LIÊN MINH CHÂU ÂU SẼ TAN RÃ VÀ ĐỒNG EURO CŨNG BIẾN MẤT ?
Châu Âu đã mất nhiều thế kỷ để tìm cách thống nhất. Nhưng có một nghịch lý: càng muốn thống nhất về kinh tế, chính trị và tiền tệ, các quốc gia châu Âu càng phải từ bỏ một phần chủ quyền của mình. Và khi những lợi ích chung không còn đủ lớn để bù đắp những mất mát ấy, sự tan rã có thể trở thành một xu hướng khó đảo ngược.
Đây không phải là dự báo ngày mai EU sẽ giải thể hay ngày kia người Pháp, người Đức sẽ quay lại sử dụng đồng franc và mark. Một liên minh gồm 27 quốc gia, với hệ thống pháp luật, thị trường, thể chế và những mối quan hệ kinh tế đan xen sâu sắc, không thể tan rã dễ dàng như một tổ chức thông thường.
Nhưng những mâu thuẫn bên trong EU đang ngày càng lớn. Khủng hoảng chính trị, bất đồng về nhập cư, tài chính, thương mại, quốc phòng và công nghệ đang làm suy yếu nền tảng của sự thống nhất châu Âu. Đặc biệt, mô hình liên minh tiền tệ nhưng không có một nhà nước tài khóa thống nhất đang bộc lộ những giới hạn căn bản. Tôi cho rằng cần nhìn nhận vấn đề từ chính những mâu thuẫn cấu trúc ấy.
1. Châu Âu: Thống nhất là khát vọng, nhưng chủ quyền quốc gia là giới hạn
Trong lịch sử hàng nghìn năm, châu Âu luôn có khát vọng thống nhất. Từ Đế chế La Mã, Đế chế Charlemagne đến tham vọng thống nhất châu Âu của Napoleon và Hitler, nhiều thế lực đã từng tìm cách xây dựng một trật tự chung cho lục địa này.
Nhưng châu Âu có một đặc điểm rất khác với nhiều khu vực khác trên thế giới: tồn tại quá nhiều quốc gia có lịch sử, văn hóa, bản sắc và sức mạnh tương đối độc lập. Không có một quốc gia nào đủ sức duy trì quyền thống trị lâu dài đối với toàn bộ lục địa.
Sau hai cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc, người châu Âu hiểu rằng cạnh tranh và chiến tranh giữa các quốc gia không thể tiếp tục là nền tảng của trật tự khu vực. Họ lựa chọn con đường hợp tác kinh tế, từng bước mở rộng sang chính trị và tiền tệ.
Cộng đồng Than Thép châu Âu ra đời năm 1951, tiếp đó là Cộng đồng Kinh tế châu Âu năm 1957. Đến Hiệp ước Maastricht ký năm 1992, có hiệu lực từ ngày 1/11/1993, Liên minh châu Âu chính thức được thành lập, đồng thời đặt nền móng pháp lý cho Liên minh Kinh tế và Tiền tệ và đồng euro.
Đây là một thành tựu lịch sử. Nhưng ngay từ đầu, mô hình này đã chứa đựng một mâu thuẫn: các quốc gia muốn hưởng lợi từ một thị trường thống nhất và đồng tiền chung, nhưng không muốn từ bỏ quyền quyết định những vấn đề quan trọng nhất của quốc gia mình.
Đức muốn duy trì kỷ luật tài chính. Pháp muốn có không gian rộng hơn cho chính sách công nghiệp và chi tiêu nhà nước. Các nước Nam Âu cần nguồn lực tài chính để duy trì phúc lợi xã hội. Đông Âu lại có những ưu tiên khác về nhập cư, an ninh, đầu tư và phát triển. Một liên minh có thể tồn tại khi lợi ích của các thành viên tương đối đồng nhất. Nhưng khi lợi ích phân hóa, những quy định chung dễ trở thành nguồn gốc của xung đột.
2. Đồng euro: Thành tựu lớn nhất cũng có thể là điểm yếu lớn nhất của EU
Đồng euro được đưa vào lưu thông năm 1999 dưới hình thức tiền tệ kế toán và chính thức xuất hiện dưới dạng tiền giấy, tiền xu năm 2002. Đây là một bước tiến rất lớn. Các nước sử dụng đồng euro không còn phải chịu rủi ro tỷ giá trong giao dịch nội khối, chi phí chuyển đổi tiền tệ giảm, thị trường tài chính được liên kết sâu hơn.
Nhưng đồng tiền chung cũng có một cái giá rất lớn: các quốc gia thành viên không còn quyền tự chủ về chính sách tiền tệ. Một nước sử dụng đồng euro không thể tự quyết định lãi suất, không thể tự phát hành đồng tiền quốc gia để ứng phó với khủng hoảng và không thể chủ động điều chỉnh tỷ giá để phục hồi năng lực cạnh tranh.
Chính sách tiền tệ do Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) điều hành cho toàn khu vực. Tỷ giá tiền tệ giữa các quốc gia thành viên thực tế là cố định 1 đổi 1. Trong khi đó, ngân sách, thuế và phần lớn chính sách chi tiêu công vẫn do chính phủ từng quốc gia quyết định. Đây chính là một thiết kế thể chế rất đặc biệt: tiền tệ được thống nhất nhưng tài khóa vẫn phân quyền.
Một quốc gia có thể vay nợ quá mức, một quốc gia khác có thể duy trì thặng dư ngân sách, nhưng cả hai cùng sử dụng một đồng tiền và chịu sự điều hành của một ngân hàng trung ương. Vấn đề là khi một quốc gia rơi vào khủng hoảng, họ không thể tự phá giá đồng tiền để khôi phục sức cạnh tranh, cũng không thể tự phát hành tiền để giải quyết thiếu hụt thanh khoản.
Khủng hoảng nợ công Hy Lạp năm 2010–2015 đã phơi bày rất rõ mâu thuẫn này. Hy Lạp không thể tự điều chỉnh chính sách tiền tệ, phải chấp nhận những chương trình cứu trợ và điều kiện tài khóa nghiêm ngặt, trong khi nền kinh tế phải trải qua một giai đoạn suy giảm và điều chỉnh rất đau đớn.
Đó không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng ngân sách. Nó là cuộc khủng hoảng của chính mô hình liên minh tiền tệ. Đặc biệt, vấn đề Hy Lạp không biến mất sau khi cuộc khủng hoảng kết thúc. Nó chỉ cho thấy một điều: khi các nền kinh tế có trình độ phát triển, năng suất, cơ cấu sản xuất và khả năng cạnh tranh khác nhau nhưng bị ràng buộc bởi một đồng tiền chung, những cú sốc kinh tế có thể tạo ra những hậu quả rất khác nhau đối với từng thành viên.
3. Kỷ luật tài khóa của EU đang bị xói mòn
Một trong những nền tảng quan trọng của Liên minh Kinh tế và Tiền tệ là các tiêu chuẩn tài khóa Maastricht: thâm hụt ngân sách không vượt quá 3% GDP và nợ công không vượt quá 60% GDP. Đây là những tiêu chuẩn nhằm hạn chế tình trạng một quốc gia chi tiêu quá mức, tạo ra rủi ro cho cả khu vực sử dụng đồng tiền chung.
Nhưng thực tế đang ngày càng khác xa những nguyên tắc ban đầu. Theo Eurostat, năm 2025, thâm hụt ngân sách của toàn EU là 3,1% GDP, còn khu vực đồng euro là 3,0%. Có 11 trong số 27 quốc gia thành viên có thâm hụt từ 3% GDP trở lên.
Những nước có mức thâm hụt cao nhất gồm: Romania: 7,8% GDP. Ba Lan: 7,2%. Bỉ: 5,2%. Pháp: 5,1%.
Về nợ công, 12 quốc gia EU vượt ngưỡng 60% GDP. Đáng chú ý: Hy Lạp: 145,4%. Italy: 136,7%. Pháp: 115,7%. Bỉ: 108,1%. Tây Ban Nha: 100,5%. Đức, quốc gia thường được xem là biểu tượng của kỷ luật tài chính châu Âu, cũng có nợ công 63,5% GDP, vượt ngưỡng quy định. Số liệu: Eurostat, công bố ngày 21/10/2026.
Những con số này cho thấy vấn đề không còn giới hạn ở một vài quốc gia Nam Âu như trong cuộc khủng hoảng nợ công trước đây. Ngay cả những nền kinh tế lớn và có ảnh hưởng quyết định đến EU cũng đang gặp khó khăn trong việc duy trì kỷ luật tài khóa.
Tất nhiên, không thể chỉ nhìn vào việc vượt ngưỡng 3% hay 60% để kết luận một quốc gia đã mất khả năng thanh toán. Nợ công còn phụ thuộc vào lãi suất, tốc độ tăng trưởng, kỳ hạn nợ, cơ cấu chủ nợ và khả năng thu ngân sách.
Nhưng điều đáng lo ngại là áp lực chi tiêu ngày càng lớn trong khi khả năng huy động nguồn lực của các chính phủ bị hạn chế. Châu Âu cần tiền để trợ cấp năng lượng, duy trì hệ thống phúc lợi xã hội, giải quyết vấn đề nhập cư, hỗ trợ Ukraine, tái vũ trang và đầu tư vào những ngành công nghệ mới.
Đồng thời, các quốc gia còn phải đối diện với dân số già hóa, chi phí y tế và lương hưu tăng, năng suất lao động thấp và tăng trưởng kinh tế trì trệ.
Đó là những nhu cầu chi tiêu rất khó cắt giảm về mặt chính trị. Trong khi đó, vay nợ ngày càng đắt đỏ và không thể tiếp tục là giải pháp vô hạn.
Một vấn đề khác là các nước thành viên không thống nhất được ai sẽ phải gánh chịu chi phí của những chính sách chung. Đức và Hà Lan không muốn mãi phải chia sẻ gánh nặng tài chính cho những nước có kỷ luật ngân sách yếu hơn. Ngược lại, các nước đang khó khăn không muốn bị áp đặt chính sách thắt lưng buộc bụng trong khi họ cần đầu tư và duy trì mức sống của người dân.
Đây là mâu thuẫn giữa những quốc gia có lợi ích tài chính khác nhau, nhưng lại phải sử dụng chung một đồng tiền.
4. Châu Âu đang mất dần vị thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ
Nếu chỉ có vấn đề nợ công và ngân sách, EU vẫn có thể tìm cách điều chỉnh. Nhưng một khó khăn nghiêm trọng hơn đang xuất hiện: châu Âu có nguy cơ tụt hậu trong cuộc cách mạng công nghệ mới. Trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba, Mỹ đã vươn lên thống trị Internet, phần mềm, nền tảng số và nhiều lĩnh vực công nghệ thông tin. Trung Quốc nhanh chóng bắt kịp và thậm chí vượt lên trong một số lĩnh vực sản xuất công nghệ cao.
Châu Âu vẫn có những tập đoàn công nghiệp lớn như Siemens, SAP, Schneider Electric, ASML, Airbus, Bosch, Nokia và Ericsson. Nhưng những doanh nghiệp này không đủ để tạo nên một hệ sinh thái công nghệ có sức cạnh tranh tương đương Mỹ và Trung Quốc.
Trong trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, nền tảng số, robot và nhiều lĩnh vực công nghệ mới, châu Âu đang gặp khó khăn trong việc biến năng lực nghiên cứu thành những doanh nghiệp có quy mô toàn cầu.
Báo cáo của Mario Draghi về năng lực cạnh tranh châu Âu năm 2024 đã cảnh báo rất rõ về khoảng cách năng suất, đầu tư và đổi mới công nghệ giữa EU với Mỹ và Trung Quốc.
Theo tài liệu của Ủy ban châu Âu năm 2025, đầu tư nghiên cứu và phát triển của EU năm 2023 chỉ đạt khoảng 2,22% GDP, thấp hơn mục tiêu 3%. Trong khi đó, Mỹ đạt khoảng 3,6%, Trung Quốc 2,6%, Nhật Bản 3,4% và Hàn Quốc 4,9%.
Thị phần toàn cầu của EU trong lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông cũng giảm từ 21,8% năm 2013 xuống còn 10,8% năm 2023. Trong khi đó, thị phần của Mỹ tăng từ 26,8% lên 38%. Đây không chỉ là câu chuyện của một vài ngành công nghiệp. Nó liên quan trực tiếp đến tương lai tăng trưởng, năng suất lao động, thu nhập và vị thế kinh tế của châu Âu.
Trong nền kinh tế thế giới, các ngành công nghệ mới thường tạo ra những cực tăng trưởng mới, trong khi các ngành công nghiệp truyền thống có thể suy giảm tương đối. Nếu không làm chủ được những công nghệ mới, châu Âu có nguy cơ bị mắc kẹt trong những ngành có tốc độ tăng trưởng thấp, chi phí sản xuất cao và khả năng cạnh tranh ngày càng yếu.
Vấn đề là muốn bắt kịp Mỹ và Trung Quốc, châu Âu phải tập trung nguồn lực rất lớn vào nghiên cứu, công nghệ, hạ tầng và các doanh nghiệp chiến lược. Nhưng tập trung nguồn lực vào đâu, phân bổ cho ai và ai chịu trách nhiệm trả tiền lại là những câu hỏi chính trị rất khó giải quyết trong một liên minh gồm 27 quốc gia.
Đức, Pháp, Hà Lan và Italy có những lợi thế công nghiệp, khoa học và công nghệ khác nhau. Đông Âu và Nam Âu lại có những nhu cầu phát triển khác. Nếu tập trung đầu tư vào những trung tâm công nghệ mạnh, các nước giàu sẽ được hưởng lợi nhiều hơn. Nếu phân bổ theo nguyên tắc hỗ trợ các khu vực kém phát triển, nguồn lực có thể bị phân tán và hiệu quả đầu tư giảm. Đây là một mâu thuẫn không dễ giải quyết.
5. Chủ nghĩa dân túy và cánh hữu đang khai thác những mâu thuẫn của EU
Khủng hoảng kinh tế không tự động dẫn đến sự tan rã của một liên minh. Nhưng khi những khó khăn kinh tế kéo dài, người dân thường bắt đầu đặt câu hỏi về trách nhiệm của các thiết chế chính trị.
Tại Pháp, những cuộc biểu tình và bạo loạn trong tháng 10 và tháng 11/2026 cho thấy sự bất mãn xã hội đang gia tăng. Reuters ngày 14/11 đưa tin các cuộc biểu tình bắt đầu từ những bất bình về điều kiện trường học, sau đó mở rộng thành phản đối chi phí sinh hoạt và chất lượng dịch vụ công. Hơn nửa triệu người đã tham gia biểu tình trên toàn quốc trong ngày 17/10. Tình hình càng phức tạp khi chính phủ của Tổng thống Emmanuel Macron gặp khó khăn về tài chính công và không còn đa số ổn định trong Quốc hội để thông qua các chính sách lớn.
Đây là một trong những biểu hiện của sự khủng hoảng chính trị tại Pháp, nền kinh tế lớn thứ hai của EU và là một trong hai trụ cột quan trọng nhất của tiến trình hội nhập châu Âu.
Ở nhiều quốc gia khác, các đảng cánh hữu và dân túy cũng gia tăng ảnh hưởng bằng những thông điệp như bảo vệ chủ quyền quốc gia, kiểm soát nhập cư, chống lại sự can thiệp của Brussels và khôi phục quyền tự quyết về kinh tế.
Tại Pháp, Marine Le Pen và đảng Tập hợp Quốc gia (RN) đã chuyển trọng tâm từ chủ trương rời EU và đồng euro sang yêu cầu cải tổ EU theo hướng một liên minh các quốc gia có chủ quyền. Tại Đức, đảng AfD cũng muốn giảm quyền lực của các thiết chế EU và trao lại nhiều quyền quyết định cho chính phủ quốc gia. Ở Italy, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, các lực lượng chính trị có xu hướng dân tộc chủ nghĩa và hoài nghi hội nhập châu Âu cũng đang có ảnh hưởng đáng kể.
Điều đáng chú ý là nhiều đảng cánh hữu hiện nay không nhất thiết đòi rời EU. Họ muốn thay đổi EU từ bên trong, giảm quyền lực của Brussels và tăng quyền tự chủ của các quốc gia.
Theo Euronews ngày 22/10/2026, cả Marine Le Pen và Alice Weidel đều đang hướng tới mô hình một châu Âu gồm các quốc gia có chủ quyền mạnh hơn, thay vì một liên minh ngày càng tập trung quyền lực. Đây là một thay đổi quan trọng. Bởi vì nếu những lực lượng chính trị này giành được quyền lực tại các quốc gia lớn, EU có thể bị suy yếu ngay cả khi không có nước nào chính thức tuyên bố rời khỏi liên minh.
Một EU vẫn tồn tại về pháp lý nhưng không còn đủ khả năng đưa ra những quyết định chung quan trọng sẽ là một EU rất khác với mô hình ban đầu.
6. Nhập cư, thương mại và quốc phòng: Ba mặt trận làm sâu sắc thêm bất đồng
Một trong những nguyên tắc quan trọng của EU là tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, vốn và con người.
Nhưng tự do di chuyển con người cũng tạo ra những vấn đề xã hội rất phức tạp. Các nước có mức thu nhập và phúc lợi cao thường hấp dẫn người lao động từ những nước có mức thu nhập thấp hơn. Điều này có thể giúp thị trường lao động vận hành hiệu quả, nhưng cũng tạo ra áp lực đối với nhà ở, dịch vụ công, y tế và giáo dục ở những khu vực tiếp nhận nhiều người nhập cư.
Vấn đề càng phức tạp khi dòng người tị nạn và nhập cư từ châu Phi, Trung Đông và những khu vực bất ổn gia tăng. Những nước ở tuyến đầu tiếp nhận người nhập cư muốn được các thành viên khác chia sẻ trách nhiệm. Nhưng nhiều quốc gia khác lại phản đối việc bị áp đặt hạn ngạch tiếp nhận.
Vì vậy, một nguyên tắc được xây dựng để thúc đẩy hội nhập lại trở thành nguồn gốc của xung đột chính trị.
Trong thương mại, EU cũng không phải một khối có lợi ích hoàn toàn thống nhất. Đức từng phụ thuộc rất lớn vào xuất khẩu công nghiệp, đặc biệt là ô tô, máy móc và hóa chất. Nhưng khi Trung Quốc trở thành đối thủ cạnh tranh ngày càng mạnh, các tập đoàn công nghiệp châu Âu phải đối diện với áp lực lớn hơn.
Pháp và một số quốc gia khác muốn tăng cường bảo hộ công nghiệp châu Âu, sử dụng chính sách trợ cấp và hàng rào thương mại để bảo vệ doanh nghiệp nội khối. Nhưng bảo hộ đến đâu, áp dụng với quốc gia nào và ai sẽ chịu chi phí lại là những câu hỏi gây tranh cãi.
Trong lĩnh vực quốc phòng, mâu thuẫn còn sâu sắc hơn. EU muốn xây dựng năng lực quốc phòng độc lập, tăng cường sản xuất vũ khí và giảm sự phụ thuộc vào Mỹ. Nhưng NATO vẫn là nền tảng an ninh chủ yếu của phần lớn các quốc gia châu Âu.
Các nước thành viên không có cùng quan điểm về mức độ đối đầu với Nga, quan hệ với Mỹ, hỗ trợ Ukraine và cách thức tổ chức một hệ thống phòng thủ chung.
Một liên minh không thống nhất được về những vấn đề sống còn như an ninh, quốc phòng và đối ngoại sẽ rất khó tiến tới một liên minh chính trị thực sự.
7. Nga - nhân tố bên ngoài thúc đẩy những rạn nứt bên trong EU
Không thể phân tích tương lai của Liên minh châu Âu mà bỏ qua ảnh hưởng của Nga. Cuộc xung đột Nga – Ukraine không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự ở Đông Âu mà còn trở thành phép thử lớn đối với sự đoàn kết chính trị, kinh tế và an ninh của toàn bộ châu Âu. Điều đáng chú ý là cuộc đối đầu này đã phơi bày những khác biệt sâu sắc về lợi ích giữa các nước thành viên EU.
Trước năm 2022, nhiều nền kinh tế châu Âu, đặc biệt là Đức, đã xây dựng một phần đáng kể năng lực công nghiệp trên cơ sở nguồn năng lượng tương đối rẻ từ Nga. Khi quan hệ với Moscow đổ vỡ, châu Âu buộc phải tìm nguồn cung thay thế, chấp nhận những chi phí điều chỉnh lớn và tái cấu trúc hệ thống năng lượng. Điều này không tác động đồng đều đến mọi quốc gia. Những nước có điều kiện tiếp cận nguồn cung thay thế thuận lợi sẽ chịu sức ép khác với những nước phụ thuộc nhiều vào năng lượng nhập khẩu hoặc có vị trí địa lý bất lợi.
Vấn đề không chỉ nằm ở giá năng lượng. Khi EU áp đặt các biện pháp trừng phạt Nga, mọi quốc gia thành viên đều phải cân nhắc giữa mục tiêu chính trị chung và lợi ích kinh tế riêng. Các quyết định trừng phạt quan trọng cần sự nhất trí của các nước thành viên, vì vậy chỉ cần một vài quốc gia phản đối hoặc đe dọa phủ quyết, toàn bộ tiến trình thương lượng có thể bị đình trệ. Nga không cần phải tạo ra tất cả những bất đồng ấy; Moscow chỉ cần tận dụng những khác biệt vốn đã tồn tại để làm suy yếu sự thống nhất của EU.
Diễn biến tháng 7/2026 là một ví dụ. Trong quá trình thương lượng gói trừng phạt mới, Hy Lạp đã sử dụng quyền phủ quyết để bảo vệ lợi ích của ngành vận tải biển liên quan đến khí LNG Nga, khiến các biện pháp dự kiến phải điều chỉnh. Đến tháng 11/2026, Tòa Kiểm toán châu Âu còn chỉ ra rằng các nước thành viên thực thi lệnh trừng phạt không đồng đều, làm giảm hiệu quả của chính sách chung. Một liên minh mà các thành viên không thể thống nhất ngay cả trong một vấn đề an ninh chiến lược như vậy rõ ràng đang bộc lộ những giới hạn về năng lực hành động tập thể.
Một phương diện khác là cuộc cạnh tranh ảnh hưởng chính trị. Nga có lợi ích trong việc làm suy yếu sự thống nhất giữa EU với Mỹ, cũng như giữa các quốc gia thành viên EU. Các nghiên cứu về chiến lược của Moscow đã phân tích việc sử dụng nhiều phương thức khác nhau, từ khai thác quan hệ kinh tế, gây sức ép, vận động chính trị cho đến hoạt động thông tin nhằm khuếch đại những mâu thuẫn có sẵn. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải mọi phong trào dân túy, mọi đảng cánh hữu hay mọi bất đồng với Brussels đều do Nga tạo ra. Những lực lượng này có cơ sở xã hội và lợi ích chính trị riêng; ảnh hưởng từ bên ngoài chủ yếu có thể làm gia tăng hoặc khai thác những chia rẽ ấy.
Điều đáng lo ngại đối với EU là Nga không nhất thiết phải đánh bại châu Âu về kinh tế hay quân sự để đạt được lợi thế chiến lược. Chỉ cần các nước thành viên ngày càng bất đồng về Ukraine, quốc phòng, năng lượng, ngân sách và quan hệ với Mỹ, EU đã khó có thể duy trì vai trò một trung tâm quyền lực thống nhất. Trong khi đó, những cú sốc năng lượng và chi phí quốc phòng tăng lên lại gây thêm sức ép đối với ngân sách các nước, làm trầm trọng hơn những mâu thuẫn tài khóa và kinh tế vốn đã tồn tại trong Eurozone.
Như vậy, Nga có thể trở thành một chất xúc tác từ bên ngoài đối với quá trình phân rã từ bên trong của EU. Đây là điểm cần phân biệt: Nga không phải nguyên nhân căn bản khiến EU suy yếu. Nguyên nhân sâu xa nằm ở những mâu thuẫn về lợi ích quốc gia, sự chênh lệch trình độ phát triển, cơ chế ra quyết định và những bất cập trong cấu trúc liên minh. Nhưng chính những mâu thuẫn đó tạo điều kiện để một cường quốc bên ngoài khai thác và làm chúng trở nên nghiêm trọng hơn.
8. Vì sao EU khó tan rã nhưng đồng euro cũng không dễ tồn tại mãi?
Đây là điểm quan trọng nhất của vấn đề. Nhiều người cho rằng Brexit đã chứng minh một quốc gia hoàn toàn có thể rời EU. Nhưng Anh có một lợi thế rất lớn: không sử dụng đồng euro và vẫn duy trì đồng bảng Anh. Do đó, Anh có thể rời EU mà không phải đồng thời giải quyết một cuộc khủng hoảng tiền tệ do chuyển đổi từ đồng tiền chung sang đồng tiền quốc gia.
Đối với các nước sử dụng đồng euro, tình hình phức tạp hơn rất nhiều. Một quốc gia muốn rời khu vực đồng euro phải giải quyết hàng loạt vấn đề: chuyển đổi tiền gửi ngân hàng, các khoản nợ bằng euro, hợp đồng tài chính, tỷ giá mới, kiểm soát dòng vốn và nguy cơ rút tiền hàng loạt.
Nếu đồng tiền mới bị phá giá mạnh, người dân và doanh nghiệp có khoản nợ bằng euro sẽ phải gánh một khoản nợ lớn hơn tính theo nội tệ.
Nếu chuyển đổi quá đột ngột, hệ thống ngân hàng có thể đối diện với khủng hoảng thanh khoản và niềm tin. Vì vậy, rời đồng euro không đơn giản là in tiền quốc gia trở lại. Về pháp lý, các hiệp ước EU hiện không quy định một thủ tục riêng cho việc một quốc gia chỉ rời khu vực đồng euro nhưng vẫn ở lại EU. Ủy ban châu Âu từng khẳng định việc gia nhập đồng euro là không thể đảo ngược theo khuôn khổ hiệp ước hiện hành. Một quốc gia rời EU theo Điều 50 Hiệp ước về Liên minh châu Âu sẽ đồng thời chấm dứt việc tham gia đồng tiền chung.
Điều này khiến đồng euro có một đặc điểm rất đáng chú ý: gia nhập có điều kiện, nhưng không có một cơ chế rời đi đơn giản và được thiết kế sẵn.
Tuy nhiên, không thể vì thế mà cho rằng đồng euro bất khả phân rã. Một hệ thống tiền tệ có thể tồn tại về mặt pháp lý nhưng bị suy yếu bởi khủng hoảng niềm tin, khủng hoảng ngân hàng, nợ công và xung đột chính trị.
Nếu một nền kinh tế lớn như Pháp hoặc Italy rơi vào khủng hoảng tài chính nghiêm trọng, những vấn đề từng xuất hiện tại Hy Lạp có thể trở lại ở quy mô lớn hơn rất nhiều. Khi đó, EU sẽ phải lựa chọn giữa hai phương án đều khó khăn: tiếp tục chia sẻ gánh nặng tài chính và tiến gần hơn đến một liên minh tài khóa, hoặc chấp nhận để các quốc gia tự giải quyết những vấn đề của mình.
Phương án thứ nhất đòi hỏi các nước giàu phải chấp nhận chia sẻ trách nhiệm tài chính lớn hơn. Phương án thứ hai có thể làm suy yếu chính nền tảng của đồng euro. Đó là một thế lưỡng nan.
9. EU có thể đi theo con đường nào?
EU có thể trải qua ba giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là suy yếu từ bên trong. Các quốc gia thành viên ngày càng bất đồng về nhập cư, ngân sách, thương mại, quốc phòng và chính sách công nghiệp. Những quyết định chung trở nên khó khăn hơn, trong khi các chính phủ quốc gia ngày càng ưu tiên lợi ích trong nước.
Giai đoạn thứ hai là tái cấu trúc. EU có thể phải chấp nhận một mô hình liên kết lỏng lẻo hơn, trong đó một số quốc gia tiếp tục hội nhập sâu, còn những nước khác chỉ tham gia vào thị trường chung và các cơ chế hợp tác cần thiết. Đây có thể là một dạng châu Âu nhiều tốc độ, thay vì một liên minh có cùng mức độ hội nhập như hiện nay.
Giai đoạn thứ ba là khủng hoảng tiền tệ và thể chế. Nếu những mâu thuẫn tài khóa, chính trị và kinh tế tiếp tục tích tụ, một cú sốc lớn có thể làm xuất hiện những yêu cầu thay đổi căn bản đối với đồng euro và EU. Đồng euro có thể bị chia tách, một số nước có thể quay lại đồng tiền quốc gia, hoặc một cơ chế tiền tệ mới được hình thành với phạm vi thành viên hẹp hơn.
Điều quan trọng là EU không nhất thiết phải có một ngày tuyên bố giải thể mới được coi là đã tan rã trên thực tế. Một liên minh có thể mất dần năng lực điều phối, mất sự đồng thuận và mất khả năng thực hiện những chính sách chung, trong khi các thiết chế pháp lý vẫn tiếp tục tồn tại.
10. Kết luận: Châu Âu tan rã hay chuyển sang một hình thức liên kết khác ?
Tôi tin EU khó có thể duy trì mãi mô hình hội nhập ngày càng sâu như hiện nay. Những mâu thuẫn về chủ quyền quốc gia, kỷ luật tài khóa, phân phối lợi ích, công nghệ, nhập cư và an ninh đang ngày càng lớn.
Sự suy yếu của EU có thể diễn ra trước khi EU chính thức tan rã. Các nước vẫn có thể duy trì tư cách thành viên, vẫn sử dụng đồng euro, vẫn tổ chức các hội nghị thượng đỉnh, nhưng ngày càng ít khả năng thống nhất và thực hiện những quyết định chiến lược. Một liên minh tồn tại về hình thức nhưng mất dần năng lực hành động chung có thể đã bắt đầu tan rã trên thực tế.
Đồng euro cũng không nằm ngoài quy luật đó. Một đồng tiền chung không thể chỉ dựa vào những quy định pháp lý và ý chí chính trị. Nó cần một nền tảng kinh tế đủ đồng nhất, một cơ chế tài khóa đủ hiệu quả và một mức độ đoàn kết chính trị đủ mạnh để các thành viên chấp nhận chia sẻ rủi ro.
Châu Âu hiện chưa có đầy đủ những điều kiện ấy.
Tuy nhiên, tôi không nghĩ rằng sự tan rã của EU đồng nghĩa với việc châu Âu sẽ quay trở lại thời kỳ các quốc gia đối đầu và chiến tranh với nhau. Hợp tác kinh tế, thương mại, khoa học, văn hóa và an ninh vẫn là những nhu cầu không thể thiếu.
Có thể châu Âu sẽ phải từ bỏ tham vọng xây dựng một liên minh chính trị quá rộng, quá sâu và quá nhiều quyền lực tập trung, để quay lại một mô hình hợp tác linh hoạt hơn, trong đó các quốc gia giữ được nhiều quyền tự quyết hơn.
Đó có thể là một châu Âu ít thống nhất hơn về chính trị nhưng vẫn liên kết chặt chẽ về kinh tế.
Nhìn rộng hơn, lịch sử châu Âu dường như luôn vận động giữa hai xu hướng: thống nhất để tạo sức mạnh và phân tán để bảo vệ chủ quyền. EU đã đi rất xa trên con đường thống nhất. Nhưng không có nghĩa là con đường ấy không có điểm dừng.
Điều đáng suy nghĩ không phải là EU có thể tan rã vào năm nào, mà là liệu mô hình liên minh hiện nay có còn đủ khả năng giải quyết những mâu thuẫn do chính quá trình hội nhập tạo ra hay không. Nếu câu trả lời ngày càng trở nên tiêu cực, sự tan rã của EU và đồng euro sẽ không còn là một giả thuyết xa vời, mà có thể trở thành kết quả của chính những giới hạn bên trong mô hình này.
Thế lớn trong thiên hạ, chia lâu rồi sẽ hợp, hợp lâu rồi sẽ chia; không có một trật tự chính trị nào tồn tại vĩnh viễn. EU được hình thành từ khát vọng thống nhất châu Âu sau chiến tranh, nhưng chính sự thống nhất ấy cũng có thể tích tụ những mâu thuẫn dẫn đến phân rã. Vì thế, muốn tồn tại lâu dài, một liên minh phải biết giới hạn tham vọng thống nhất của chính mình.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét