ĐẠI HỌC TRUNG QUỐC DÙNG AI GIÁM SÁT SINH VIÊN: CÔNG NGHỆ GIÁO DỤC HAY XÂM PHẠM QUYỀN RIÊNG TƯ?
Một sự việc đang gây tranh luận tại Trung Quốc: Đại học Nam Kinh (Nanjing University), một trong những trường đại học hàng đầu nước này, vừa triển khai hệ thống lớp học thông minh có khả năng ghi nhận tình hình học tập của sinh viên, trong đó có thống kê tỷ lệ đi học muộn, tỷ lệ có mặt và thậm chí cả tỷ lệ sinh viên ngẩng đầu nhìn lên bảng và nghe giáo viên giảng bài.
1. Hệ thống giám sát lớp học hoạt động như thế nào?
Theo thông báo được gửi đến sinh viên, từ ngày 2 đến ngày 8/11/2026, nhà trường sẽ sử dụng hệ thống phòng học thông minh được nâng cấp trong kỳ nghỉ hè để ghi nhận tình hình tham gia các giờ học của một số giảng viên trong suốt một tuần.
Một số hình ảnh chụp màn hình hệ thống được đưa lên mạng cho thấy ngoài hình ảnh camera trong lớp còn có các chỉ số như: Số sinh viên đến muộn. Tỷ lệ sinh viên có mặt. Tỷ lệ sinh viên ngẩng đầu nhìn lên phía trước lớp. Các thông tin thống kê về tình hình học tập trong giờ...
Đặc biệt, một số giảng viên thông báo trong nhóm lớp rằng tỷ lệ đi học có thể ảnh hưởng đến điểm quá trình, thậm chí có thể dẫn đến việc sinh viên bị hủy kết quả thi của học phần. Thông tin này khiến nhiều sinh viên lo ngại.
2. Sinh viên phản đối vì lo ngại bị giám sát
Nhiều sinh viên tại cơ sở Tiên Lâm cho biết họ chưa trực tiếp cảm nhận được hoạt động của hệ thống, nhưng đã bắt đầu lo lắng về quyền riêng tư.
Một trong những vấn đề được quan tâm là liệu hệ thống có sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt hay không. Sinh viên lo ngại hình ảnh và dữ liệu sinh trắc học của mình có thể bị nhà trường hoặc công ty cung cấp công nghệ thu thập và lưu trữ mà không có sự đồng ý.
Ngay cả khi không sử dụng nhận diện khuôn mặt, việc camera liên tục theo dõi và thống kê tỷ lệ ngẩng đầu cũng khiến nhiều người cảm thấy không thoải mái.
Một sinh viên năm thứ ba cho biết việc kiểm soát điểm danh có thể ảnh hưởng đến kế hoạch ôn thi cao học của mình. Sinh viên này cho rằng việc phải thường xuyên có mặt trong lớp theo yêu cầu điểm danh sẽ hạn chế thời gian tự học và chuẩn bị cho kỳ thi.
3. Đại học Nam Kinh phải lên tiếng giải thích
Ngày 4/11/2026, Viện Đào tạo đại học và Trung tâm Quản lý, Dịch vụ xây dựng thông tin của Đại học Nam Kinh đã đăng thông báo chính thức, phản hồi những thông tin đang lan truyền trên mạng.
Nhà trường khẳng định ba điểm đáng chú ý:
Thứ nhất, bác bỏ thông tin cho rằng tỷ lệ có mặt của sinh viên sẽ được dùng để tính điểm quá trình hoặc có liên quan đến việc kiểm tra của cấp trên.
Thứ hai, khẳng định hệ thống trong hoạt động giảng dạy không thu thập dữ liệu sinh trắc học như khuôn mặt và không thực hiện nhận diện khuôn mặt khi chưa được cho phép.
Thứ ba, nhà trường cho biết hệ thống hiện đã ngừng thống kê tỷ lệ sinh viên ngẩng đầu nhìn lên bảng, do nhận thấy phương thức học tập trong lớp ngày càng đa dạng.
Nhà trường nhấn mạnh mục tiêu của phòng học thông minh là hỗ trợ sinh viên tiếp cận tài nguyên học tập thuận tiện hơn, đồng thời cam kết tôn trọng và bảo vệ quyền riêng tư của người học.
4. Đây không phải là trường hợp duy nhất ở Trung Quốc
Trước Đại học Nam Kinh, một số trường đại học khác tại Trung Quốc cũng từng gây tranh cãi khi triển khai công nghệ giám sát sinh viên.
Đại học Dược Trung Quốc từng vấp phải sự phản đối của sinh viên vì sử dụng nhận diện khuôn mặt để điểm danh. Đại học Nam Xương cũng từng công bố phương án mua sắm thiết bị an ninh thông minh có camera chụp khuôn mặt và chức năng tìm kiếm hình ảnh, khiến dư luận đặt câu hỏi về quyền riêng tư trong môi trường đại học.
Trước những tranh luận này, đại diện Bộ Giáo dục Trung Quốc từng nhấn mạnh nguyên tắc xử lý dữ liệu sinh trắc học của sinh viên: nếu không cần thiết thì không thu thập, nếu có thể thu thập ít hơn thì phải hạn chế tối đa.
Những sự việc tương tự cho thấy một vấn đề chung: công nghệ phòng học thông minh vốn có thể phục vụ việc ghi hình bài giảng, học trực tuyến và quản lý tài nguyên giáo dục. Nhưng khi được tích hợp thêm chức năng theo dõi hành vi và đánh giá từng sinh viên, nó có thể chuyển từ công cụ hỗ trợ giảng dạy thành công cụ giám sát con người.
5. Hai luồng quan điểm trái ngược
Những người ủng hộ cho rằng công nghệ này có nhiều lợi ích. Việc ghi hình bài giảng giúp sinh viên nghỉ học có thể xem lại nội dung, còn số liệu tổng hợp về tỷ lệ tham gia lớp học giúp nhà trường đánh giá mức độ hấp dẫn của môn học và cải thiện chất lượng giảng dạy. Theo quan điểm này, nếu chỉ sử dụng số liệu tổng hợp, không theo dõi từng cá nhân thì không có lý do gì phải phản đối việc hiện đại hóa giáo dục.
Ngược lại, những người phản đối cho rằng lớp học đại học phải là môi trường tôn trọng sự đa dạng trong cách học tập. Có sinh viên thích nhìn lên bảng, có người thường xuyên cúi xuống ghi chép, đọc tài liệu hoặc suy nghĩ. Không phải cứ ngẩng đầu nhìn lên phía trước là đang chăm chú nghe giảng, và cũng không phải cứ cúi đầu là không học tập. Do đó, lấy tỷ lệ ngẩng đầu làm thước đo mức độ chú ý là một cách đánh giá rất máy móc và thiếu cơ sở.
Quan trọng hơn, việc biết rằng mọi hành vi của mình đều có thể bị camera ghi nhận và AI phân tích sẽ tạo ra áp lực tâm lý vô hình. Sinh viên có thể phải điều chỉnh hành vi không phải vì nhu cầu học tập mà vì sợ bị hệ thống đánh giá.
Công nghệ vốn được tạo ra để phục vụ con người, nhưng nếu con người phải thay đổi cách sống và hành xử chỉ để phù hợp với những gì thuật toán mong muốn thì đó là một vấn đề đáng suy nghĩ.
6. Bình luận của tôi
Tôi thấy nhiều chính sách bên Trung Quốc sau đó sẽ được áp dụng ở Việt Nam nên đăng thông tin này và bình luận như sau:
Tôi đồng tình với việc ứng dụng AI và công nghệ số vào giáo dục, nhưng không đồng tình với việc biến lớp học thành một môi trường giám sát hành vi thường xuyên. Không thể lấy danh nghĩa hiện đại hóa giáo dục để đánh đổi quyền con người.
Theo tôi, vấn đề ở đây nghiêm trọng hơn chuyện sinh viên có thích bị điểm danh hay không. Nó liên quan đến một nguyên tắc căn bản của xã hội văn minh: CON NGƯỜI CÓ QUYỀN ĐƯỢC TÔN TRỌNG ĐỜI SỐNG RIÊNG TƯ VÀ KHÔNG BỊ THEO DÕI MỘT CÁCH TÙY TIỆN.
Có ba vấn đề cần đặt ra.
Thứ nhất, quyền riêng tư không mất đi khi một người bước vào lớp học. Sinh viên đến trường để học tập, không phải để trở thành đối tượng cho một hệ thống camera và thuật toán liên tục quan sát, phân tích và đánh giá hành vi.
Việc sử dụng camera để bảo đảm an ninh hoặc ghi hình bài giảng có thể có mục đích chính đáng. Nhưng thu thập dữ liệu hành vi của từng sinh viên là một mục đích khác, cần có căn cứ, giới hạn và sự minh bạch riêng. Đặc biệt, dữ liệu khuôn mặt và dữ liệu sinh trắc học là những thông tin cá nhân có tính nhạy cảm. Một khi đã bị thu thập, lưu trữ hoặc chuyển giao cho bên thứ ba, người học có thể mất khả năng kiểm soát chúng.
Thứ hai, thuật toán không thể thay thế quyền tự do tư duy và phương pháp học tập của con người. Một sinh viên cúi đầu có thể đang ghi chép, đọc tài liệu hoặc suy nghĩ về vấn đề giảng viên vừa trình bày. Một sinh viên liên tục nhìn lên bảng chưa chắc đã hiểu bài; thậm chí chưa chắc đã lắng nghe giáo viên giảng. Vậy dựa vào đâu để máy móc kết luận ai chăm chú, ai không chăm chú?
Giáo dục đại học phải đào tạo những con người có tư duy độc lập, biết phản biện và có khả năng tự học. Nếu sinh viên phải liên tục thể hiện những hành vi mà camera và thuật toán cho là đúng, chúng ta đang tạo ra những người học cách làm hài lòng hệ thống giám sát chứ không phải những người biết tư duy độc lập.
Thứ ba, nguy hiểm nhất là sự bình thường hóa việc giám sát.
Hôm nay, hệ thống chỉ thống kê tỷ lệ đi học và tỷ lệ ngẩng đầu. Ngày mai, người ta có thể bổ sung các chỉ số về mức độ chú ý, biểu cảm khuôn mặt, thời gian sử dụng điện thoại, phản ứng trước bài giảng và hàng loạt hành vi khác.
Khi mọi hoạt động đều có thể được chuyển thành dữ liệu, con người rất dễ bị đánh giá bằng những tiêu chí do người thiết kế thuật toán đặt ra. Đây chính là nguy cơ của cái gọi là SỰ GIÁM SÁT BẰNG THUẬT TOÁN (ALGORITHMIC SURVEILLANCE).
Tôi cho rằng không nên nhầm lẫn giữa tiến bộ công nghệ và tiến bộ xã hội. Một trường đại học có thể sở hữu những hệ thống AI hiện đại nhất, nhưng điều đó không tự động làm cho môi trường giáo dục trở nên văn minh hơn.
Một nền giáo dục tốt không chỉ cần những phòng học thông minh, mà còn phải bảo vệ quyền riêng tư, quyền tự do tư duy và nhân phẩm của người học. Công nghệ càng phát triển thì quyền con người càng phải được bảo vệ chặt chẽ. Đừng để một ngày nào đó, con người phải sống, học tập và hành xử theo những gì camera nhìn thấy và thuật toán cho phép.
Theo tôi, các trường học Việt Nam cần lưu ý một căn cứ pháp lý rất đáng chú ý: Điều 21 Hiến pháp năm 2013 quy định quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015 quy định quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Đây là những nguyên tắc cần được xem xét khi triển khai các hệ thống giám sát tương tự của Trung Quốc ở Việt Nam.
Tóm lại, tôi không phản đối sử dụng công nghệ AI trong giáo dục; nhưng tôi phản đối việc dùng AI để biến sinh viên thành đối tượng bị giám sát thường xuyên. Đó là sự phân biệt quan trọng giữa hiện đại hóa giáo dục và xâm phạm quyền con người.
https://finance.sina.com.cn/wm/2026-11-03/doc-inixnitq9894093.shtml
https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_34401814
https://www.ccgp.gov.cn/cggg/zygg/zbgg/202606/t20260616_26762018.htm
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét