Thứ Tư, 18 tháng 11, 2026

MỘT CHÂU ÂU CHIA RẼ LẠI LÀ ĐIỀU CÓ LỢI CHO NƯỚC MỸ

MỘT CHÂU ÂU CHIA RẼ LẠI LÀ ĐIỀU CÓ LỢI CHO NƯỚC MỸ
Bài viết dưới đây được biên soạn từ phần trả lời của Giáo sư John Mearsheimer trên kênh video cá nhân và bản dịch trên báo mạng Trung Quốc, với tiêu đề gốc: “Mỹ không muốn một châu Âu thống nhất”. Theo John Mearsheimer, Mỹ không muốn châu Âu thống nhất thành một cường quốc độc lập. Washington muốn duy trì vai trò chi phối ở châu Âu, nhưng không muốn lục địa này xuất hiện một trung tâm quyền lực đủ mạnh để tự quyết định vận mệnh và thách thức ảnh hưởng của Mỹ.
Trong một cuộc trao đổi trên kênh cá nhân, Giáo sư John Mearsheimer nhận được câu hỏi: Chính quyền Trump đang thúc đẩy các nước châu Âu phải tự chịu trách nhiệm nhiều hơn về an ninh của mình. 

Trong khi đó, ngay trong Liên minh châu Âu (EU), ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng châu Âu cần tự chủ chiến lược và xây dựng một nền công nghiệp quốc phòng độc lập. Nhưng nếu châu Âu thực sự có khả năng tự bảo vệ mình về quân sự, liệu theo thời gian, họ có giảm sự phụ thuộc vào Washington, thậm chí thách thức ảnh hưởng của Mỹ tại lục địa này hay không? Từ góc độ chủ nghĩa hiện thực, liệu Mỹ có thực sự hoan nghênh một châu Âu độc lập và mạnh mẽ? Nói cách khác, Mỹ có muốn hình thành một “Hợp chúng quốc châu Âu” (United States of Europe) hay không?

Mearsheimer trả lời rất dứt khoát: Mỹ không muốn điều đó. Washington không muốn châu Âu thống nhất thành một quốc gia rộng lớn và hùng mạnh. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng không cần quá lo ngại về khả năng hình thành một Hợp chúng quốc châu Âu, bởi điều đó gần như không thể xảy ra.

1. Vì sao Mỹ không muốn một châu Âu thống nhất?

Theo Mearsheimer, câu trả lời nằm ngay trong logic căn bản của chủ nghĩa hiện thực: Mỹ không muốn trên thế giới xuất hiện thêm một bá quyền khu vực nào khác. Mục tiêu chiến lược lâu dài của Washington là duy trì vị thế cường quốc thống trị duy nhất ở Tây bán cầu và ngăn chặn sự xuất hiện của bất kỳ cường quốc nào có khả năng thống trị những khu vực khác trên thế giới.

Lịch sử chính sách đối ngoại Mỹ cho thấy điều này rất rõ.

Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Mỹ tham chiến năm 1917 một phần quan trọng nhằm ngăn chặn Đế quốc Đức thống trị châu Âu. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ lại tham chiến để đánh bại Đức Quốc xã, không cho nước Đức trở thành bá quyền trên lục địa châu Âu. Đến Chiến tranh Lạnh, Mỹ duy trì quân đội tại châu Âu, thành lập NATO và bảo vệ Tây Âu, bởi không một quốc gia châu Âu riêng lẻ nào đủ sức ngăn chặn Liên Xô. Mỹ phải đảm nhận vai trò đó.

Như vậy, dù trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau, mục tiêu chiến lược của Mỹ vẫn nhất quán: không để một cường quốc khác vươn lên thống trị châu Âu.

Logic này cũng được Washington áp dụng ở Đông Á. Theo Mearsheimer, chính vì không muốn Trung Quốc trở thành bá quyền khu vực, Mỹ mới theo đuổi chính sách kiềm chế Trung Quốc. Vấn đề không đơn thuần là Mỹ thích hay không thích một quốc gia nào đó, mà là Washington không chấp nhận sự xuất hiện của một trung tâm quyền lực đủ mạnh để làm thay đổi cán cân quyền lực khu vực.

Từ góc nhìn ấy, hãy thử đặt câu hỏi: Nếu một ngày châu Âu thực sự thống nhất, hình thành một quốc gia duy nhất bao gồm các nước lớn như Đức, Pháp, Anh cùng phần còn lại của lục địa, và có đủ sức mạnh kinh tế, quân sự để tự quyết định các vấn đề an ninh, Mỹ sẽ phản ứng thế nào?

Mearsheimer cho rằng câu trả lời rất rõ: Washington không thể hoan nghênh điều đó. Một Hợp chúng quốc châu Âu sẽ trở thành một cường quốc khu vực có khả năng tự quyết định chính sách đối ngoại, an ninh và thậm chí cạnh tranh ảnh hưởng với Mỹ. Đây chính là điều mà chiến lược toàn cầu của Washington luôn tìm cách ngăn chặn.

2. Một châu Âu dân chủ và thân Mỹ cũng chưa chắc được Washington chấp nhận

Có người cho rằng tình hình lần này sẽ khác. Mỹ nằm ở Tây bán cầu, còn một châu Âu thống nhất nằm ở bên kia Đại Tây Dương. Hai bên có thể cùng tồn tại hòa bình, hợp tác và không cần cạnh tranh quyền lực.

Mearsheimer bác bỏ lập luận này. Ông dẫn chứng quan hệ Mỹ - Anh trong thế kỷ XIX. Khi ấy, Anh chưa phải là bá quyền tuyệt đối ở châu Âu, nhưng vẫn là một cường quốc rất mạnh và thường xuyên có xung đột lợi ích với Mỹ. Hai nước từng trực tiếp chiến tranh năm 1812 và nhiều lần tiến sát nguy cơ xung đột quân sự trong thế kỷ XIX.

Điều đó cho thấy khoảng cách địa lý, sự tương đồng về thể chế hay những tuyên bố hữu nghị không thể xóa bỏ cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia.

Mearsheimer còn đưa ra một lập luận sâu hơn: Mỹ không thể chỉ căn cứ vào việc một Hợp chúng quốc châu Âu có phải là một nền dân chủ hay không để quyết định có chấp nhận sự ra đời của nó. Ngay cả khi một châu Âu thống nhất hôm nay là dân chủ và thân thiện với Mỹ, ai có thể bảo đảm rằng nó sẽ luôn như vậy trong tương lai?

Một quốc gia có thể thay đổi chế độ, chính phủ và định hướng đối ngoại. Một cường quốc khu vực có thể hôm nay là đồng minh, nhưng ngày mai trở thành đối thủ. Vì vậy, theo logic của chủ nghĩa hiện thực, vấn đề không nằm ở việc quốc gia đó hiện tại có thiện chí hay không, mà nằm ở sức mạnh mà nó sở hữu và khả năng nó có thể sử dụng sức mạnh ấy trong tương lai.

Đây là điểm rất quan trọng trong tư duy của Mearsheimer: Mỹ không chỉ lo ngại những đối thủ đang tồn tại, mà còn muốn ngăn chặn từ trước khả năng xuất hiện những đối thủ tiềm tàng có đủ sức thách thức vị thế của mình.

3. Vì sao một Hợp chúng quốc châu Âu khó có thể hình thành?

Sau khi giải thích vì sao Mỹ không muốn một châu Âu thống nhất, Mearsheimer chuyển sang luận điểm thứ hai: trên thực tế, khả năng hình thành một Hợp chúng quốc châu Âu là rất thấp. Nguyên nhân quan trọng nhất là chủ nghĩa dân tộc vẫn tồn tại mạnh mẽ ở châu Âu.

Ông cho rằng nhiều người đã đánh giá sai khi nghĩ rằng châu Âu đã vượt qua chủ nghĩa dân tộc và đang tiến tới một cộng đồng chính trị thống nhất. Trên thực tế, chủ nghĩa dân tộc vẫn là một trong những hệ tư tưởng chính trị mạnh mẽ nhất thế giới và chưa hề biến mất ở châu Âu.

Sở dĩ nhiều người có cảm giác châu Âu đã trở thành một thực thể thống nhất là do cấu trúc quyền lực được hình thành trong Chiến tranh Lạnh và tiếp tục tồn tại sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ ở lại châu Âu sau Chiến tranh thế giới thứ hai, đóng vai trò quyết định trong việc thành lập NATO và trở thành lực lượng bảo đảm an ninh cho Tây Âu. Dưới chiếc ô an ninh của Mỹ, các nước Tây Âu có thể duy trì hòa bình và tập trung phát triển kinh tế.

So với Mỹ, các quốc gia Tây Âu khi ấy đều có sức mạnh quân sự hạn chế hơn nhiều. Tây Đức, Pháp, Anh, Italy, Na Uy và các nước khác đều dựa đáng kể vào sức mạnh quân sự Mỹ để bảo đảm an ninh trước Liên Xô.

Điều này không có nghĩa Mỹ muốn các đồng minh luôn yếu. Trái lại, trong Chiến tranh Lạnh, Washington đã giúp các nước NATO tăng cường năng lực quân sự, trong đó có việc hỗ trợ Tây Đức tái vũ trang và trở thành một cường quốc quan trọng ở châu Âu. Nhưng dù sức mạnh của các nước này được tăng cường, họ vẫn hoạt động trong một trật tự an ninh mà Mỹ giữ vai trò trung tâm. Người Đức hiểu rằng chính Mỹ là lực lượng chủ yếu vận hành NATO và bảo đảm an ninh cho Tây Âu.

Nói cách khác, châu Âu có thể phát triển kinh tế, tăng cường hợp tác và duy trì hòa bình giữa các quốc gia thành viên bởi có một cường quốc bên ngoài đứng ra bảo đảm an ninh cho toàn bộ hệ thống.

4. Ý tưởng về một châu Âu thống nhất phần lớn là một ảo tưởng về quyền lực

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, NATO và EU tiếp tục mở rộng về phía Đông. Trong thời kỳ đơn cực, khi Mỹ gần như không có đối thủ ngang tầm, các nước châu Âu tiếp tục hợp tác trong khuôn khổ hai tổ chức này và phần lớn đi theo định hướng chiến lược của Washington.

Do không có những xung đột nghiêm trọng giữa các nước châu Âu, lại được Mỹ bảo đảm an ninh, người ta ngày càng quen nhìn nhận châu Âu như một thực thể chính trị thống nhất, tương tự như Mỹ, Nga hay Trung Quốc.

Nhưng theo Mearsheimer, cách nhìn ấy không chính xác. Châu Âu chưa bao giờ là một quốc gia thống nhất. Đó vẫn là tập hợp của nhiều quốc gia dân tộc có lịch sử, lợi ích, bản sắc và tham vọng riêng, cùng tham gia vào hai thiết chế khác nhau là NATO và EU.

Sự thống nhất mà người ta nhìn thấy thực chất được duy trì bởi một cấu trúc quyền lực đặc biệt: các quốc gia châu Âu hợp tác với nhau, trong khi Mỹ đứng ở vị trí trung tâm của hệ thống an ninh và có khả năng kiềm chế những bất đồng giữa họ.

Nhưng cấu trúc đó đang thay đổi.

Mỹ ngày càng muốn giảm bớt các cam kết an ninh tại châu Âu, đồng thời yêu cầu các đồng minh phải tự chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với quốc phòng của mình. Washington vừa khuyến khích châu Âu tăng cường sức mạnh quân sự, vừa có xu hướng thu hẹp vai trò trực tiếp trong việc bảo đảm an ninh cho lục địa này.

Mearsheimer ví sự rút lui đó giống như việc loại bỏ dần một loại thuốc an thần mà châu Âu đã sử dụng trong nhiều thập niên. Khi chiếc ô an ninh Mỹ không còn bao phủ châu Âu như trước, các quốc gia ở đây sẽ phải tự lo cho an ninh của mình.

Và khi đó, những khác biệt về lợi ích quốc gia, tham vọng quyền lực và chủ nghĩa dân tộc sẽ có điều kiện bộc lộ mạnh mẽ hơn.

5. Khi Mỹ rút lui, những mâu thuẫn bên trong châu Âu sẽ trỗi dậy

Hãy hình dung một tình huống: Đức phải tự bảo đảm an ninh cho mình, Ba Lan phải tự xây dựng sức mạnh quân sự để đối phó với những nguy cơ từ phía Đông, Pháp muốn khẳng định vai trò lãnh đạo chiến lược của châu Âu, còn các quốc gia khác cũng phải tự xác định lợi ích và con đường an ninh riêng.

Liệu những nước này có tiếp tục duy trì được sự thống nhất như hiện nay?

Mearsheimer cho rằng khi không còn Mỹ đứng ra bảo đảm an ninh và giữ vai trò điều phối, những lực lượng ly tâm trong lòng châu Âu sẽ xuất hiện ngày càng rõ rệt. Các quốc gia có thể bất đồng về việc ai sẽ lãnh đạo châu Âu, ai phải gánh chịu chi phí quốc phòng, nên ưu tiên mối đe dọa nào và nên lựa chọn chính sách đối ngoại ra sao.

Đức, Pháp và Ba Lan không nhất thiết có cùng cách nhìn về an ninh châu Âu. Những quốc gia nằm sát Nga có thể coi mối đe dọa từ Nga là ưu tiên hàng đầu, trong khi các nước khác có thể quan tâm nhiều hơn đến những vấn đề kinh tế, năng lượng hoặc an ninh ở những khu vực khác. Khi Mỹ còn đóng vai trò bảo đảm an ninh, những khác biệt ấy có thể được kiềm chế. Nhưng khi mỗi nước phải tự chịu trách nhiệm về sự tồn tại của mình, chúng sẽ trở nên khó dung hòa hơn.

Theo Mearsheimer, châu Âu trong mười năm tới sẽ rất khác châu Âu của mười năm trước. Năm 2016, trật tự đơn cực do Mỹ chi phối vẫn còn tương đối vững chắc. Washington vẫn ngồi ở vị trí cầm lái, còn châu Âu có thể được nhìn nhận như một khối thống nhất.

Nhưng những điều kiện cấu trúc tạo nên trạng thái đó đang dần biến mất. Sự hiện diện và vai trò bảo đảm an ninh của Mỹ suy giảm, trong khi chủ nghĩa dân tộc và lợi ích riêng của từng quốc gia châu Âu ngày càng thể hiện rõ.

Vì vậy, theo ông, khả năng hình thành một Hợp chúng quốc châu Âu trong tương lai là cực kỳ thấp. Châu Âu không tiến tới một nhà nước thống nhất mà có nguy cơ đi theo chiều hướng ngược lại: các quốc gia thành viên sẽ ngày càng phải dựa vào chính mình và đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu.

6. Kết luận: Một châu Âu chia rẽ là điều Mỹ có thể mong muốn

Lập luận của Mearsheimer dẫn đến một kết luận đáng chú ý: Mỹ không muốn một châu Âu thống nhất thành một cường quốc độc lập, có khả năng tự bảo vệ mình và tự quyết định chính sách đối ngoại. 

Washington muốn các nước châu Âu đủ mạnh để đóng góp vào việc đối phó với những đối thủ của Mỹ, nhưng không muốn họ tập hợp thành một trung tâm quyền lực có thể thách thức vai trò lãnh đạo của Mỹ.

Đây là một nghịch lý trong chính sách của Washington. Mỹ yêu cầu châu Âu tăng cường năng lực quốc phòng, tự chịu trách nhiệm nhiều hơn về an ninh, nhưng nếu quá trình đó dẫn tới sự hình thành một cường quốc châu Âu thống nhất và độc lập thì lại đi ngược lợi ích chiến lược lâu dài của Mỹ.

Theo Mearsheimer, Mỹ không cần một châu Âu yếu đến mức không thể tự bảo vệ mình, nhưng cũng không muốn một châu Âu mạnh đến mức có thể trở thành bá quyền khu vực. Một châu Âu gồm nhiều quốc gia riêng biệt, có những lợi ích và bất đồng riêng, sẽ dễ duy trì ảnh hưởng của Washington hơn một châu Âu thống nhất.

Vì vậy, từ góc nhìn của Mỹ, một châu Âu chia rẽ không hẳn là điều đáng tiếc. Trái lại, đó có thể là một trạng thái có lợi cho vị thế chiến lược của Washington.

Đó cũng là nghịch lý lớn của quan hệ xuyên Đại Tây Dương: Mỹ muốn các đồng minh châu Âu chia sẻ gánh nặng an ninh, nhưng không muốn họ trở thành một đối thủ quyền lực độc lập; muốn châu Âu mạnh hơn về quân sự, nhưng không muốn xuất hiện một bá quyền châu Âu.

Giáo sư John J. Mearsheimer là một trong những nhà lý luận quan hệ quốc tế có ảnh hưởng nhất của Mỹ

John J. Mearsheimer là giáo sư chính trị học tại Đại học Chicago, một trong những học giả hàng đầu của Mỹ về quan hệ quốc tế, an ninh và chiến lược địa chính trị. Ông tốt nghiệp Học viện Quân sự West Point năm 1970, từng phục vụ trong Không quân Mỹ 5 năm, sau đó theo học và nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Cornell năm 1980. Từ năm 1982, ông giảng dạy tại Đại học Chicago và hiện giữ chức danh giáo sư danh dự R. Wendell Harrison Distinguished Service Professor.

Mearsheimer là đại diện tiêu biểu của trường phái chủ nghĩa hiện thực tấn công (Offensive Realism) trong quan hệ quốc tế. Theo cách tiếp cận này, thế giới không phải là một trật tự được điều hành chủ yếu bằng thiện chí, luật pháp hay những tuyên bố về giá trị chung. Trong một hệ thống quốc tế không có quyền lực tối cao đứng trên các quốc gia, các cường quốc luôn phải cạnh tranh để bảo đảm an ninh và gia tăng vị thế. Vì vậy, sức mạnh, lợi ích quốc gia và tương quan quyền lực thường có ý nghĩa quyết định đối với hành vi của các nước lớn.

Ông là tác giả của nhiều công trình có ảnh hưởng, trong đó nổi bật là The Tragedy of Great Power Politics (Bi kịch của chính trị cường quốc), The Great Delusion: Liberal Dreams and International Realities (Ảo tưởng lớn: Những giấc mơ tự do và thực tế quốc tế), cùng cuốn The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy viết chung với Stephen Walt. Năm 2003, ông được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ; năm 2020, ông nhận Giải thưởng James Madison của Hiệp hội Khoa học Chính trị Mỹ vì những đóng góp học thuật xuất sắc.

Mearsheimer cũng là một học giả gây nhiều tranh luận. Ông từng công khai phản đối cuộc chiến Iraq năm 2003, phê phán chính sách đối ngoại của Mỹ và đưa ra những nhận định trái chiều với quan điểm phổ biến ở Washington về NATO, Nga, Ukraine, Trung Quốc và Trung Đông. Các phân tích của ông thường không xuất phát từ việc đánh giá một quốc gia tốt hay xấu, dân chủ hay độc tài, mà tập trung vào câu hỏi: quốc gia đó có sức mạnh gì, theo đuổi lợi ích nào và đang đứng ở đâu trong tương quan quyền lực quốc tế?

Chính cách tiếp cận này khiến những nhận định của Mearsheimer đáng chú ý, kể cả khi người đọc không đồng tình với kết luận của ông. Trong bài viết dưới đây, quan điểm của ông về việc Mỹ không muốn một châu Âu thống nhất cần được nhìn nhận trong logic cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc, chứ không đơn thuần là một nhận xét về quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét