó có lẽ là bài học lớn nhất mà cuộc chiến kinh tế chống Nga để lại cho thế giới.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét