Sai lầm khi dùng tỷ giá PPP để so sánh mức sống
ĐỪNG DÙNG TỶ GIÁ PPP ĐỂ ĐÁNH ĐỒNG GDP BÌNH QUÂN ĐẦU NGƯỜI VỚI THU NHẬP VÀ MỨC SỐNG THỰC TẾ!
Đây là một khoảng cách không quá lớn nếu so với sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế giữa hai nước trong quá khứ. Những con số này có thể khiến nhiều người lạc quan rằng Việt Nam đang nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với Thái Lan.
Nhưng tôi có một câu hỏi: Liệu GDP bình quân đầu người theo PPP có thực sự phản ánh đúng khoảng cách về thu nhập và mức sống giữa người dân hai quốc gia như nhiều người vẫn tin không ?
Tôi không hoàn toàn tin vào cách diễn giải này. Không phải vì PPP không có giá trị trong kinh tế học, mà vì phương pháp này có những giới hạn rất lớn khi được sử dụng để so sánh mức sống thực tế giữa những quốc gia có trình độ phát triển, chất lượng sản phẩm và hệ thống dịch vụ khác nhau.
Đặc biệt, PPP điều chỉnh sự khác biệt về mặt bằng giá cả, chứ không tự động điều chỉnh được sự khác biệt về chất lượng hàng hóa, chất lượng dịch vụ, độ an toàn, độ bền, sự tiện nghi và mức độ thỏa mãn nhu cầu của người tiêu dùng.
1. PPP so sánh giá cả, nhưng giá cả không đồng nghĩa với giá trị và chất lượng hàng hóa
Về nguyên tắc, tỷ giá PPP được xây dựng nhằm loại bỏ sự khác biệt về mặt bằng giá cả giữa các quốc gia. Thay vì sử dụng tỷ giá hối đoái trên thị trường để quy đổi GDP sang USD, phương pháp này sử dụng một tỷ giá quy đổi dựa trên giá của một giỏ hàng hóa và dịch vụ được lựa chọn để so sánh.
Ý tưởng này có vẻ hợp lý: nếu cùng một giỏ hàng hóa có giá 100 USD ở Mỹ nhưng chỉ có giá tương đương 60 USD ở Việt Nam, thì sức mua của một USD tại Việt Nam cao hơn tại Mỹ. PPP giúp điều chỉnh sự khác biệt đó để so sánh quy mô sản lượng thực tế giữa hai nền kinh tế.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: liệu những hàng hóa và dịch vụ được so sánh có thực sự tương đương về chất lượng hay không?
Hãy lấy một ví dụ rất đời thường. Một kg thịt lợn ở Việt Nam và một kg thịt lợn ở Thái Lan có thể được xếp vào cùng một nhóm hàng hóa để so sánh giá. Nhưng liệu chúng có tương đương về chất lượng chăn nuôi, thức ăn, dư lượng kháng sinh, chất cấm, quy trình giết mổ, bảo quản và kiểm soát an toàn thực phẩm? Nếu hai sản phẩm có giá khác nhau, liệu sự chênh lệch đó chỉ phản ánh mặt bằng giá cả hay còn phản ánh sự khác biệt về chất lượng?
Tương tự, một bữa ăn tại nhà hàng, một chuyến đi bằng phương tiện công cộng, một lần khám bệnh hay một dịch vụ giáo dục ở hai quốc gia có thể có mức giá rất khác nhau. Nhưng giá thấp hơn không có nghĩa là người tiêu dùng nhận được cùng một chất lượng dịch vụ.
Người tiêu dùng không chỉ mua một kg thịt, một chiếc áo hay một giờ khám bệnh. Họ còn mua sự an toàn, độ tin cậy, chất lượng phục vụ, độ bền và những giá trị đi kèm. Đây là một vấn đề mà những phép so sánh giá cả rất khó phản ánh đầy đủ.
Tôi không khẳng định mọi hàng hóa và dịch vụ của Thái Lan đều tốt hơn Việt Nam. Nhưng thực tế là người tiêu dùng Việt Nam thường đánh giá cao nhiều sản phẩm và dịch vụ của Thái Lan, từ thực phẩm, hàng tiêu dùng đến dịch vụ du lịch và bán lẻ. Sự khác biệt về chất lượng này cần được nghiên cứu và lượng hóa, thay vì mặc nhiên coi những sản phẩm cùng nhóm thống kê là có giá trị sử dụng tương đương.
2. Một giỏ hàng hóa có giá rẻ không đồng nghĩa với một cuộc sống có chất lượng cao hơn
Đây là hạn chế sâu hơn của việc sử dụng PPP để đánh giá mức sống. Giả sử một người có 20.000 USD thu nhập quy đổi theo PPP ở Việt Nam và một người có 27.000 USD ở Thái Lan. Nếu chỉ nhìn vào con số, chúng ta có thể cho rằng người Thái có mức sống cao hơn 35%.
Nếu một số dịch vụ và hàng hóa ở Việt Nam có giá rẻ hơn, người Việt Nam có thể mua được nhiều thứ hơn với cùng một khoản tiền quy đổi. Đó chính là điều PPP muốn phản ánh.
Tuy nhiên, sức mua không phải là tất cả. Một người có thể mua được nhiều thực phẩm hơn nhưng chưa chắc được tiếp cận với thực phẩm an toàn hơn. Có thể sử dụng dịch vụ y tế với chi phí thấp hơn nhưng chưa chắc nhận được chất lượng chẩn đoán và điều trị tương đương. Có thể trả ít tiền hơn cho giáo dục nhưng chưa chắc nhận được chất lượng đào tạo tương ứng.
Thậm chí, giá cả thấp đôi khi còn phản ánh năng suất lao động thấp, công nghệ lạc hậu, điều kiện sản xuất kém và chất lượng dịch vụ chưa cao.
Nếu chỉ căn cứ vào giá cả để đánh giá mức sống, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa hai khái niệm: chi phí để mua một hàng hóa và giá trị thực sự hay lợi ích mà hàng hóa đó mang lại cho người tiêu dùng. Một xã hội có giá dịch vụ thấp chưa chắc đã là một xã hội có chất lượng sống cao.
3. GDP theo PPP không phải là giỏ hàng hóa mà người dân tiêu dùng
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng GDP bình quân đầu người theo PPP để so sánh mức sống giữa các quốc gia.
Nhiều người hình dung rằng GDP theo PPP được tính bằng cách lấy tổng thu nhập của một quốc gia, chia cho dân số, rồi điều chỉnh theo giá cả để xác định mỗi người dân có thể mua được bao nhiêu hàng hóa và dịch vụ. Cách hiểu này không chính xác.
GDP không chỉ bao gồm hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng của các hộ gia đình. Theo phương pháp tính GDP từ phía sử dụng, tổng sản phẩm trong nước (GDP) bao gồm bốn thành phần chính: tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình và các tổ chức phục vụ hộ gia đình (C), tiêu dùng cuối cùng của Chính phủ (G), tổng tích lũy tài sản (I) và xuất khẩu ròng (X-M).
Như vậy, GDP còn bao gồm cả máy móc, thiết bị, nhà xưởng, công trình hạ tầng, đầu tư xây dựng, dịch vụ công và nhiều hoạt động kinh tế khác không trực tiếp trở thành hàng hóa hay dịch vụ mà người dân sử dụng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày.
Khi tính GDP bình quân đầu người theo PPP, người ta điều chỉnh sự khác biệt về giá cả của toàn bộ các thành phần GDP nói trên, chứ không chỉ điều chỉnh giá của những hàng hóa và dịch vụ mà người dân mua sắm.
Điều này dẫn đến một vấn đề rất đáng quan tâm. Giả sử hai quốc gia có GDP bình quân đầu người theo PPP bằng nhau, nhưng một quốc gia có tỷ trọng đầu tư rất lớn, đặc biệt là đầu tư vào hạ tầng và các công trình xây dựng, trong khi quốc gia kia có tỷ trọng tiêu dùng hộ gia đình lớn hơn. Khi đó không thể kết luận người dân hai nước có mức sống tương đương.
Một cây cầu mới được xây dựng, một nhà máy được đưa vào hoạt động hay một tuyến đường cao tốc được hoàn thành đều làm tăng GDP. Nhưng những công trình đó không lập tức trở thành thu nhập hay sức mua của người dân. Chúng có thể tạo ra lợi ích kinh tế và xã hội trong tương lai, nhưng mức độ hưởng lợi của người dân còn phụ thuộc vào hiệu quả sử dụng, khả năng tiếp cận và cách thức phân phối lợi ích.
Tương tự, chi tiêu của Chính phủ cho các dịch vụ công được tính vào GDP, nhưng số tiền đó không phải là khoản thu nhập mà người dân trực tiếp nhận được. Chất lượng dịch vụ công mà người dân thực sự được hưởng cũng không nhất thiết tương ứng với quy mô chi tiêu.
Vì vậy, ngay cả khi PPP đo lường rất tốt sự khác biệt về mặt bằng giá cả giữa hai quốc gia, GDP bình quân đầu người theo PPP vẫn không thể tự động trở thành thu nhập hay mức sống thực tế của một người dân bình thường.
4. GDP bình quân đầu người theo PPP không phải là thu nhập thực tế của người dân
Đây có lẽ là sự nhầm lẫn phổ biến nhất trong các cuộc tranh luận về thứ hạng kinh tế giữa các quốc gia. GDP bình quân đầu người là tổng giá trị sản phẩm và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong lãnh thổ một quốc gia chia cho dân số. Khi điều chỉnh theo PPP, người ta chỉ thay đổi cách quy đổi để phản ánh sự khác biệt về mặt bằng giá cả.
Nhưng điều đó không biến GDP bình quân đầu người thành thu nhập của mỗi người dân.
GDP bao gồm cả giá trị gia tăng do các doanh nghiệp nước ngoài tạo ra, trong khi một phần lợi nhuận thuộc về các nhà đầu tư nước ngoài. Đối với Việt Nam, nơi khu vực FDI giữ vai trò rất lớn trong sản xuất và xuất khẩu, sự khác biệt giữa GDP và thu nhập quốc dân (GNI) có ý nghĩa đặc biệt.
Hơn nữa, GDP bình quân đầu người là một số bình quân toán học. Nó không cho biết thu nhập được phân phối như thế nào giữa người giàu và người nghèo, giữa người sở hữu tài sản và người chỉ sống bằng tiền lương.
Một quốc gia có GDP bình quân đầu người cao nhưng thu nhập tập trung vào một nhóm nhỏ chưa chắc có mức sống phổ biến cao hơn một quốc gia có GDP bình quân đầu người thấp hơn nhưng phân phối thu nhập đồng đều hơn.
Vì vậy, nếu muốn so sánh thu nhập thực tế của người dân Thái Lan và Việt Nam, cần nghiên cứu thêm GNI bình quân đầu người, thu nhập khả dụng của hộ gia đình, tiền lương thực tế và thu nhập trung vị.
Không thể lấy GDP bình quân đầu người theo PPP rồi kết luận đó là số tiền mà mỗi người dân có thể sử dụng để sinh sống.
5. PPP không phản ánh đầy đủ chất lượng môi trường sống và các dịch vụ công
Mức sống không chỉ được quyết định bởi số lượng hàng hóa và dịch vụ mà một người có thể mua được. Nó còn phụ thuộc vào chất lượng môi trường, an toàn thực phẩm, chất lượng giao thông, y tế, giáo dục, nhà ở, vệ sinh công cộng và nhiều dịch vụ xã hội khác.
Hãy thử so sánh hai thành phố có mức giá sinh hoạt tương đương. Một thành phố có không khí trong lành, giao thông trật tự, thực phẩm được kiểm soát chặt chẽ, bệnh viện hoạt động hiệu quả và không gian công cộng tốt. Thành phố còn lại thường xuyên ô nhiễm, ùn tắc giao thông, thực phẩm khó kiểm soát nguồn gốc và dịch vụ công còn nhiều bất cập. Liệu có thể nói người dân hai thành phố có chất lượng sống tương đương chỉ vì chi phí mua một giỏ hàng hóa và dịch vụ bằng nhau? Rõ ràng là không.
Một số yếu tố của chất lượng sống không có giá thị trường trực tiếp, hoặc không được phản ánh đầy đủ trong hệ thống giá cả và chi tiêu quốc gia. Vì thế, việc dùng một chỉ số PPP tổng hợp để thay thế cho toàn bộ khái niệm mức sống là một sự đơn giản hóa quá mức.
6. Không nên biến PPP thành công cụ để tạo ra những thứ hạng phát triển thiếu thực chất
Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi so sánh Việt Nam với Thái Lan. Nếu chỉ nhìn vào GDP bình quân đầu người theo PPP, khoảng cách giữa hai nước dường như đã được thu hẹp đáng kể. Nhưng nếu nhìn vào GDP danh nghĩa bình quân đầu người tính bằng USD, khoảng cách đang lớn hơn nhiều.
Hai chỉ tiêu này không mâu thuẫn với nhau. Chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. GDP danh nghĩa quy đổi theo tỷ giá thị trường phản ánh quy mô kinh tế và giá trị sản lượng tính bằng một đồng tiền chung theo tỷ giá thị trường. Nó cũng có ý nghĩa khi đánh giá khả năng mua hàng hóa nhập khẩu, thanh toán quốc tế và sức mạnh kinh tế đối ngoại. GDP theo PPP phản ánh khối lượng sản lượng tương đối sau khi điều chỉnh sự khác biệt về mặt bằng giá cả.
Tuy nhiên cả hai đều không thể thay thế cho việc đánh giá thu nhập thực tế và chất lượng cuộc sống của người dân. Đặc biệt, Ngân hàng Thế giới cũng cảnh báo các chỉ số PPP là những ước tính thống kê có sai số và không nên diễn giải quá mức những chênh lệch nhỏ giữa các quốc gia.
Vậy tại sao chúng ta lại quá chú trọng đến thứ hạng GDP bình quân đầu người theo PPP, trong khi những vấn đề như năng suất lao động, thu nhập của người lao động, chất lượng hàng hóa, an toàn thực phẩm, chất lượng y tế và giáo dục mới là những yếu tố trực tiếp quyết định đời sống?
7. Nên dùng chỉ tiêu nào để so sánh mức sống giữa Việt Nam và Thái Lan?
Theo tôi, không nên tìm một chỉ tiêu duy nhất để thay thế PPP. Cần sử dụng một hệ thống chỉ tiêu bổ sung cho nhau.
Thứ nhất, GDP bình quân đầu người theo tỷ giá thị trường để đánh giá quy mô sản lượng bình quân và vị thế kinh tế đối ngoại.
Thứ hai, GNI bình quân đầu người để đánh giá thu nhập quốc dân thực sự thuộc về cư dân trong nước.
Thứ ba, thu nhập khả dụng trung vị của hộ gia đình, tiền lương thực tế và mức tiêu dùng thực tế để đánh giá đời sống của người dân bình thường. Chỉ tiêu này đặc biệt có ý nghĩa vì nó giúp chuyển trọng tâm từ câu hỏi “nền kinh tế giàu đến đâu?” sang câu hỏi “người dân bình thường thực sự có bao nhiêu tiền để sống?”. Đây chính là điều mà những bảng xếp hạng GDP bình quân đầu người thường không trả lời được.
Thứ tư, sử dụng PPP của tiêu dùng cá nhân thực tế (Actual Individual Consumption - AIC) thay vì chỉ dựa vào GDP theo PPP. Chỉ tiêu này tập trung hơn vào hàng hóa và dịch vụ mà các hộ gia đình thực sự tiêu dùng, kể cả những dịch vụ do Chính phủ và các tổ chức phi lợi nhuận cung cấp cho cá nhân.
Cuối cùng, cần có các chỉ tiêu độc lập đánh giá chất lượng thực phẩm, y tế, giáo dục, môi trường, nhà ở, giao thông và an sinh xã hội.
Chỉ khi kết hợp những chỉ tiêu đó, chúng ta mới có thể đưa ra một nhận định tương đối toàn diện về khoảng cách mức sống giữa hai quốc gia.
8. Kết luận
Tôi không phủ nhận PPP là một thành tựu quan trọng của kinh tế học thống kê. Nó giúp khắc phục những sai lệch lớn khi sử dụng tỷ giá thị trường để so sánh sản lượng và sức mua giữa các nền kinh tế có mặt bằng giá khác nhau. Tuy nhiên, PPP chỉ là một phương pháp điều chỉnh giá cả, không phải một phép đo toàn diện về chất lượng cuộc sống.
Vì vậy, điều Việt Nam cần hướng tới không phải là làm sao để GDP bình quân đầu người theo PPP nhanh chóng bắt kịp Thái Lan, mà là làm sao để mỗi người dân Việt Nam thực sự nhận thấy mình có thu nhập thực tế cao hơn, được sử dụng hàng hóa và dịch vụ chất lượng tốt hơn, được sống trong môi trường an toàn hơn và được hưởng thành quả phát triển công bằng hơn.
-------------------
Giải thích thuật ngữ: Thu nhập khả dụng trung vị (Median Disposable Income) là mức thu nhập khả dụng nằm chính giữa trong phân phối thu nhập của các hộ gia đình hoặc cá nhân, sau khi đã trừ thuế trực thu và cộng các khoản trợ cấp, chuyển giao bằng tiền mà họ nhận được.
1. PPP so sánh giá cả, nhưng giá cả không đồng nghĩa với giá trị và chất lượng hàng hóa
Về nguyên tắc, tỷ giá PPP được xây dựng nhằm loại bỏ sự khác biệt về mặt bằng giá cả giữa các quốc gia. Thay vì sử dụng tỷ giá hối đoái trên thị trường để quy đổi GDP sang USD, phương pháp này sử dụng một tỷ giá quy đổi dựa trên giá của một giỏ hàng hóa và dịch vụ được lựa chọn để so sánh.
Ý tưởng này có vẻ hợp lý: nếu cùng một giỏ hàng hóa có giá 100 USD ở Mỹ nhưng chỉ có giá tương đương 60 USD ở Việt Nam, thì sức mua của một USD tại Việt Nam cao hơn tại Mỹ. PPP giúp điều chỉnh sự khác biệt đó để so sánh quy mô sản lượng thực tế giữa hai nền kinh tế.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: liệu những hàng hóa và dịch vụ được so sánh có thực sự tương đương về chất lượng hay không?
Hãy lấy một ví dụ rất đời thường. Một kg thịt lợn ở Việt Nam và một kg thịt lợn ở Thái Lan có thể được xếp vào cùng một nhóm hàng hóa để so sánh giá. Nhưng liệu chúng có tương đương về chất lượng chăn nuôi, thức ăn, dư lượng kháng sinh, chất cấm, quy trình giết mổ, bảo quản và kiểm soát an toàn thực phẩm? Nếu hai sản phẩm có giá khác nhau, liệu sự chênh lệch đó chỉ phản ánh mặt bằng giá cả hay còn phản ánh sự khác biệt về chất lượng?
Tương tự, một bữa ăn tại nhà hàng, một chuyến đi bằng phương tiện công cộng, một lần khám bệnh hay một dịch vụ giáo dục ở hai quốc gia có thể có mức giá rất khác nhau. Nhưng giá thấp hơn không có nghĩa là người tiêu dùng nhận được cùng một chất lượng dịch vụ.
Người tiêu dùng không chỉ mua một kg thịt, một chiếc áo hay một giờ khám bệnh. Họ còn mua sự an toàn, độ tin cậy, chất lượng phục vụ, độ bền và những giá trị đi kèm. Đây là một vấn đề mà những phép so sánh giá cả rất khó phản ánh đầy đủ.
Tôi không khẳng định mọi hàng hóa và dịch vụ của Thái Lan đều tốt hơn Việt Nam. Nhưng thực tế là người tiêu dùng Việt Nam thường đánh giá cao nhiều sản phẩm và dịch vụ của Thái Lan, từ thực phẩm, hàng tiêu dùng đến dịch vụ du lịch và bán lẻ. Sự khác biệt về chất lượng này cần được nghiên cứu và lượng hóa, thay vì mặc nhiên coi những sản phẩm cùng nhóm thống kê là có giá trị sử dụng tương đương.
2. Một giỏ hàng hóa có giá rẻ không đồng nghĩa với một cuộc sống có chất lượng cao hơn
Đây là hạn chế sâu hơn của việc sử dụng PPP để đánh giá mức sống. Giả sử một người có 20.000 USD thu nhập quy đổi theo PPP ở Việt Nam và một người có 27.000 USD ở Thái Lan. Nếu chỉ nhìn vào con số, chúng ta có thể cho rằng người Thái có mức sống cao hơn 35%.
Nếu một số dịch vụ và hàng hóa ở Việt Nam có giá rẻ hơn, người Việt Nam có thể mua được nhiều thứ hơn với cùng một khoản tiền quy đổi. Đó chính là điều PPP muốn phản ánh.
Tuy nhiên, sức mua không phải là tất cả. Một người có thể mua được nhiều thực phẩm hơn nhưng chưa chắc được tiếp cận với thực phẩm an toàn hơn. Có thể sử dụng dịch vụ y tế với chi phí thấp hơn nhưng chưa chắc nhận được chất lượng chẩn đoán và điều trị tương đương. Có thể trả ít tiền hơn cho giáo dục nhưng chưa chắc nhận được chất lượng đào tạo tương ứng.
Thậm chí, giá cả thấp đôi khi còn phản ánh năng suất lao động thấp, công nghệ lạc hậu, điều kiện sản xuất kém và chất lượng dịch vụ chưa cao.
Nếu chỉ căn cứ vào giá cả để đánh giá mức sống, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa hai khái niệm: chi phí để mua một hàng hóa và giá trị thực sự hay lợi ích mà hàng hóa đó mang lại cho người tiêu dùng. Một xã hội có giá dịch vụ thấp chưa chắc đã là một xã hội có chất lượng sống cao.
3. GDP theo PPP không phải là giỏ hàng hóa mà người dân tiêu dùng
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng GDP bình quân đầu người theo PPP để so sánh mức sống giữa các quốc gia.
Nhiều người hình dung rằng GDP theo PPP được tính bằng cách lấy tổng thu nhập của một quốc gia, chia cho dân số, rồi điều chỉnh theo giá cả để xác định mỗi người dân có thể mua được bao nhiêu hàng hóa và dịch vụ. Cách hiểu này không chính xác.
GDP không chỉ bao gồm hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng của các hộ gia đình. Theo phương pháp tính GDP từ phía sử dụng, tổng sản phẩm trong nước (GDP) bao gồm bốn thành phần chính: tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình và các tổ chức phục vụ hộ gia đình (C), tiêu dùng cuối cùng của Chính phủ (G), tổng tích lũy tài sản (I) và xuất khẩu ròng (X-M).
Như vậy, GDP còn bao gồm cả máy móc, thiết bị, nhà xưởng, công trình hạ tầng, đầu tư xây dựng, dịch vụ công và nhiều hoạt động kinh tế khác không trực tiếp trở thành hàng hóa hay dịch vụ mà người dân sử dụng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng ngày.
Khi tính GDP bình quân đầu người theo PPP, người ta điều chỉnh sự khác biệt về giá cả của toàn bộ các thành phần GDP nói trên, chứ không chỉ điều chỉnh giá của những hàng hóa và dịch vụ mà người dân mua sắm.
Điều này dẫn đến một vấn đề rất đáng quan tâm. Giả sử hai quốc gia có GDP bình quân đầu người theo PPP bằng nhau, nhưng một quốc gia có tỷ trọng đầu tư rất lớn, đặc biệt là đầu tư vào hạ tầng và các công trình xây dựng, trong khi quốc gia kia có tỷ trọng tiêu dùng hộ gia đình lớn hơn. Khi đó không thể kết luận người dân hai nước có mức sống tương đương.
Một cây cầu mới được xây dựng, một nhà máy được đưa vào hoạt động hay một tuyến đường cao tốc được hoàn thành đều làm tăng GDP. Nhưng những công trình đó không lập tức trở thành thu nhập hay sức mua của người dân. Chúng có thể tạo ra lợi ích kinh tế và xã hội trong tương lai, nhưng mức độ hưởng lợi của người dân còn phụ thuộc vào hiệu quả sử dụng, khả năng tiếp cận và cách thức phân phối lợi ích.
Tương tự, chi tiêu của Chính phủ cho các dịch vụ công được tính vào GDP, nhưng số tiền đó không phải là khoản thu nhập mà người dân trực tiếp nhận được. Chất lượng dịch vụ công mà người dân thực sự được hưởng cũng không nhất thiết tương ứng với quy mô chi tiêu.
Vì vậy, ngay cả khi PPP đo lường rất tốt sự khác biệt về mặt bằng giá cả giữa hai quốc gia, GDP bình quân đầu người theo PPP vẫn không thể tự động trở thành thu nhập hay mức sống thực tế của một người dân bình thường.
4. GDP bình quân đầu người theo PPP không phải là thu nhập thực tế của người dân
Đây có lẽ là sự nhầm lẫn phổ biến nhất trong các cuộc tranh luận về thứ hạng kinh tế giữa các quốc gia. GDP bình quân đầu người là tổng giá trị sản phẩm và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong lãnh thổ một quốc gia chia cho dân số. Khi điều chỉnh theo PPP, người ta chỉ thay đổi cách quy đổi để phản ánh sự khác biệt về mặt bằng giá cả.
Nhưng điều đó không biến GDP bình quân đầu người thành thu nhập của mỗi người dân.
GDP bao gồm cả giá trị gia tăng do các doanh nghiệp nước ngoài tạo ra, trong khi một phần lợi nhuận thuộc về các nhà đầu tư nước ngoài. Đối với Việt Nam, nơi khu vực FDI giữ vai trò rất lớn trong sản xuất và xuất khẩu, sự khác biệt giữa GDP và thu nhập quốc dân (GNI) có ý nghĩa đặc biệt.
Hơn nữa, GDP bình quân đầu người là một số bình quân toán học. Nó không cho biết thu nhập được phân phối như thế nào giữa người giàu và người nghèo, giữa người sở hữu tài sản và người chỉ sống bằng tiền lương.
Một quốc gia có GDP bình quân đầu người cao nhưng thu nhập tập trung vào một nhóm nhỏ chưa chắc có mức sống phổ biến cao hơn một quốc gia có GDP bình quân đầu người thấp hơn nhưng phân phối thu nhập đồng đều hơn.
Vì vậy, nếu muốn so sánh thu nhập thực tế của người dân Thái Lan và Việt Nam, cần nghiên cứu thêm GNI bình quân đầu người, thu nhập khả dụng của hộ gia đình, tiền lương thực tế và thu nhập trung vị.
Không thể lấy GDP bình quân đầu người theo PPP rồi kết luận đó là số tiền mà mỗi người dân có thể sử dụng để sinh sống.
5. PPP không phản ánh đầy đủ chất lượng môi trường sống và các dịch vụ công
Mức sống không chỉ được quyết định bởi số lượng hàng hóa và dịch vụ mà một người có thể mua được. Nó còn phụ thuộc vào chất lượng môi trường, an toàn thực phẩm, chất lượng giao thông, y tế, giáo dục, nhà ở, vệ sinh công cộng và nhiều dịch vụ xã hội khác.
Hãy thử so sánh hai thành phố có mức giá sinh hoạt tương đương. Một thành phố có không khí trong lành, giao thông trật tự, thực phẩm được kiểm soát chặt chẽ, bệnh viện hoạt động hiệu quả và không gian công cộng tốt. Thành phố còn lại thường xuyên ô nhiễm, ùn tắc giao thông, thực phẩm khó kiểm soát nguồn gốc và dịch vụ công còn nhiều bất cập. Liệu có thể nói người dân hai thành phố có chất lượng sống tương đương chỉ vì chi phí mua một giỏ hàng hóa và dịch vụ bằng nhau? Rõ ràng là không.
Một số yếu tố của chất lượng sống không có giá thị trường trực tiếp, hoặc không được phản ánh đầy đủ trong hệ thống giá cả và chi tiêu quốc gia. Vì thế, việc dùng một chỉ số PPP tổng hợp để thay thế cho toàn bộ khái niệm mức sống là một sự đơn giản hóa quá mức.
6. Không nên biến PPP thành công cụ để tạo ra những thứ hạng phát triển thiếu thực chất
Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý khi so sánh Việt Nam với Thái Lan. Nếu chỉ nhìn vào GDP bình quân đầu người theo PPP, khoảng cách giữa hai nước dường như đã được thu hẹp đáng kể. Nhưng nếu nhìn vào GDP danh nghĩa bình quân đầu người tính bằng USD, khoảng cách đang lớn hơn nhiều.
Hai chỉ tiêu này không mâu thuẫn với nhau. Chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. GDP danh nghĩa quy đổi theo tỷ giá thị trường phản ánh quy mô kinh tế và giá trị sản lượng tính bằng một đồng tiền chung theo tỷ giá thị trường. Nó cũng có ý nghĩa khi đánh giá khả năng mua hàng hóa nhập khẩu, thanh toán quốc tế và sức mạnh kinh tế đối ngoại. GDP theo PPP phản ánh khối lượng sản lượng tương đối sau khi điều chỉnh sự khác biệt về mặt bằng giá cả.
Tuy nhiên cả hai đều không thể thay thế cho việc đánh giá thu nhập thực tế và chất lượng cuộc sống của người dân. Đặc biệt, Ngân hàng Thế giới cũng cảnh báo các chỉ số PPP là những ước tính thống kê có sai số và không nên diễn giải quá mức những chênh lệch nhỏ giữa các quốc gia.
Vậy tại sao chúng ta lại quá chú trọng đến thứ hạng GDP bình quân đầu người theo PPP, trong khi những vấn đề như năng suất lao động, thu nhập của người lao động, chất lượng hàng hóa, an toàn thực phẩm, chất lượng y tế và giáo dục mới là những yếu tố trực tiếp quyết định đời sống?
7. Nên dùng chỉ tiêu nào để so sánh mức sống giữa Việt Nam và Thái Lan?
Theo tôi, không nên tìm một chỉ tiêu duy nhất để thay thế PPP. Cần sử dụng một hệ thống chỉ tiêu bổ sung cho nhau.
Thứ nhất, GDP bình quân đầu người theo tỷ giá thị trường để đánh giá quy mô sản lượng bình quân và vị thế kinh tế đối ngoại.
Thứ hai, GNI bình quân đầu người để đánh giá thu nhập quốc dân thực sự thuộc về cư dân trong nước.
Thứ ba, thu nhập khả dụng trung vị của hộ gia đình, tiền lương thực tế và mức tiêu dùng thực tế để đánh giá đời sống của người dân bình thường. Chỉ tiêu này đặc biệt có ý nghĩa vì nó giúp chuyển trọng tâm từ câu hỏi “nền kinh tế giàu đến đâu?” sang câu hỏi “người dân bình thường thực sự có bao nhiêu tiền để sống?”. Đây chính là điều mà những bảng xếp hạng GDP bình quân đầu người thường không trả lời được.
Thứ tư, sử dụng PPP của tiêu dùng cá nhân thực tế (Actual Individual Consumption - AIC) thay vì chỉ dựa vào GDP theo PPP. Chỉ tiêu này tập trung hơn vào hàng hóa và dịch vụ mà các hộ gia đình thực sự tiêu dùng, kể cả những dịch vụ do Chính phủ và các tổ chức phi lợi nhuận cung cấp cho cá nhân.
Cuối cùng, cần có các chỉ tiêu độc lập đánh giá chất lượng thực phẩm, y tế, giáo dục, môi trường, nhà ở, giao thông và an sinh xã hội.
Chỉ khi kết hợp những chỉ tiêu đó, chúng ta mới có thể đưa ra một nhận định tương đối toàn diện về khoảng cách mức sống giữa hai quốc gia.
8. Kết luận
Tôi không phủ nhận PPP là một thành tựu quan trọng của kinh tế học thống kê. Nó giúp khắc phục những sai lệch lớn khi sử dụng tỷ giá thị trường để so sánh sản lượng và sức mua giữa các nền kinh tế có mặt bằng giá khác nhau. Tuy nhiên, PPP chỉ là một phương pháp điều chỉnh giá cả, không phải một phép đo toàn diện về chất lượng cuộc sống.
Vì vậy, điều Việt Nam cần hướng tới không phải là làm sao để GDP bình quân đầu người theo PPP nhanh chóng bắt kịp Thái Lan, mà là làm sao để mỗi người dân Việt Nam thực sự nhận thấy mình có thu nhập thực tế cao hơn, được sử dụng hàng hóa và dịch vụ chất lượng tốt hơn, được sống trong môi trường an toàn hơn và được hưởng thành quả phát triển công bằng hơn.
-------------------
Giải thích thuật ngữ: Thu nhập khả dụng trung vị (Median Disposable Income) là mức thu nhập khả dụng nằm chính giữa trong phân phối thu nhập của các hộ gia đình hoặc cá nhân, sau khi đã trừ thuế trực thu và cộng các khoản trợ cấp, chuyển giao bằng tiền mà họ nhận được.
Có thể minh họa bằng một ví dụ đơn giản sau để phân biệt thu nhập bình quân và thu nhập trung vị.
Giả sử có 5 người với thu nhập khả dụng hằng tháng như sau: Người A có thu nhập (triệu đồng/tháng) là 8, người B là 10, người C là 12, người D là 15 và người E là 100.
Thu nhập bình quân: (8 + 10 + 12 + 15 + 100)/5 = 29 triệu đồng.
Thu nhập trung vị: 12 triệu đồng (người đứng giữa).
Rõ ràng sự khác biệt rất lớn. Thu nhập bình quân là 29 triệu đồng, nhưng hơn một nửa số người trong ví dụ có thu nhập không quá 12 triệu đồng. Nguyên nhân là thu nhập rất cao của người E đã kéo mức bình quân lên đáng kể.
Giả sử có 5 người với thu nhập khả dụng hằng tháng như sau: Người A có thu nhập (triệu đồng/tháng) là 8, người B là 10, người C là 12, người D là 15 và người E là 100.
Thu nhập bình quân: (8 + 10 + 12 + 15 + 100)/5 = 29 triệu đồng.
Thu nhập trung vị: 12 triệu đồng (người đứng giữa).
Rõ ràng sự khác biệt rất lớn. Thu nhập bình quân là 29 triệu đồng, nhưng hơn một nửa số người trong ví dụ có thu nhập không quá 12 triệu đồng. Nguyên nhân là thu nhập rất cao của người E đã kéo mức bình quân lên đáng kể.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét