GIỮ GÌN NIỀM SAY MÊ KHÁM PHÁ CHÂN LÝ
GS. Khâu Thành Đồng đăng bài viết dưới đây trên Nhân Dân nhật báo Trung Quốc ngày 17/11/2026. GS. Khâu Thành Đồng (丘成桐, Shing-Tung Yau) là nhà toán học nổi tiếng thế giới, và có đóng góp đặc biệt quan trọng trong hình học vi phân và phương trình đạo hàm riêng. Ông đoạt Huy chương Fields năm 1982 khi 33 tuổi.
GS. Khâu Thành Đồng cho rằng AI luôn luôn là công cụ, đồng thời là một người bạn đồng hành mới trong nghiên cứu khoa học và Những đột phá trong các vấn đề khoa học lớn thường bắt đầu từ một câu hỏi chưa từng có tiền lệ, từ khả năng nhận biết điều gì thực sự đáng để đặt câu hỏi. Dưới đây là nội dung bài viết của GS (mục I) và bình luận của tôi.
I. Đào tạo được các nhà toán học hàng đầu trong nước trong vòng 5 đến 10 năm
1. Từ một quốc gia theo kịp đến một quốc gia dẫn dắt toán học thế giới
Đào tạo những nhân tài như thế nào, bồi dưỡng họ ra sao; đó là những vấn đề mà tôi đã không ngừng tìm tòi trong gần nửa thế kỷ qua.
Năm 1979, theo lời mời của ông Hoa La Canh (Hua Luogeng), tôi lần đầu tiên trở về Trung Quốc. Khi ấy, nền tảng nghiên cứu khoa học trong nước còn tương đối yếu, việc trước mắt là đưa những người trẻ ra nước ngoài đào tạo, đồng thời đưa toán học hiện đại vào Trung Quốc. Những thế hệ lưu học sinh Trung Quốc được cử đi từ những năm đầu tiên dần trưởng thành, lần lượt trở về nước, phát huy năng lực trong giới học thuật và thúc đẩy sự phát triển của nghiên cứu khoa học.
Ngày nay, nghiên cứu toán học của Trung Quốc đã theo kịp xu thế thế giới, thậm chí một số lĩnh vực đã vươn lên dẫn đầu. Tôi cảm thấy tự hào và vinh dự, nhưng vẫn chưa thể hài lòng. Chúng ta cần tiếp tục tiến lên, từ chỗ theo kịp xu thế trở thành người dẫn dắt học thuật, từ một quốc gia lớn về toán học trở thành một cường quốc toán học.
I. Đào tạo được các nhà toán học hàng đầu trong nước trong vòng 5 đến 10 năm
1. Từ một quốc gia theo kịp đến một quốc gia dẫn dắt toán học thế giới
Đào tạo những nhân tài như thế nào, bồi dưỡng họ ra sao; đó là những vấn đề mà tôi đã không ngừng tìm tòi trong gần nửa thế kỷ qua.
Năm 1979, theo lời mời của ông Hoa La Canh (Hua Luogeng), tôi lần đầu tiên trở về Trung Quốc. Khi ấy, nền tảng nghiên cứu khoa học trong nước còn tương đối yếu, việc trước mắt là đưa những người trẻ ra nước ngoài đào tạo, đồng thời đưa toán học hiện đại vào Trung Quốc. Những thế hệ lưu học sinh Trung Quốc được cử đi từ những năm đầu tiên dần trưởng thành, lần lượt trở về nước, phát huy năng lực trong giới học thuật và thúc đẩy sự phát triển của nghiên cứu khoa học.
Ngày nay, nghiên cứu toán học của Trung Quốc đã theo kịp xu thế thế giới, thậm chí một số lĩnh vực đã vươn lên dẫn đầu. Tôi cảm thấy tự hào và vinh dự, nhưng vẫn chưa thể hài lòng. Chúng ta cần tiếp tục tiến lên, từ chỗ theo kịp xu thế trở thành người dẫn dắt học thuật, từ một quốc gia lớn về toán học trở thành một cường quốc toán học.
2. Đào tạo nhân tài hàng đầu phải có một mảnh đất màu mỡ
Muốn đào tạo nhân tài hàng đầu, chỉ có nhiệt huyết và đầu tư thôi chưa đủ, điều quan trọng hơn là phải vun đắp một môi trường thuận lợi để tài năng phát triển.
Từ việc tổ chức các giải thưởng khoa học dành cho học sinh trung học, triển khai các chương trình bồi dưỡng nhân tài dẫn đầu, cho đến thành lập Viện Cầu Chân (ông đang là Viện trưởng), sau nhiều năm nỗ lực, chúng tôi đã xây dựng được một con đường tuyển chọn và đào tạo nhân tài liên thông từ bậc trung học lên đại học, thạc sĩ và tiến sĩ.
Chúng tôi đã phát hiện được một nhóm học sinh có năng khiếu đặc biệt về toán học và khoa học. Các em có khả năng sáng tạo, dám đặt câu hỏi, thậm chí dám chất vấn những điều đã được thừa nhận, đồng thời luôn tràn đầy khát vọng tìm tòi tri thức. Chính khát vọng ấy là hạt giống để những vấn đề khoa học lần lượt nảy mầm.
Tôi không chủ trương học thuộc lòng một cách máy móc hay liên tục luyện đi luyện lại các dạng bài tập. Một nền giáo dục toán học tốt không chỉ phải giúp học sinh nắm vững những kiến thức cơ bản mà còn phải giúp các em thấm nhuần văn hóa của chính môn học đó.
Tôi đã dành riêng một học phần đại cương về lịch sử toán học, nhìn lại những đột phá quan trọng trong toán học từ cổ đại đến hiện đại được hình thành như thế nào, và những người tạo ra các bước ngoặt ấy đã suy nghĩ ra sao. Qua đó, khơi dậy ở sinh viên tình yêu đối với toán học, sự tò mò trước những điều chưa biết và khát vọng khám phá chân lý.
Hạt giống muốn nảy mầm cần có oxy; tư duy độc lập cũng cần có không gian thích hợp. Đây là điều kiện cần thiết để khơi dậy năng lực sáng tạo.
3. Toán học cần được nuôi dưỡng bằng các ngành khoa học nhân văn
Những thành tựu học thuật hàng đầu thường là những tia sáng bùng lên từ sự kết hợp giữa các ngành khoa học khác nhau. Văn học, lịch sử, triết học và toán học có mối liên hệ với nhau. Chúng là những góc nhìn khác nhau để cùng hướng đến đỉnh cao của chân lý.
Tại Viện Cầu Chân, chúng tôi đã tổ chức chương trình mang tên Đại giảng đường Cầu Chân, mời các học giả thuộc nhiều lĩnh vực đến trao đổi với sinh viên về Trang Tử, phong thái văn hóa thời Ngụy – Tấn, hay bàn về Tô Đông Pha. Mục đích là dùng kiến thức nhân văn để bồi dưỡng tầm nhìn và chiều sâu tư tưởng cho những sinh viên chuyên ngành toán học.
Người làm giáo dục không chỉ có nhiệm vụ truyền đạt kiến thức mà còn phải tạo thêm cơ hội, kết nối các nguồn lực, tạo điều kiện để những tư tưởng thực sự va chạm và giao thoa, đồng thời dành không gian cho niềm đam mê của người học phát triển.
4. Khoa học cơ bản không phải là thứ kiến thức vô dụng
Có người cho rằng khoa học cơ bản là thứ học thuật không có ích lợi thực tế. Nhưng thực tế hoàn toàn không phải như vậy. Trong lịch sử, khi nhiều nghiên cứu khoa học cơ bản mới chỉ bắt đầu bằng những dấu hỏi, con người thường chưa thể hình dung được tầm quan trọng thực sự của chúng. Nhưng một khi đột phá xuất hiện, chúng thường tạo ra động lực quan trọng cho sự phát triển của hàng loạt ngành khoa học khác. Nếu được ứng dụng vào công nghiệp, một số phát hiện thậm chí còn có thể tạo ra những biến đổi to lớn trong xã hội.
Những đột phá trong khoa học cơ bản cần thời gian nghiên cứu dài hơn, và giá trị của chúng cũng cần một khoảng thời gian lớn hơn mới có thể bộc lộ. Vì vậy, chúng ta phải có sự kiên nhẫn mang tầm nhìn lịch sử và một cách nhìn dài hạn.
Chúng ta nên xây dựng một hệ thống đánh giá có chu kỳ dài, để những người trẻ dám tiến về phía trước, dám đương đầu với những vấn đề lớn, có thể chuyên tâm nghiên cứu một cách nghiêm túc mà không bị những mối bận tâm bên ngoài chi phối.
Nói cho cùng, sự điềm tĩnh và kiên định của người nghiên cứu không chỉ cần được rèn luyện từ bản thân họ, mà còn phải được tạo dựng bởi môi trường xung quanh.
5. Trí tuệ nhân tạo không thể thay thế tư duy độc lập của con người
Chúng ta đang sống trong một thời đại chưa từng có tiền lệ, trong đó sự phát triển của AI (trí tuệ nhân tạo) là một biến số quan trọng. Từ khả năng chơi cờ, giải các bài toán Olympic toán học, cho đến hỗ trợ giải quyết những bài toán toán học lớn đã tồn tại hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm, không thể xem nhẹ ảnh hưởng của AI đối với nghiên cứu toán học. Ảnh hưởng này cũng sẽ nhanh chóng lan sang vật lý, hóa học, sinh học, kỹ thuật và nhiều lĩnh vực khác, từ đó thúc đẩy những biến đổi lớn trong giới khoa học và công nghiệp.
Điều này cũng giống như sự ra đời của điện từ học trước đây, đã dẫn đến sự xuất hiện của điện báo và đèn điện, làm thay đổi sâu sắc toàn bộ xã hội; hay sự phát triển của cơ học lượng tử đã nhanh chóng thúc đẩy những đổi mới trong hóa học và lĩnh vực thiết bị điện tử.
Ngày nay, AI đang phát triển với tốc độ mang tính cấp số nhân. Nếu được sử dụng hợp lý, những tri thức, thành tựu và tác động mà nó tạo ra có thể mang tính bước ngoặt lịch sử. Những cú sốc do sự thay đổi mang lại là điều không thể tránh khỏi, nhưng chúng ta cũng không cần phải lo lắng thái quá.
Thông qua năng lực tính toán mạnh mẽ, AI có thể tập hợp những tư tưởng và suy nghĩ mà nhân loại đã tích lũy từ trước đến nay. Tuy nhiên, AI vẫn luôn chỉ là một công cụ, một người bạn đồng hành mới trong nghiên cứu khoa học.
Một mặt, AI hiện nay vẫn chưa thể tự tạo ra những bước nhảy vọt mang tính cách mạng về tư tưởng. Mặt khác, nếu hoàn toàn chạy theo những kết luận do AI đưa ra, chúng ta sẽ đánh mất năng lực tự đặt câu hỏi, suy nghĩ sâu sắc và tạo ra những đột phá sáng tạo.
Tư duy là nền tảng căn bản của sự tiến bộ nhân loại. Đối với những công cụ mạnh mẽ như vậy, chúng ta cần chủ động đón nhận chứ tuyệt đối không được lùi bước.
Những đột phá trong các vấn đề khoa học lớn thường bắt đầu từ một câu hỏi chưa từng có tiền lệ, từ khả năng phán đoán điều gì thực sự đáng để truy vấn. Khả năng phán đoán ấy gắn liền với tình cảm, trực giác và sự tò mò của con người đối với thế giới, và sẽ không bao giờ bị máy móc thay thế.
6. Trung Quốc có thể đào tạo những nhà toán học hàng đầu ngay trong nước
Năm nay tôi 77 tuổi, cùng tuổi với nước Trung Quốc mới, và đã chứng kiến những thay đổi long trời lở đất của toán học Trung Quốc. Trong vòng 5–10 năm tới, Trung Quốc có triển vọng đào tạo ngay trong nước một thế hệ các nhà toán học hàng đầu, để họ trở thành những người dẫn dắt toán học thế giới. Đây là thời khắc mà chúng tôi mong đợi nhất. Thời cơ đã chín muồi, chúng ta càng cần kiên định tiến lên từng bước.
Càng đi sâu vào những vùng đất chưa có người khai phá, càng phải đối mặt với những câu đố hóc búa, chúng ta càng cần giữ vững những giá trị căn bản của khoa học: năng lực tư duy độc lập, sự tò mò đối với bản thân chân lý và lòng dũng cảm khám phá những điều chưa biết.
Khâu Thành Đồng – Nhà toán học đoạt Huy chương Fields, Viện trưởng Viện Cầu Chân, Đại học Thanh Hoa. Bài viết được phóng viên Ngô Đan phỏng vấn và biên tập.
II. Bình luận
Theo tôi, bài viết của GS. Khâu Thành Đồng có sáu luận điểm quan trọng. Điều đáng chú ý nhất không phải là những lời khuyên về phương pháp dạy toán, mà là quan niệm về mối quan hệ giữa tài năng cá nhân, môi trường học thuật và chính sách phát triển khoa học.
1. Không thể sản xuất nhà toán học bằng một kế hoạch hành chính
Đây là vấn đề tôi cho rằng Việt Nam cần suy nghĩ nghiêm túc. GS. Khâu Thành Đồng nói rằng muốn có nhân tài hàng đầu thì không chỉ cần nhiệt huyết và đầu tư, mà quan trọng hơn là phải vun đắp một mảnh đất màu mỡ.
Một nhà toán học lớn không phải là sản phẩm có thể được tạo ra theo quy trình: Xác định chỉ tiêu đào tạo 10 nhà toán học xuất sắc. Tuyển chọn một số học sinh có thành tích cao. Thành lập chương trình đào tạo đặc biệt. Phân bổ ngân sách và chỉ tiêu nghiên cứu. Đánh giá bằng số lượng công trình, học vị và giải thưởng.
Tất cả những việc đó có thể tạo ra một chương trình đào tạo, nhưng không bảo đảm tạo ra một nhà toán học có đóng góp nguyên bản cho nhân loại.
Tài năng toán học đặc biệt có tính cá nhân rất cao. Có người bộc lộ sớm, có người chỉ thực sự phát triển khi đã trưởng thành. Có người đi theo con đường đào tạo chính quy, có người lại phát triển mạnh nhờ tự học, gặp được người thầy thích hợp và có cơ hội tiếp xúc với những vấn đề nghiên cứu lớn.
Do vậy, cần phân biệt hai việc: Một là đào tạo kiến thức và năng lực toán học. Hai là tạo ra những nhà toán học có khả năng mở ra hướng nghiên cứu mới. Việc thứ nhất có thể tổ chức tương đối bài bản. Việc thứ hai không thể áp đặt bằng mệnh lệnh hay chỉ tiêu.
Tôi đồng tình với quan điểm của ông: không thể ép một bông hoa nở. Nhưng điều đó không có nghĩa là cứ để tài năng tự phát triển mà không cần đầu tư. Một hạt giống tốt vẫn cần đất tốt, nước, ánh sáng và thời gian.
2. Học toán không phải là học thuộc các công thức và luyện giải hàng nghìn bài tập
Tôi đặc biệt chú ý đến quan điểm này. Trong giáo dục toán học, có một sự khác biệt rất lớn giữa việc giải được nhiều bài toán và khả năng tư duy toán học.
Một học sinh có thể giải rất nhanh hàng trăm bài toán thuộc các dạng quen thuộc, nhưng khi gặp một bài toán chưa từng thấy, em lại không biết bắt đầu từ đâu. Ngược lại, một người có tư duy toán học tốt có thể chưa biết ngay cách giải một bài toán mới, nhưng họ biết phân tích vấn đề, tìm kiếm những mối liên hệ, đặt giả thuyết, thử nghiệm và tìm cách chứng minh. Đó mới là năng lực có ý nghĩa đối với nghiên cứu khoa học.
Tuy nhiên, không nên hiểu quan điểm của GS. Khâu Thành Đồng là phủ nhận việc luyện tập. Toán học là một lĩnh vực đòi hỏi kiến thức nền tảng rất vững chắc. Không thể nghiên cứu giải tích, đại số trừu tượng hay hình học vi phân nếu chưa nắm chắc các kiến thức cơ bản. Luyện tập có vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng và trực giác toán học. Điều cần loại bỏ là luyện tập máy móc thay thế tư duy, chứ không phải loại bỏ luyện tập.
3. Tại sao một nhà toán học cần học văn học, lịch sử và triết học?
Đây là một luận điểm rất thú vị và thường bị xem nhẹ trong đào tạo chuyên môn. Toán học có vẻ là lĩnh vực thuần túy logic, nhưng lịch sử phát triển của nó lại gắn bó chặt chẽ với triết học, vật lý, thiên văn học và những vấn đề nhận thức của con người.
Trong giảng dạy toán và lý thuyết kinh tế vi mô và vĩ mô cho sinh viên đại học và học viên cao học, tôi thường đưa ra nhiều loại ví dụ để minh họa sự liên kết giữa các ngành khoa học. Ví dụ Hình học Euclid không chỉ là một hệ thống định lý mà còn gắn với sự hình thành tư duy logic và phương pháp tiên đề. Sự ra đời của giải tích toán học gắn với những vấn đề triết học và vật lý về chuyển động, không gian và thời gian. Hình học phi Euclid đã làm thay đổi quan niệm lâu đời của con người về không gian. Và những nghiên cứu của Bernhard Riemann về hình học phi Euclid sau này trở thành một nền tảng toán học quan trọng cho thuyết tương đối rộng của Einstein.
Mặt khác, mỗi ngành toán học đều có những ứng dụng quan trọng trong cuộc sống. Những ví dụ này cho thấy một nhà toán học không chỉ cần biết giải toán mà còn phải hiểu những vấn đề lớn mà nhân loại từng tìm cách giải quyết. Văn học giúp mở rộng khả năng cảm nhận con người và thế giới. Lịch sử giúp hiểu quá trình hình thành tri thức. Triết học giúp đặt câu hỏi về bản chất của những khái niệm tưởng như hiển nhiên.
Tất nhiên, không phải cứ đọc nhiều văn học, triết học thì sẽ trở thành nhà toán học giỏi. Nhưng một nền tảng nhân văn rộng mở có thể giúp nhà khoa học tránh bị giới hạn trong một phạm vi chuyên môn quá hẹp. Đây là điều rất đáng tham khảo trong đào tạo tiến sĩ toán học ở Việt Nam.
4. Khoa học cơ bản cần được đánh giá bằng thời gian dài
Đây có lẽ là vấn đề quan trọng nhất cần được các nhà hoạch định chính sách quan tâm. Một nghiên cứu ứng dụng có thể được đánh giá thông qua sản phẩm, doanh thu, khả năng thương mại hóa hoặc hiệu quả kinh tế. Nhưng nghiên cứu toán học cơ bản không thể luôn được đánh giá như vậy.
Một nhà toán học có thể dành 5–10 năm nghiên cứu một vấn đề nhưng vẫn chưa tạo ra kết quả đủ sức công bố trên các tạp chí hàng đầu. Tuy nhiên nếu cuối cùng bất ngờ giải quyết được vấn đề đó, đóng góp của họ có thể làm thay đổi cả một hướng nghiên cứu và có thể cả ứng dụng.
Ngược lại, một người có thể công bố rất nhiều bài báo trong thời gian ngắn nhưng phần lớn chỉ là những kết quả nhỏ, ít có ảnh hưởng đến sự phát triển của toán học.
Đây là nghịch lý của cơ chế đánh giá ngắn hạn: nó có thể khuyến khích sản xuất các kết quả nghiên cứu nhưng lại không khuyến khích những đột phá khoa học.
GS. Khâu Thành Đồng gọi đó là vấn đề cần có sự kiên nhẫn mang tầm nhìn lịch sử. Tôi cho rằng Việt Nam cần đặc biệt chú ý điều này. Không thể yêu cầu một nghiên cứu sinh hoặc một nhà khoa học trẻ cứ mỗi năm phải có một số lượng bài báo nhất định, rồi lấy đó làm thước đo chủ yếu để quyết định tương lai nghề nghiệp của họ. Cần phải có cơ chế đánh giá dài hạn, dựa trên chất lượng tư duy, tính nguyên bản, khả năng giải quyết vấn đề và đóng góp thực chất.
5. AI làm thay đổi phương pháp nghiên cứu toán học, nhưng không làm mất đi vai trò của nhà toán học
Đây là quan điểm của GS. Khâu Thành Đồng về AI. AI có thể thực hiện những phép tính phức tạp, tìm kiếm các mối liên hệ, hỗ trợ chứng minh định lý, kiểm tra lập luận và khám phá những cấu trúc mà con người khó nhận biết. Nhưng một vấn đề quan trọng vẫn còn đó: ai sẽ đặt ra câu hỏi nghiên cứu?
Một hệ thống AI có thể giúp giải một bài toán, nhưng việc nhận ra một vấn đề toán học chưa được giải quyết, hiểu tại sao vấn đề ấy quan trọng và lựa chọn hướng tiếp cận có thể tạo ra một bước ngoặt khoa học vẫn đòi hỏi năng lực tư duy của con người.
Tôi muốn nhấn mạnh thêm: không nên tuyệt đối hóa sự khác biệt giữa con người và AI. AI đang phát triển rất nhanh, và khả năng hỗ trợ hình thành giả thuyết, đề xuất vấn đề nghiên cứu cũng ngày càng tăng. Vì vậy, điều cần thiết không phải là giữ độc quyền tư duy cho con người, mà là đào tạo con người có đủ năng lực kiểm chứng, phản biện và định hướng việc sử dụng AI.
Một sinh viên chỉ biết yêu cầu AI giải bài toán rồi chép kết quả sẽ không thể phát triển tư duy độc lập. Nhưng một sinh viên biết dùng AI để kiểm tra một chứng minh, tìm phản ví dụ, so sánh các phương pháp và phát hiện điểm yếu trong lập luận của AI sẽ có thêm một công cụ nghiên cứu rất mạnh.
6. Thành công của Trung Quốc không chỉ đến từ việc thành lập một viện đào tạo đặc biệt
GS. Khâu Thành Đồng đề cập đến con đường phát triển của toán học Trung Quốc từ năm 1979, quá trình này tới nay đã kéo dài gần nửa thế kỷ. Ban đầu, Trung Quốc phải đưa những người trẻ ra nước ngoài học tập, tiếp thu toán học hiện đại, sau đó từng bước xây dựng đội ngũ trong nước.
Các chương trình hiện nay như giải thưởng khoa học trung học, chương trình bồi dưỡng nhân tài và Viện Cầu Chân là những mắt xích trong một quá trình lâu dài, chứ không phải những giải pháp xuất hiện trong một vài năm.
Bản thân GS. Khâu Thành Đồng là một nhà toán học được đào tạo và phát triển trong môi trường học thuật quốc tế. Ông học tại Đại học California, Berkeley, dưới sự hướng dẫn của nhà toán học nổi tiếng Trần Tỉnh Thân (Shiing-Shen Chern). Vì thế, câu chuyện của ông cũng cho thấy vai trò rất lớn của người thầy, mạng lưới học thuật quốc tế và sự tiếp xúc với những trường phái nghiên cứu hàng đầu. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào một mô hình đào tạo của Thanh Hoa rồi cho rằng cứ sao chép mô hình đó là có thể tạo ra những nhà toán học lớn.
III. Vận dụng vào toán học Việt Nam: Cần thay đổi điều gì?
Việt Nam đã có những nhà toán học được đào tạo rất tốt, có người đạt trình độ quốc tế, nhưng chúng ta chưa xây dựng được một hệ sinh thái đủ mạnh và ổn định để phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển liên tục các tài năng toán học xuất sắc. Mặt khác, không nên đánh đồng năng lực của từng nhà toán học với chất lượng của cả hệ thống đào tạo và nghiên cứu. Theo tôi, có năm vấn đề cần được đặt ra.
Thứ nhất, phát hiện tài năng nhưng không áp đặt con đường phát triển
Việt Nam không thiếu học sinh giỏi toán, cũng không thiếu những người có khả năng tư duy trừu tượng và sáng tạo. Nhưng phát hiện một học sinh giỏi toán không có nghĩa là đã tìm được một nhà toán học tương lai. Cần tạo điều kiện để các em được tiếp xúc với những vấn đề toán học thực sự, được gặp những nhà toán học giỏi, được tham gia các nhóm nghiên cứu và có cơ hội lựa chọn con đường phát triển phù hợp.
Không nên quá sớm buộc các em vào một chương trình đào tạo cứng nhắc, cũng không nên lấy thành tích Olympic làm tiêu chuẩn duy nhất để lựa chọn nhân tài. Một người giỏi giải toán Olympic chưa chắc đã là người có khả năng sáng tạo ra những lý thuyết toán học mới.
Thứ hai, phải xây dựng những trung tâm nghiên cứu toán học thực sự
Việt Nam cần những trung tâm toán học có khả năng tập hợp các nhà khoa học xuất sắc, tạo điều kiện cho họ say mê làm việc, làm việc lâu dài, trao đổi học thuật và tiếp xúc thường xuyên với cộng đồng toán học quốc tế. Những trung tâm này không nên được đánh giá bằng quy mô cơ sở vật chất, số lượng hội nghị hay số đề tài được nghiệm thu. Điều quan trọng là chất lượng nghiên cứu và khả năng hình thành những trường phái khoa học có ảnh hưởng.
Cần đặc biệt coi trọng vai trò của những nhà toán học giỏi trong việc hướng dẫn thế hệ trẻ. Một nhà khoa học xuất sắc có thể đào tạo được nhiều thế hệ học trò, tạo ra ảnh hưởng kéo dài hàng chục năm. Đó là cách phát triển đội ngũ có tính kế thừa, thay vì liên tục thành lập những chương trình mới.
Thứ ba, cải cách hệ thống đánh giá học thuật
Nếu một nhà toán học trẻ phải liên tục chạy theo chỉ tiêu công bố bài báo, hoàn thành đề tài, đạt danh hiệu và đáp ứng các tiêu chí hành chính thì họ sẽ khó có đủ thời gian để theo đuổi những vấn đề lớn.
Cần phân biệt rõ: (i) Nghiên cứu thông thường nhằm mở rộng tri thức hiện có. (ii) Nghiên cứu có tính sáng tạo, tạo ra phương pháp hoặc kết quả mới. (iii) Nghiên cứu có khả năng mở ra một hướng phát triển mới cho toán học.
Không thể áp dụng một thước đo duy nhất cho cả ba loại nghiên cứu. Đặc biệt, phải đánh giá bằng chuyên môn thực chất, thông qua các chuyên gia độc lập có uy tín, chứ không nên để các tiêu chí hành chính thay thế đánh giá khoa học.
Thứ tư, đầu tư lâu dài nhưng không chạy theo phong trào
Khoa học cơ bản không thể phát triển nếu chỉ được cấp kinh phí theo từng dự án ngắn hạn. Một nhà toán học cần có thời gian, tài liệu, điều kiện nghiên cứu, đồng nghiệp và một môi trường ổn định. Nhà nước cần đầu tư dài hạn cho toán học cơ bản, nhưng không nhất thiết phải tạo ra hàng loạt chương trình mang tên đào tạo nhân tài, trung tâm xuất sắc hay chiến lược phát triển nhà toán học hàng đầu.
Trái lại, cần đầu tư vào những con người và nhóm nghiên cứu được đánh giá là thực sự có năng lực, giao cho họ quyền tự chủ học thuật và được đánh giá bằng kết quả thực chất. Hãy tâm niệm đầu tư cho khoa học không phải là đầu tư để tạo ra những chức danh khoa học, mà là đầu tư để tạo ra tri thức mới.
Thứ năm, tạo dựng môi trường học thuật trong sạch và ổn định
Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh nhất. Một người có năng lực toán học xuất sắc sẽ khó phát triển nếu phải dành quá nhiều thời gian cho những công việc hành chính, thủ tục, hội họp và những tiêu chí đánh giá không phản ánh đúng chất lượng nghiên cứu.
Một môi trường học thuật tốt phải bảo đảm: Người giỏi được tôn trọng vì năng lực thực chất, không phải vì chức danh. Người trẻ có cơ hội phản biện những người đi trước. Các ý tưởng mới được tranh luận bình đẳng, không bị loại bỏ chỉ vì khác biệt với quan điểm phổ biến. Việc tuyển dụng, bổ nhiệm và phân bổ kinh phí dựa trên năng lực và đánh giá chuyên môn minh bạch. Nhà khoa học có đủ tự do và thời gian để theo đuổi những vấn đề khó.
Đặc biệt, cần chấp nhận rằng một số nghiên cứu có thể thất bại. Trong khoa học cơ bản, thất bại trong việc giải quyết một vấn đề không đồng nghĩa với việc người nghiên cứu không có năng lực. Không có môi trường chấp nhận rủi ro khoa học thì cũng khó có những đột phá khoa học.
Thứ sáu, đừng đặt mục tiêu Việt Nam quá cao như phải có nhà toán học đoạt giải Fields trong 5-10 năm
Tôi thấy một số ngành, lĩnh vực ở nước ta, người ta thường đặt ra những mục tiêu rất cao, điển hình là trong các môn thể thao quốc tế. GS. Khâu Thành Đồng có quyền đặt ra kỳ vọng cao đối với toán học Trung Quốc, bởi ông hiểu rõ thực lực, nguồn lực và quá trình tích lũy của nền toán học nước mình. Nhưng Việt Nam không nên bắt chước nguyên văn mục tiêu ấy cho các nhà toán học của mình.
Huy chương Fields là một giải thưởng rất danh giá, nhưng không thể lấy nó làm chỉ tiêu chính sách. Giải thưởng chỉ là sự ghi nhận đối với những đóng góp khoa học đặc biệt, chứ không phải sản phẩm có thể đặt hàng.
Việt Nam nên đặt ra những mục tiêu dài hạn khác thực chất hơn, ví dụ như: Có một thế hệ nhà toán học trẻ được đào tạo ở trình độ quốc tế. Có những nhóm nghiên cứu trong nước đủ sức tham gia giải quyết các vấn đề toán học quan trọng đang được đặt ra. Có những nhà toán học Việt Nam tạo ra kết quả nghiên cứu được cộng đồng quốc tế công nhận. Xây dựng được môi trường để các thế hệ nhà toán học kế tiếp có thể phát triển ngay trong nước. Đưa toán học cơ bản trở thành một nền tảng quan trọng cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Những kết quả đó có thể không tạo ra thành tích tức thời, nhưng sẽ tạo ra năng lực khoa học bền vững.
Kết luận: Đừng cố đào tạo những thiên tài, hãy tạo ra môi trường để thiên tài xuất hiện
Tôi muốn trở lại hình ảnh rất đẹp mà GS. Khâu Thành Đồng sử dụng: hạt giống muốn nảy mầm cần có oxy. Một quốc gia không thể ra lệnh cho tài năng xuất hiện. Cũng không thể dùng tiền bạc và những chương trình hành chính để bảo đảm rằng sau 5 hay 10 năm sẽ có một nhà toán học vĩ đại.
Nhưng quốc gia có thể quyết định có xây dựng được môi trường để những người có năng lực đặc biệt phát triển hay không. Có thể đầu tư cho giáo dục cơ bản, xây dựng trường đại học tốt, thu hút những nhà khoa học xuất sắc, tạo điều kiện nghiên cứu, mở rộng giao lưu quốc tế và bảo vệ sự độc lập của học thuật. Đó là những việc có thể làm được, có thể kiểm tra và có thể duy trì trong nhiều thập kỷ.
Tóm lại, điều quan trọng nhất mà chúng ta cần học từ bài viết của GS. Khâu Thành Đồng là cách nhìn nhận về bản chất của sáng tạo khoa học: tài năng cần được phát hiện, tri thức cần được tích lũy, nhưng sự sáng tạo chỉ có thể phát triển trong một môi trường tự do, lành mạnh và có tầm nhìn dài hạn.
Tài liệu tham khảo: 守住对真理的好奇 – Khâu Thành Đồng, Nhân Dân nhật báo, 17/11/2026. https://paper.people.com.cn/rmrb/pc/content/202611/17/content_30191564.html
回归数学本真,培养顶尖人才 – Trở về bản chất của toán học, đào tạo nhân tài hàng đầu, 12/11/2025. Bài thứ hai cũng của Khâu Thành Đồng, rất đáng đọc thêm vì ông trực tiếp phê phán tình trạng sùng bái danh hiệu trong giới nghiên cứu.
Đọc bài nguyên gốc trên Nhân Dân nhật báo: https://paper.people.com.cn/rmrb/pc/attachement/202611/17/3f826775-1719-4687-bf72-d9b8da8504a8.pdf
Đọc bài nguyên gốc trên Nhân Dân nhật báo: https://paper.people.com.cn/rmrb/pc/attachement/202611/17/3f826775-1719-4687-bf72-d9b8da8504a8.pdf
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét