TĂNG TRƯỞNG CAO, ĐẦU TƯ LỚN NHƯNG SỨC MUA YẾU: NGHỊCH LÝ CỦA MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG VIỆT NAM
Có một nghịch lý đang ngày càng đáng chú ý trong nền kinh tế Việt Nam: vốn đầu tư được huy động ngày càng nhiều, các dự án sản xuất và xây dựng liên tục mở rộng, lực lượng lao động được thu hút vào hoạt động kinh tế, GDP tăng trưởng ở mức cao, nhưng thu nhập của đông đảo người dân dường như không tăng tương xứng, sức mua trên nhiều thị trường vẫn yếu, không ít doanh nghiệp ế ẩm, phải giảm giá, khuyến mại liên tục để tiêu thụ hàng hóa. Nhiều cửa hàng, trung tâm thương mại và cơ sở sản xuất phải đối mặt với tình trạng kinh doanh khó khăn, thậm chí đóng cửa.
Nếu không nhìn nhận vấn đề từ góc độ cấu trúc và cơ chế vận hành của nền kinh tế, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa mở rộng quy mô sản xuất với cải thiện thực chất đời sống kinh tế.
1. Tăng trưởng nhanh nhưng các động lực không phát triển đồng đều
Những năm gần đây, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao, hướng tới mức hai con số. Để đạt mục tiêu đó, đầu tư công được đẩy mạnh, đầu tư tư nhân được khuyến khích, dòng vốn FDI tiếp tục được thu hút, hàng loạt dự án hạ tầng, khu công nghiệp, đô thị và cơ sở sản xuất được triển khai.
Về mặt thống kê, kết quả tăng trưởng chín tháng năm 2026 khá ấn tượng. GDP tăng 9,01%; tích lũy tài sản tăng 17,88%; xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tăng 21,29%. Trong khi đó, tiêu dùng cuối cùng chỉ tăng 8,51%. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng, sau khi loại trừ yếu tố giá, tăng 7,8%.
Những con số này cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: đầu tư và xuất khẩu đang mở rộng nhanh hơn tiêu dùng trong nước.
Đương nhiên, không thể chỉ dựa vào tốc độ tăng trưởng của các thành phần GDP để kết luận nền kinh tế mất cân đối. Nhưng khoảng cách giữa tốc độ tăng tích lũy tài sản và tiêu dùng cuối cùng là một tín hiệu cần được quan tâm. Nó cho thấy năng lực sản xuất và tích lũy đang được mở rộng rất nhanh, trong khi khả năng hấp thụ sản phẩm thông qua thị trường nội địa chưa tăng tương ứng.
Đây là một vấn đề quan trọng đối với nền kinh tế đang theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cao trong thời gian dài. Một nền kinh tế không thể chỉ dựa vào việc liên tục xây dựng thêm nhà máy, khu công nghiệp, đường sá, đô thị và các công trình mới. Những khoản đầu tư đó chỉ thực sự tạo ra hiệu quả bền vững khi chúng được chuyển hóa thành năng lực sản xuất có hiệu suất cao, việc làm có thu nhập tốt, hàng hóa có sức cạnh tranh và nhu cầu tiêu dùng đủ lớn để hấp thụ sản phẩm.
Nếu đầu tư tăng nhanh nhưng thu nhập của người tiêu dùng tăng chậm, nền kinh tế có thể rơi vào tình trạng mở rộng cung ứng nhanh hơn sự mở rộng của thị trường.
2. Vấn đề không chỉ là sản xuất nhiều, mà là ai có thu nhập từ quá trình sản xuất đó?
GDP phản ánh giá trị gia tăng được tạo ra trong lãnh thổ một quốc gia. Nhưng GDP tăng không đồng nghĩa với việc thu nhập của mọi nhóm dân cư đều tăng tương ứng.
Đây là điểm cần phân biệt.
Trong quá trình sản xuất, giá trị gia tăng được phân phối thành tiền công, lợi nhuận, thu nhập hỗn hợp, khấu hao và thuế sản xuất ròng. Nếu phần tăng thêm chủ yếu tập trung vào lợi nhuận, khấu hao và các khoản thu nhập của khu vực doanh nghiệp, trong khi tiền công và thu nhập thực tế của người lao động tăng chậm hơn, thì tăng trưởng GDP sẽ không chuyển hóa đầy đủ thành sức mua của các hộ gia đình.
Vấn đề này càng đáng quan tâm khi một bộ phận lớn hoạt động sản xuất của Việt Nam nằm trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, có mức độ tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Một sản phẩm xuất khẩu có giá trị hàng tỷ USD không có nghĩa toàn bộ giá trị đó trở thành thu nhập của người lao động Việt Nam. Trong giá trị xuất khẩu có thể chứa một tỷ trọng lớn nguyên liệu, linh kiện, máy móc và dịch vụ nhập khẩu. Phần giá trị gia tăng được tạo ra trong nước còn phải phân chia cho tiền công, lợi nhuận, khấu hao và các khoản khác.
Do đó, cần phân biệt giữa tăng trưởng sản lượng, tăng trưởng giá trị xuất khẩu và tăng trưởng thu nhập thực sự được giữ lại trong nền kinh tế. Nếu chỉ tập trung vào quy mô vốn đầu tư, số lượng nhà máy, sản lượng công nghiệp và kim ngạch xuất khẩu mà không chú trọng chất lượng phân phối thu nhập, chúng ta có thể đạt được những con số tăng trưởng rất ấn tượng nhưng chưa chắc tạo ra một thị trường tiêu dùng nội địa tương xứng.
Nói cách khác, vấn đề không chỉ là nền kinh tế sản xuất được bao nhiêu, mà còn là giá trị được tạo ra phân phối như thế nào và bao nhiêu trong số đó trở thành thu nhập có khả năng chi tiêu của người dân.
3. Khi đầu tư tăng nhanh hơn sức mua, cạnh tranh và dư thừa công suất sẽ xuất hiện
Khi nhiều doanh nghiệp cùng nhận thấy một ngành có triển vọng, họ đồng loạt đầu tư mở rộng sản xuất. Vốn, lao động và công suất được bổ sung liên tục. Nhưng thị trường tiêu thụ không phải lúc nào cũng mở rộng với tốc độ tương ứng.
Nếu các doanh nghiệp cùng sản xuất những sản phẩm tương tự, sử dụng công nghệ gần giống nhau và hướng tới cùng một nhóm khách hàng, thì cạnh tranh tất yếu trở nên gay gắt. Ban đầu, cạnh tranh có thể thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng và giảm chi phí. Nhưng khi năng lực sản xuất tăng vượt quá khả năng hấp thụ của thị trường, cạnh tranh sẽ chuyển dần sang giảm giá, tăng khuyến mại, kéo dài thời hạn thanh toán và chấp nhận lợi nhuận thấp hơn để duy trì sản xuất.
Doanh nghiệp phải bán được hàng để thu hồi vốn, trả nợ và duy trì việc làm. Nhưng nếu tất cả cùng mở rộng công suất trong khi thị trường không tăng tương ứng, việc giảm giá của doanh nghiệp này sẽ gây sức ép lên doanh nghiệp khác. Kết quả là toàn ngành có thể phải tăng sản lượng, tăng chi phí cạnh tranh nhưng lợi nhuận lại giảm. Người lao động chịu sức ép về tiền lương và thời gian làm việc; doanh nghiệp chịu sức ép về dòng tiền và khả năng trả nợ.
Đó chính là một dạng cạnh tranh nội quyển. Cần nhấn mạnh rằng không phải mọi sự dư thừa công suất đều xấu. Một số ngành cần đầu tư trước để đón đầu nhu cầu tương lai, và năng lực sản xuất mới có thể tạo ra những thị trường trước đây chưa tồn tại. Nhưng đầu tư đón đầu chỉ hợp lý khi có cơ sở về nhu cầu, công nghệ và khả năng cạnh tranh trong tương lai. Nếu đầu tư chủ yếu chạy theo phong trào, kỳ vọng giá tài sản hoặc những ưu đãi ngắn hạn, nguy cơ lãng phí nguồn lực sẽ rất lớn.
Vấn đề vì thế không phải là ngăn cản đầu tư, mà là nâng cao hiệu quả đầu tư và bảo đảm sự tương thích giữa năng lực sản xuất với khả năng mở rộng thị trường.
4. Sức mua yếu không phải vì người dân không muốn tiêu dùng
Một sai lầm trong phân tích kinh tế là thường quy nguyên nhân sức mua yếu cho tâm lý thận trọng hoặc thói quen tiết kiệm của người dân. Trên thực tế, khả năng tiêu dùng phụ thuộc trước hết vào thu nhập khả dụng, tức phần thu nhập còn lại sau thuế và các nghĩa vụ tài chính mà hộ gia đình phải thực hiện.
Một người có thể mong muốn mua nhà, mua xe, sử dụng dịch vụ tốt hơn, cho con học tập trong điều kiện tốt hơn hoặc chăm sóc sức khỏe đầy đủ hơn. Nhưng mong muốn không đồng nghĩa với khả năng thanh toán.
Đối với nhiều gia đình Việt Nam, chi phí nhà ở, tiền thuê nhà, giáo dục, y tế, đi lại và các khoản sinh hoạt thiết yếu chiếm một tỷ trọng lớn trong thu nhập. Khi giá nhà và các chi phí dịch vụ thiết yếu tăng nhanh hơn thu nhập, phần tiền còn lại dành cho tiêu dùng không thiết yếu sẽ bị thu hẹp.
Bên cạnh đó, sự thiếu chắc chắn về việc làm và thu nhập tương lai khiến nhiều gia đình phải duy trì một khoản dự phòng. Đây không phải là biểu hiện của việc đã thỏa mãn nhu cầu vật chất, mà có thể là một hình thức tự bảo vệ trước những rủi ro mà hệ thống an sinh chưa chia sẻ đầy đủ.
Vì vậy, không thể nhìn thấy người dân gửi tiết kiệm rồi kết luận rằng họ đã có cuộc sống sung túc và không còn nhu cầu tiêu dùng.
Có một sự khác biệt rất lớn giữa tiết kiệm vì có thu nhập dư thừa và tiết kiệm vì lo ngại tương lai bất ổn.
Muốn kích thích tiêu dùng, không thể chỉ dựa vào các chương trình khuyến mại, giảm giá hay vận động người dân mua sắm. Cần làm cho người dân có thu nhập thực tế cao hơn, chi phí sinh hoạt hợp lý hơn và cảm thấy an toàn hơn về tương lai.
5. Nghịch lý thứ hai: càng đầu tư nhiều, nền kinh tế càng có thể chịu sức ép tiêu thụ lớn hơn
Trong điều kiện bình thường, đầu tư tăng sẽ tạo ra nhu cầu đối với máy móc, nguyên vật liệu, xây dựng và lao động. Sau đó, năng lực sản xuất mới hình thành sẽ tạo thêm hàng hóa, dịch vụ và thu nhập.
Nhưng chuỗi tác động này không tự động diễn ra đầy đủ. Nếu dự án đầu tư sử dụng nhiều thiết bị nhập khẩu, nguyên liệu nhập khẩu và công nghệ từ nước ngoài, tác động kích thích sản xuất trong nước có thể thấp hơn quy mô vốn đầu tư ban đầu.
Nếu dự án tạo ra năng lực sản xuất nhưng không tạo ra nhiều việc làm có thu nhập tốt, tác động đến tiêu dùng hộ gia đình cũng hạn chế.
Nếu đầu tư vào bất động sản chủ yếu làm tăng giá đất và giá tài sản, thay vì tạo thêm năng lực sản xuất và dịch vụ có giá trị gia tăng, nguồn lực có thể bị hút vào các hoạt động ít tạo ra thu nhập thường xuyên cho số đông.
Đặc biệt, nếu nhiều dự án cùng mở rộng công suất trong những ngành có thị trường tiêu thụ hạn chế, nền kinh tế sẽ phải đối mặt với áp lực tìm kiếm đầu ra.
Khi đó, doanh nghiệp có thể tiếp tục sản xuất để duy trì quy mô, nhưng hàng tồn kho tăng, công suất sử dụng giảm và lợi nhuận bị thu hẹp. Nếu tình trạng kéo dài, đầu tư mới sẽ mất dần hiệu quả, trong khi những khoản đầu tư cũ vẫn phải được duy trì, trả nợ và khấu hao.
Đây là một trong những nguy cơ của mô hình tăng trưởng dựa quá nhiều vào mở rộng vốn và năng lực sản xuất mà không đồng thời phát triển thị trường tiêu dùng.
6. Không thể giải quyết vấn đề bằng cách tiếp tục đẩy mạnh đầu tư một chiều
Nếu nguyên nhân của tình trạng dư thừa công suất là đầu tư tăng nhanh hơn khả năng hấp thụ của thị trường, thì giải pháp không thể chỉ là tiếp tục huy động thêm vốn và xây dựng thêm năng lực sản xuất.
Cũng không thể đi đến cực đoan ngược lại là hạn chế đầu tư, đóng cửa doanh nghiệp hoặc áp đặt các biện pháp hành chính để giảm cạnh tranh. Những biện pháp đó có thể bảo vệ một số doanh nghiệp hiện hữu nhưng không giải quyết được nguyên nhân cấu trúc.
Điều Việt Nam cần là điều chỉnh cơ cấu động lực tăng trưởng, làm cho đầu tư, sản xuất, thu nhập và tiêu dùng phát triển cân đối hơn.
Trước hết, cần chuyển trọng tâm từ tăng quy mô đầu tư sang nâng cao hiệu quả và giá trị gia tăng của đầu tư. Một dự án đáng được đánh giá không chỉ bằng tổng vốn đăng ký, công suất thiết kế hay sản lượng dự kiến, mà còn bằng số việc làm có chất lượng, mức tiền lương, năng suất lao động, giá trị gia tăng trong nước và khả năng tạo ra thị trường đầu ra.
Thứ hai, cần cải thiện cơ chế phân phối thành quả tăng trưởng. Tiền lương và thu nhập của người lao động phải tăng tương xứng hơn với năng suất lao động. Phát triển doanh nghiệp trong nước, công nghiệp hỗ trợ và các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao sẽ giúp giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế.
Thứ ba, cần giảm những khoản chi phí thiết yếu đang làm thu hẹp thu nhập khả dụng của các hộ gia đình, nhất là nhà ở, y tế, giáo dục và các dịch vụ công. Một đồng chi phí thiết yếu được giảm xuống cũng có thể trở thành một đồng sức mua bổ sung cho những hàng hóa và dịch vụ khác.
Thứ tư, cần phát triển thị trường nội địa không chỉ bằng cách kêu gọi người dân tiêu dùng mà bằng cách nâng cao năng lực tiêu dùng thực tế. Khi người lao động có việc làm ổn định, thu nhập tốt hơn và ít phải dành tiền để đối phó với những rủi ro thiết yếu, tiêu dùng sẽ tăng một cách tự nhiên và bền vững hơn.
Cuối cùng, cần thay đổi cách đánh giá thành công của chính sách tăng trưởng. Không nên chỉ nhìn vào tốc độ tăng GDP, tổng vốn đầu tư, sản lượng công nghiệp và kim ngạch xuất khẩu. Cần đồng thời theo dõi thu nhập khả dụng thực tế của hộ gia đình, tỷ trọng tiền công trong giá trị gia tăng, năng suất lao động, mức tiêu dùng thực tế, công suất sử dụng và hiệu quả vốn đầu tư.
7. Tăng trưởng phải được chuyển hóa thành sức mua và mức sống
Kinh nghiệm cho thấy một nền kinh tế có thể mở rộng rất nhanh năng lực sản xuất nhưng vẫn phải đối mặt với cạnh tranh gay gắt, lợi nhuận suy giảm và những khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm.
Tuy nhiên, đối với Việt Nam, vấn đề còn có một chiều sâu khác: chúng ta không chỉ phải giải quyết sự trùng lặp và dư thừa năng lực sản xuất, mà còn phải giải quyết sự chuyển hóa chưa tương xứng giữa tăng trưởng kinh tế với thu nhập và sức mua của người dân.
Một nền kinh tế muốn tăng trưởng hai con số trong nhiều năm không thể chỉ dựa vào việc huy động thêm vốn, thu hút thêm lao động và liên tục mở rộng quy mô sản xuất. Nếu thu nhập của người dân không tăng đủ nhanh, thị trường nội địa không phát triển tương xứng, thì chính sự mở rộng năng lực sản xuất sẽ tạo ra sức ép tiêu thụ ngày càng lớn.
Tăng trưởng có thể được thúc đẩy bằng đầu tư, nhưng phát triển bền vững đòi hỏi phải có thị trường. Mà thị trường không chỉ được tạo ra bởi số lượng hàng hóa được sản xuất, mà trước hết bởi khả năng thanh toán của những người mua hàng hóa đó.
Một nền kinh tế không thể chỉ quan tâm đến việc sản xuất được bao nhiêu hàng hóa, mà phải quan tâm đến việc người dân có đủ thu nhập để mua những hàng hóa ấy hay không. Nếu không giải quyết được mối quan hệ này, chúng ta có thể chứng kiến một nghịch lý kéo dài: nhà máy nhiều hơn, công suất lớn hơn, vốn đầu tư tăng nhanh hơn, hàng hóa phong phú hơn, nhưng doanh nghiệp vẫn khó bán hàng, người lao động vẫn phải cân nhắc từng khoản chi tiêu và nền kinh tế vẫn phải tìm kiếm những động lực tăng trưởng mới.
Đó là lúc cần nhìn lại mô hình tăng trưởng, thay vì chỉ tiếp tục thúc đẩy những động lực đã tạo ra sự mở rộng về quy mô.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét