LƯƠNG HƯU KHÔNG PHẢI LÀ “NGƯỜI TRẺ NUÔI NGƯỜI GIÀ”!

LƯƠNG HƯU KHÔNG PHẢI LÀ “NGƯỜI TRẺ NUÔI NGƯỜI GIÀ”!

Gần đây, tôi thường đọc trên báo chí và nghe nhiều người nói rằng: “Dân số nước ta đang già đi rất nhanh, một người trẻ phải nuôi nhiều người già”, hay “Quỹ hưu trí lấy tiền đóng góp của người trẻ để chu cấp cho người già”. Mỗi lần nghe những cách diễn đạt như vậy, tôi đều cảm thấy ngạc nhiên và không đồng tình. Theo tôi, đây là một cách nhìn phiến diện, bỏ qua lịch sử lao động và những đóng góp của các thế hệ đi trước, đồng thời dễ tạo ra tâm lý đối lập không cần thiết giữa người trẻ và người già.

tôi năm nay 67 tuổi, vẫn đang làm việc và hằng năm vẫn đóng nhiều chục triệu đồng tiền thuế cho Nhà nước. Nhưng tôi không lấy điều đó làm lý do để phê phán những người đã nghỉ hưu, càng không cho rằng người già là gánh nặng của người trẻ. Bởi tôi hiểu rằng, thế hệ chúng tôi cũng đã trải qua một cuộc đời lao động vất vả, đóng góp cho đất nước trong những điều kiện khó khăn hơn rất nhiều so với ngày nay.

Hãy thử nhìn lại những thập niên trước đây. Khi còn trẻ, chúng tôi làm việc từ sáng sớm đến tối muộn với đồng lương ít ỏi. Công nhân lao động trong các nhà máy, xí nghiệp, xây dựng những công trình công nghiệp, giao thông, thủy lợi. Nông dân quanh năm một nắng hai sương trên đồng ruộng, tạo ra lương thực nuôi sống xã hội. Hàng triệu người đã dành phần lớn cuộc đời mình cho công cuộc xây dựng đất nước, trong khi điều kiện sinh hoạt, phương tiện lao động và mức sống còn rất thiếu thốn.

Những nhà máy, đường sá, cầu cống, hồ đập, trường học, bệnh viện và các công trình công cộng mà chúng ta đang sử dụng hôm nay không tự nhiên xuất hiện. Chúng được xây dựng bằng sức lao động, thời gian và sự hy sinh của nhiều thế hệ. Chính nền tảng vật chất và xã hội ấy đã góp phần tạo nên môi trường ổn định để thế hệ hôm nay tiếp tục sản xuất, kinh doanh và phát triển.

Nếu không có những người đi trước khai hoang, xây dựng nhà máy, mở đường, đào kênh, xây cầu và đặt những viên gạch đầu tiên cho nền kinh tế, thì thế hệ trẻ ngày nay sẽ bắt đầu sự nghiệp của mình từ đâu? Chúng ta không thể chỉ nhìn thấy thành quả đang được hưởng mà quên mất những người đã tạo ra nền móng cho thành quả ấy. Có một câu nói rất đáng suy ngẫm: đừng quên những người đã đào giếng khi hôm nay chúng ta được uống nước.

Vì thế, tôi cho rằng không thể đơn giản hóa hệ thống lương hưu thành câu chuyện người trẻ đóng tiền để nuôi người già.

Đúng là trong cơ chế bảo hiểm xã hội hiện hành, tiền đóng góp của những người đang làm việc là một nguồn quan trọng để chi trả lương hưu cho những người đã nghỉ hưu. Nhưng đó chỉ là cách nhìn vào dòng tiền đang vận động ở thời điểm hiện tại. Nếu chỉ nhìn vào dòng tiền ấy mà không nhìn lại cả quá trình đóng góp của người lao động trong nhiều thập niên, chúng ta sẽ dễ đi đến một kết luận sai lệch: người trẻ đang phải gánh trách nhiệm nuôi dưỡng những người già không còn đóng góp gì cho xã hội.

Thực tế hoàn toàn không đơn giản như vậy. Những người đang hưởng lương hưu hôm nay đã từng là người lao động trẻ trong quá khứ. Họ đã làm việc, đóng bảo hiểm xã hội và đóng góp vào quá trình xây dựng nền kinh tế. Họ đã tạo ra sản phẩm, dịch vụ, công trình và tài sản vật chất mà xã hội đang tiếp tục khai thác, sử dụng. Thành quả lao động của họ không biến mất khi họ nghỉ hưu. Một phần thành quả ấy vẫn tồn tại trong hệ thống tài sản, cơ sở hạ tầng và năng lực sản xuất của đất nước.

Nói cách khác, đóng góp của một thế hệ không chỉ thể hiện qua số tiền họ trực tiếp nộp vào quỹ bảo hiểm xã hội, mà còn được thể hiện qua những giá trị vật chất và tinh thần họ để lại cho xã hội. Trong đó có cả tài sản công, kết cấu hạ tầng và năng lực sản xuất được tích lũy qua nhiều năm. Việc sử dụng nguồn lực của nền kinh tế, trong đó có nguồn lực từ tài sản nhà nước, để bảo đảm an sinh xã hội cũng có thể được nhìn nhận như một cách phân phối lại thành quả phát triển giữa các thế hệ. Đây là vấn đề cần được xem xét trong tổng thể chính sách tài khóa, tài sản công và an sinh xã hội, chứ không thể chỉ quy về quan hệ đóng góp giữa người trẻ và người già.

Bản chất của bảo hiểm xã hội là một khế ước xã hội có tính liên thế hệ. Khi còn trẻ và đang có khả năng lao động, mỗi người đóng góp một phần thu nhập của mình vào hệ thống bảo hiểm để tạo lập sự bảo đảm cho tương lai. Khi về già, không còn đủ sức khỏe hoặc khả năng lao động như trước, họ được hưởng lương hưu theo những điều kiện và quy định đã được xác lập. Những người trẻ đang đóng bảo hiểm hôm nay cũng sẽ có quyền được bảo vệ khi họ bước vào tuổi nghỉ hưu trong tương lai.

Đó là sự tiếp nối giữa các thế hệ, chứ không phải quan hệ ban ơn giữa người này với người khác. Người trẻ hôm nay đóng góp cho hệ thống không chỉ để chi trả cho người già hiện tại, mà còn để duy trì một cơ chế an sinh mà chính họ sẽ cần đến sau này. Nếu hệ thống được quản lý tốt, bảo đảm công bằng và bền vững, mỗi thế hệ đều vừa có trách nhiệm đóng góp, vừa có quyền được thụ hưởng khi đến tuổi nghỉ hưu.

Tất nhiên, điều đó không có nghĩa chúng ta được phép xem nhẹ những khó khăn thực tế do quá trình già hóa dân số gây ra. Khi số người nghỉ hưu tăng lên, trong khi số người trong độ tuổi lao động tăng chậm hoặc giảm xuống, áp lực tài chính đối với hệ thống bảo hiểm xã hội sẽ lớn hơn. Đây là một thách thức có thật, đòi hỏi phải cải cách chính sách, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm, nâng cao hiệu quả đầu tư và quản lý quỹ, điều chỉnh các chính sách phù hợp với tuổi thọ và cơ cấu dân số. Nhưng giải quyết khó khăn tài chính là một chuyện; mô tả người già như gánh nặng mà người trẻ phải nuôi lại là chuyện hoàn toàn khác.

Chúng ta cần phân biệt rõ giữa vấn đề cân đối tài chính của quỹ hưu trí và vấn đề công bằng giữa các thế hệ. Một hệ thống hưu trí có thể gặp khó khăn về tài chính, nhưng điều đó không chứng minh rằng người già đang bóc lột người trẻ. Ngược lại, việc đổ lỗi cho người già cũng không thể giải quyết được những bất cập trong quản lý quỹ, chính sách tiền lương, mức đóng, mức hưởng hay tình trạng lao động phi chính thức chưa tham gia bảo hiểm xã hội.

Điều đáng lo ngại hơn là cách diễn đạt thiếu thận trọng có thể tạo ra một cuộc tranh cãi không đáng có giữa hai thế hệ. Người trẻ cảm thấy mình đang phải gánh trách nhiệm nuôi dưỡng người già; người già lại cảm thấy cả cuộc đời lao động và những đóng góp của mình bị phủ nhận. Một xã hội không thể phát triển lành mạnh nếu các thế hệ nhìn nhau như những đối thủ cạnh tranh quyền lợi.

Thực ra, phát triển đất nước là một cuộc chạy tiếp sức dài hạn. Thế hệ đi trước xây dựng nền móng, thế hệ hôm nay tiếp tục phát triển và thế hệ mai sau sẽ kế thừa, cải thiện những gì đã được tạo dựng. Không có thế hệ nào tự mình làm nên tất cả. Người trẻ hôm nay được hưởng thành quả của người đi trước, nhưng cũng đang tạo ra nền tảng cho con cháu mình trong tương lai. Đó là mối quan hệ có tính kế thừa và trách nhiệm hai chiều.

Một xã hội văn minh không chỉ biết trân trọng những người đang tạo ra của cải hôm nay, mà còn phải biết ghi nhận những người đã dành cả cuộc đời để xây dựng nền tảng cho ngày hôm nay. Chúng ta có thể tranh luận về cách cải cách hệ thống hưu trí, về mức đóng, mức hưởng và khả năng cân đối quỹ. Nhưng đừng biến một vấn đề chính sách thành sự đối đầu giữa người trẻ và người già. Bởi suy cho cùng, không có thế hệ nào là người thừa trong hành trình phát triển của một quốc gia.