Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

Nga cấp tài nguyên, TQ sản xuất, Mỹ tiêu dùng: Một trật tự thế giới có lợi cho ai?

Nga cấp tài nguyên, Trung Quốc sản xuất, Mỹ tiêu dùng: Một trật tự thế giới có lợi cho ai?
I. Bốn nguyên tắc chung sống giữa các nước lớn của Tập Cận Bình
Chiều ngày 19/11, Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã có cuộc gặp thượng đỉnh Trung Quốc - Nga - Mỹ tại Thâm Quyến với Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Mỹ Donald Trump. Nhân dịp này, ông Tập Cận Bình đã đưa ra bốn quan điểm về cách các nước lớn chung sống đúng đắn với nhau và cùng nhau tạo nền tảng bảo đảm cho hòa bình thế giới, nguyên văn phát biểu như sau:

Thứ nhất, kiên trì tôn trọng lẫn nhau.

Tôn trọng lẫn nhau là nguyên tắc cơ bản trong quan hệ giữa các nước lớn. Trung Quốc, Nga và Mỹ có tình hình đất nước khác nhau, không ai có thể thay đổi ai. Điều này được hình thành bởi lịch sử và cũng là sự lựa chọn tự chủ của nhân dân mỗi nước.

Thái độ đúng đắn là tôn trọng lẫn nhau, gác lại bất đồng để tìm kiếm điểm chung, cùng nhau phát triển.

Cần tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau; tôn trọng chế độ xã hội và con đường phát triển do mỗi nước lựa chọn; tôn trọng lợi ích cốt lõi và những mối quan tâm lớn của nhau.

Cần kiên trì nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác, không can thiệp vào các vấn đề nội bộ của nhau.

Đối với những vấn đề lớn và nhạy cảm có liên quan đến đối phương, cần trao đổi trước, đặt mình vào vị trí của nhau để suy nghĩ và hành động thận trọng, đặc biệt là không được chạm đến giới hạn cuối cùng của đối phương.

Thứ hai, kiên trì chung sống hòa bình.

"Bẫy Thucydides" tuyệt đối không phải là số phận đã được định trước. Điều then chốt là phải xem các nước lớn chủ yếu lựa chọn như thế nào.

Trung Quốc, Nga và Mỹ cần trở thành đối tác, trở thành bạn bè, không xung đột, không đối đầu, giữ vững giới hạn chung sống hòa bình và nỗ lực vượt qua "Bẫy Thucydides".

Trung Quốc, Nga và Mỹ đều là những nước chiến thắng chủ yếu trong Chiến tranh thế giới thứ hai, cần kiên định bảo vệ trật tự quốc tế sau chiến tranh, bảo vệ tôn chỉ của Hiến chương Liên hợp quốc và bảo vệ những thành quả chiến thắng trong Chiến tranh thế giới thứ hai mà nhân loại đã phải rất vất vả mới giành được.

Vũ khí hạt nhân là "thanh kiếm Damocles" treo trên đầu nhân loại. Cần tiến tới cấm hoàn toàn và tiêu hủy triệt để vũ khí hạt nhân, cuối cùng xây dựng một thế giới không có vũ khí hạt nhân.

Chiến tranh hạt nhân không thể chiến thắng và cũng không được phép tiến hành. Cần nỗ lực bằng mọi cách để ngăn chặn chiến tranh hạt nhân, tuân thủ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân và duy trì ổn định chiến lược toàn cầu.

Thứ ba, kiên trì hợp tác cùng thắng.

Ba nước có những thế mạnh và điều kiện phát triển khác nhau, tính bổ sung cho nhau về kinh tế rất mạnh, có thể phát huy ưu thế riêng, trao đổi những gì mình có để đáp ứng những gì mình cần.

Cần từ bỏ tư duy Chiến tranh lạnh, tăng cường hợp tác kinh tế và thương mại, kết nối những thế mạnh riêng của ba nước với tư cách là cường quốc tài nguyên, cường quốc sản xuất và cường quốc tiêu dùng, cùng nhau mở rộng chiếc bánh hợp tác, thực hiện thắng lợi cho cả hai bên và cùng có lợi cho tất cả các bên, chứ không được thực hiện "tách rời và cắt đứt chuỗi liên kết".

An ninh năng lượng toàn cầu đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Ba nước có thể tăng cường trao đổi và phối hợp, cùng nhau duy trì sự ổn định và thông suốt của chuỗi công nghiệp và chuỗi cung ứng năng lượng, bảo vệ sự an toàn và ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu.

Thứ tư, kiên trì đối thoại và tham vấn.

Giữa các nước lớn có bất đồng là điều khó tránh khỏi. Nếu không trao đổi, sự nghi kỵ sẽ lan rộng, những va chạm nhỏ cũng có thể phát triển thành xung đột lớn.

Ba nước cần duy trì giao lưu cấp cao thường xuyên, giữ cho các kênh đối thoại ở mọi cấp độ được thông suốt, thiết lập cơ chế trao đổi và phòng ngừa khủng hoảng, bảo đảm giảm thiểu những nhận định sai lầm, kiểm soát được bất đồng và không để va chạm leo thang.

Hiện nay, các cuộc xung đột trên thế giới liên tục diễn ra, các điểm nóng quốc tế hết vấn đề này lại nổi lên vấn đề khác. Cộng đồng quốc tế mong muốn các nước lớn đóng vai trò nhiều hơn trong việc khuyên giải hòa bình và thúc đẩy đàm phán.

Trung Quốc, Nga và Mỹ cần tiếp tục thúc đẩy các bên liên quan trong xung đột ngồi lại với nhau, tiến hành đàm phán, giải quyết các tranh chấp bằng các biện pháp chính trị và ngoại giao.
II. Bốn nguyên tắc hòa bình và hợp tác, nhưng lợi ích của ba nước có giống nhau?

Đọc bốn quan điểm của Tập Cận Bình, có thể thấy đây là một thông điệp ngoại giao được xây dựng khá chặt chẽ. Tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình, hợp tác cùng thắng và đối thoại giải quyết bất đồng đều là những nguyên tắc có sức thuyết phục, khó có quốc gia nào công khai phản đối.

Không ai muốn chiến tranh, nhất là chiến tranh giữa các cường quốc hạt nhân. Không ai phản đối hợp tác kinh tế cùng có lợi. Cũng không ai muốn những bất đồng nhỏ biến thành xung đột lớn.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở tính đúng đắn của những nguyên tắc này, mà nằm ở chỗ: Nếu thực hiện bốn nguyên tắc đó, nước nào sẽ được hưởng lợi nhiều nhất?

Để trả lời, cần nhìn vào tương quan sức mạnh và vị thế kinh tế của ba nước.

Xét về sức mạnh quân sự tổng thể, Mỹ vẫn đứng đầu thế giới, Nga có sức mạnh quân sự và hạt nhân đặc biệt lớn, còn Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng năng lực quân sự, nhất là hải quân, công nghiệp quốc phòng và tên lửa chiến lược.

Về kinh tế, Mỹ vẫn là nền kinh tế lớn nhất thế giới tính theo GDP danh nghĩa, Trung Quốc đứng thứ hai, còn Nga có quy mô nhỏ hơn đáng kể. GDP bình quân đầu người của Mỹ cao gấp nhiều lần hai nước còn lại; Nga cũng cao hơn Trung Quốc nếu xét theo GDP bình quân đầu người danh nghĩa. Nhưng Trung Quốc có dân số đông nhất, quy mô sản xuất công nghiệp rất lớn và một hệ thống huy động nguồn lực có khả năng chống chịu rất mạnh trước những sức ép bên ngoài.

Ba nước vì thế có những lợi thế rất khác nhau.

Mỹ có sức mạnh tài chính, công nghệ, quân sự, thị trường tiêu dùng và mạng lưới đồng minh toàn cầu. Nga có tài nguyên thiên nhiên, năng lượng, vũ khí hạt nhân và vị thế địa chính trị. Trung Quốc có quy mô dân số, năng lực sản xuất công nghiệp, cơ sở hạ tầng và khả năng tổ chức các chuỗi cung ứng ở quy mô lớn.

Những khác biệt này tạo ra một tương quan đặc biệt: Mỹ là cường quốc đang giữ vị trí dẫn đầu, Nga là cường quốc có sức mạnh chiến lược lớn nhưng nền kinh tế hạn chế hơn, còn Trung Quốc là cường quốc đang trỗi dậy và có tham vọng thay đổi tương quan quyền lực thế giới.

Chính vì vậy, cùng một lời kêu gọi chung sống hòa bình nhưng lợi ích mà mỗi nước nhận được không giống nhau.
III. Nguyên tắc thứ nhất: Tôn trọng lẫn nhau - yêu cầu bình đẳng trong một thế giới không bình đẳng về sức mạnh

Ông Tập nhấn mạnh việc tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, chế độ chính trị, con đường phát triển, lợi ích cốt lõi và những mối quan tâm lớn của nhau; đồng thời không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác. Xét về nguyên tắc, đây là những yêu cầu hợp lý. Mọi quốc gia đều có quyền lựa chọn con đường phát triển của mình và không thể chấp nhận việc nước khác tùy tiện áp đặt ý chí.

Tuy nhiên, cần đặt nó trong bối cảnh lịch sử và tương quan sức mạnh. Trung Quốc muốn Mỹ và Nga: Thừa nhận chế độ chính trị và con đường phát triển của Trung Quốc. Không can thiệp vào công việc nội bộ Trung Quốc. Tôn trọng các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc. Không vượt qua những giới hạn mà Trung Quốc xác định. Đây là những yêu cầu rất có lợi cho Trung Quốc, đặc biệt trong vấn đề Đài Loan, Biển Đông, công nghệ và cạnh tranh địa chính trị.

Vấn đề nằm ở chỗ: khi một nước có sức mạnh vượt trội, họ thường muốn duy trì khả năng tác động đến trật tự quốc tế và hành vi của các nước khác. Khi một nước đang trỗi dậy, họ lại muốn các nước khác cam kết không can thiệp và không cản trở quá trình phát triển của mình.

Vì vậy, nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau có ý nghĩa khác nhau đối với Mỹ và Trung Quốc. Mỹ phải chấp nhận một Trung Quốc có sức mạnh ngày càng lớn, trong khi Trung Quốc không phải chấp nhận một vai trò can thiệp tương ứng của Mỹ vào những vấn đề mà Bắc Kinh xác định là lợi ích cốt lõi. Đây chính là sự khác biệt.

Thứ hai, trong quan hệ quốc tế, khái niệm "lợi ích cốt lõi" thường có nội hàm rất rộng và không phải lúc nào các nước cũng hiểu giống nhau. Đối với Trung Quốc, những vấn đề liên quan đến Đài Loan, chế độ chính trị, an ninh và chủ quyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trung Quốc muốn Mỹ và các nước khác thừa nhận những giới hạn mà Bắc Kinh xác định, không can thiệp vào những vấn đề mà Trung Quốc coi là công việc nội bộ.

Đối với Mỹ, lợi ích cốt lõi lại bao gồm an ninh của các đồng minh, tự do hàng hải, sự ổn định của hệ thống thương mại quốc tế, quyền tiếp cận công nghệ và duy trì ảnh hưởng chiến lược tại các khu vực quan trọng.

Như vậy, lợi ích cốt lõi của các bên có nhiều điểm chồng lên nhau; do đó yêu cầu tôn trọng lẫn nhau không tự động giải quyết được xung đột lợi ích. Nó chỉ đặt ra một khuôn khổ để các bên không sử dụng sức mạnh tùy tiện áp đặt lên nhau.

Nếu Mỹ chấp nhận nguyên tắc không can thiệp và tôn trọng các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc theo cách diễn giải rộng nhất của Bắc Kinh, Mỹ sẽ phải điều chỉnh đáng kể cách thức thực hiện chính sách đối với Trung Quốc. Ngược lại, Trung Quốc cũng phải tôn trọng các lợi ích an ninh và những cam kết quốc tế của Mỹ. Vấn đề là những giới hạn đó nằm ở đâu và ai có quyền xác định chúng.
IV. Nguyên tắc thứ hai: Chung sống hòa bình – ai cần thời gian hơn?

Đây có lẽ là nguyên tắc có ý nghĩa chiến lược lớn nhất đối với Trung Quốc. Ông Tập cho rằng "Bẫy Thucydides" không phải là số phận đã được định trước, ba nước cần trở thành đối tác, bạn bè, không xung đột, không đối đầu.

Bẫy Thucydides là cách diễn giải về nguy cơ chiến tranh khi một cường quốc đang trỗi dậy thách thức vị thế của một cường quốc đang thống trị. Lịch sử cho thấy sự thay đổi tương quan quyền lực thường làm gia tăng nghi kỵ và cạnh tranh, nhưng chiến tranh không phải là kết quả tất yếu.

Tôi đồng ý rằng không có lý do gì để Mỹ và Trung Quốc phải đi đến chiến tranh. Một cuộc xung đột quân sự giữa hai nước, đặc biệt nếu leo thang thành chiến tranh hạt nhân, sẽ gây thiệt hại khủng khiếp cho toàn thế giới.

Nhưng cần nhìn vấn đề từ góc độ lợi ích chiến lược. Trung Quốc đang trong quá trình tích lũy sức mạnh kinh tế, công nghệ và quân sự. Nước này cần thời gian để thu hẹp khoảng cách với Mỹ, mở rộng năng lực công nghiệp, phát triển các ngành công nghệ cao và củng cố vị thế quốc tế. Một môi trường hòa bình, không có đối đầu quân sự và không bị gián đoạn nghiêm trọng trong thương mại quốc tế sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đó. Nói cách khác, hòa bình giúp Trung Quốc tiếp tục phát triển mà không phải tiêu tốn những nguồn lực khổng lồ cho một cuộc đối đầu trực tiếp với Mỹ.

Nga cũng có lợi ích tương tự. Sau nhiều năm chịu sức ép từ phương Tây, Nga cần môi trường ổn định để duy trì nền kinh tế, phát triển công nghiệp, củng cố quốc phòng và khai thác các lợi thế tài nguyên.

Nhưng Mỹ thì khác. Mỹ đang nắm giữ vị trí cường quốc hàng đầu thế giới. Đối với Mỹ, vấn đề không chỉ là tránh chiến tranh mà còn là duy trì khoảng cách sức mạnh với các đối thủ. Nếu Mỹ chỉ quan tâm đến hòa bình mà không quan tâm đến việc duy trì năng lực cạnh tranh, Trung Quốc có thể tiếp tục tích lũy sức mạnh và thu hẹp khoảng cách với Mỹ. Đây là một sự bất đối xứng về lợi ích thời gian. Lợi ích của Trung Quốc từ nguyên tắc này là rất rõ.

Xét về kinh tế chính trị, chúng ta phải đặt câu hỏi: Nếu một nước đang tăng trưởng nhanh, liên tục mở rộng năng lực sản xuất, công nghệ, quân sự và ảnh hưởng quốc tế, còn nước đang dẫn đầu lại cam kết không ngăn cản quá trình đó, thì sau 20–30 năm tương quan sức mạnh sẽ thay đổi theo hướng nào?

Trung Quốc muốn một trật tự quốc tế hòa bình để tiếp tục tích lũy sức mạnh, nhưng Mỹ không thể chấp nhận hòa bình bằng mọi giá nếu điều đó đồng nghĩa với việc từng bước đánh mất vị thế dẫn đầu. Đây là mâu thuẫn chiến lược cơ bản mà các nguyên tắc của ông Tập chưa giải quyết được.
V. Nguyên tắc thứ ba: Hợp tác cùng thắng - Nga cung cấp tài nguyên, Trung Quốc sản xuất, Mỹ tiêu dùng?

Là một người dạy về kinh tế, tôi đặc biệt chú ý đến cách ông Tập mô tả lợi thế kinh tế của ba nước. Ông cho rằng Trung Quốc, Nga và Mỹ có những điều kiện phát triển khác nhau, tính bổ sung kinh tế mạnh, cần kết nối thế mạnh của các cường quốc tài nguyên, cường quốc sản xuất và cường quốc tiêu dùng để mở rộng chiếc bánh hợp tác.

Nếu đặt ba nước vào cách phân công này, có thể hình dung một mô hình hợp tác kinh tế quốc tế như sau: Trung Quốc đảm nhận vai trò trung tâm sản xuất công nghiệp, cung cấp hàng hóa, máy móc, thiết bị và các sản phẩm chế tạo. Nga cung cấp năng lượng, khoáng sản, nguyên liệu và những tài nguyên thiết yếu cho sản xuất.- Mỹ cung cấp thị trường tiêu dùng lớn, sức mua, vốn, công nghệ và các dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Cách phân công này có vẻ rất hợp lý theo đúng nguyên tắc lợi thế so sánh của kinh tế học quốc tế. Mỗi nước tập trung vào thế mạnh của mình, trao đổi với nhau và cùng mở rộng quy mô thương mại. Trung Quốc có năng lực sản xuất, Nga có tài nguyên, Mỹ có thị trường tiêu dùng. Mỗi nước phát huy lợi thế của mình, trao đổi hàng hóa và cùng thu được lợi ích.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu hỏi quan trọng nhất là: Ai sẽ nắm giữ những khâu có giá trị gia tăng cao nhất, công nghệ cốt lõi và quyền kiểm soát các chuỗi cung ứng chiến lược?

Một quốc gia sản xuất với quy mô lớn không chỉ thu được lợi nhuận từ việc bán hàng hóa. Quá trình sản xuất còn tạo ra hàng loạt lợi thế tích lũy: vốn, công nghệ, kỹ năng lao động, kinh nghiệm quản lý, mạng lưới doanh nghiệp, năng lực nghiên cứu và phát triển, cùng khả năng cải tiến sản phẩm.

Những lợi thế này có tính cộng dồn. Sản xuất càng nhiều, doanh nghiệp càng có điều kiện học hỏi, cải tiến công nghệ, giảm chi phí và nâng cao năng suất. Khi đạt đến quy mô đủ lớn, một quốc gia có thể hình thành những hệ sinh thái công nghiệp mà đối thủ rất khó thay thế trong thời gian ngắn.

Đây chính là sức mạnh đặc biệt của Trung Quốc. Trong nhiều thập niên, Trung Quốc đã xây dựng được một hệ thống sản xuất công nghiệp có quy mô rất lớn, từ hàng tiêu dùng, máy móc, thiết bị điện, hóa chất đến ô tô điện, pin và nhiều lĩnh vực công nghệ cao. Nếu tiếp tục được tiếp cận các thị trường lớn, nguồn vốn, công nghệ và tài nguyên quốc tế trong một môi trường hòa bình, Trung Quốc có thể tiếp tục mở rộng năng lực sản xuất và tích lũy sức mạnh kinh tế.

Nga cũng có lợi ích rõ ràng. Nước này có thể khai thác tài nguyên, xuất khẩu năng lượng và nguyên liệu, thu về nguồn lực để phát triển kinh tế và duy trì vị thế cường quốc.

Nhưng đối với Mỹ, cách phân công này đặt ra một vấn đề khác. Mỹ là một trong vài thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới. Sức mua của người dân Mỹ tạo ra nhu cầu khổng lồ đối với hàng hóa toàn cầu. Điều đó mang lại lợi ích cho các nhà sản xuất ở Trung Quốc và nhiều quốc gia khác. Trong nhiều năm, hàng hóa Trung Quốc đã giúp người tiêu dùng Mỹ tiếp cận sản phẩm với giá cạnh tranh, đồng thời giúp các doanh nghiệp Mỹ giảm chi phí sản xuất và tăng lợi nhuận. Về ngắn hạn, đây là một quan hệ có lợi cho cả hai bên.

Nhưng về dài hạn, nếu quá nhiều hoạt động sản xuất chuyển ra nước ngoài, Mỹ có nguy cơ đánh mất những năng lực công nghiệp quan trọng. Khi các nhà máy, nhà cung cấp, lao động kỹ thuật và hệ thống doanh nghiệp phụ trợ biến mất, việc khôi phục chúng không hề đơn giản.

Một quốc gia có thể nhập khẩu hàng hóa với giá rẻ, nhưng không thể dễ dàng nhập khẩu năng lực sản xuất đã mất đi của chính mình. Hơn nữa, sản xuất không chỉ tạo ra hàng hóa. Nó còn tạo ra nhu cầu nghiên cứu, đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển thiết bị và nâng cao năng suất. Những ngành công nghiệp nền tảng thường có tác động lan tỏa rất lớn đến toàn bộ nền kinh tế.

Đây là lý do Mỹ ngày càng quan tâm đến việc đưa sản xuất trở lại trong nước, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong những ngành chiến lược.

Tuy nhiên, thực tế Mỹ không phải chỉ có tiêu dùng. Mỹ vẫn nắm giữ những lợi thế hàng đầu thế giới về tài chính, thiết kế, phần mềm, công nghệ lõi, sở hữu trí tuệ, nghiên cứu khoa học và các doanh nghiệp đa quốc gia. Giá trị của một sản phẩm không chỉ nằm ở nơi sản phẩm được lắp ráp.

Một chiếc điện thoại sản xuất tại Trung Quốc không có nghĩa toàn bộ giá trị của nó thuộc về Trung Quốc. Thiết kế, hệ điều hành, chip, bằng sáng chế, thương hiệu và phân phối có thể tạo ra phần giá trị rất lớn ở các quốc gia khác. Nhưng cũng không thể vì thế mà xem nhẹ vai trò của sản xuất ra của cải vật chất. Nếu một nước để mất quá nhiều năng lực chế tạo, đặc biệt trong các ngành công nghiệp nền tảng và công nghệ chiến lược, thì về lâu dài, lợi thế công nghệ và tài chính của nước đó cũng có thể bị ảnh hưởng.

Tương tự, đồng USD có thể giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng tài chính toàn cầu, nhưng đồng USD không thể tự sản xuất máy móc, thiết bị bán dẫn, pin, động cơ hay những sản phẩm thiết yếu khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn.

Một nền kinh tế mạnh cần cả năng lực tài chính, công nghệ và năng lực sản xuất. Vì vậy, điều Mỹ lo ngại không đơn thuần là nhập siêu với Trung Quốc, mà là nguy cơ Trung Quốc trở thành trung tâm sản xuất không thể thay thế của thế giới, trong khi Mỹ ngày càng phụ thuộc vào năng lực sản xuất bên ngoài. Đó là sự khác biệt giữa lợi ích thương mại trước mắt và lợi ích chiến lược lâu dài.
VI. Nguyên tắc thứ tư: Đối thoại và tham vấn - hòa bình nhưng không từ bỏ cạnh tranh

Nguyên tắc cuối cùng của ông Tập là duy trì đối thoại, tham vấn, thiết lập cơ chế phòng ngừa khủng hoảng và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp chính trị, ngoại giao. Đây là nguyên tắc cả ba nước đều có lợi ích rõ ràng.

Mỹ không muốn một cuộc chiến trực tiếp với Trung Quốc. Trung Quốc cũng không muốn một cuộc chiến có thể phá hủy những thành quả phát triển kinh tế trong nhiều thập niên. Nga cũng cần duy trì vị thế và tránh bị cuốn vào những cuộc đối đầu vượt quá khả năng chịu đựng của nền kinh tế. Đối thoại giúp các bên hiểu rõ giới hạn của nhau, giảm nguy cơ tính toán sai lầm và tránh những xung đột không mong muốn.

Tuy nhiên, đối thoại không đồng nghĩa với việc từ bỏ cạnh tranh. Mỹ có thể đối thoại với Trung Quốc về kiểm soát vũ khí hạt nhân, đồng thời cạnh tranh quyết liệt trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo. Mỹ có thể hợp tác thương mại với Trung Quốc, nhưng vẫn tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng và bảo vệ những ngành công nghiệp chiến lược. Tương tự, Trung Quốc có thể kêu gọi hợp tác cùng có lợi, nhưng vẫn tiếp tục phát triển công nghệ, mở rộng năng lực quân sự và củng cố ảnh hưởng quốc tế.

Hai hoạt động này không hề mâu thuẫn. Đó là cách các cường quốc vừa kiểm soát nguy cơ chiến tranh, vừa bảo vệ lợi ích của mình. Vì thế, nguyên tắc đối thoại và tham vấn có lợi cho cả ba nước. Nhưng nếu xét về thời gian, nó cũng tạo điều kiện để Trung Quốc tiếp tục tích lũy sức mạnh mà không phải đối đầu trực tiếp với Mỹ. Nga cũng có thêm cơ hội củng cố vị thế và khai thác lợi thế địa chính trị. Mỹ tránh được những chi phí khổng lồ của chiến tranh, nhưng vẫn phải duy trì năng lực cạnh tranh nếu không muốn bị vượt qua.
VII. Mỹ có thể chấp nhận một trật tự như vậy không?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất. Nếu nhìn từ góc độ kinh tế học, mô hình ba nước bổ sung cho nhau có vẻ rất hợp lý. Nga cung cấp tài nguyên, Trung Quốc sản xuất, Mỹ tiêu dùng. Ba nước trao đổi hàng hóa, mở rộng thương mại, cùng phát triển và tránh chiến tranh.

Nhưng kinh tế học về lợi thế so sánh không thể giải thích đầy đủ quan hệ giữa các cường quốc, vì các quốc gia không chỉ tối đa hóa lợi ích thương mại. Họ còn quan tâm đến an ninh, quyền lực, vị thế quốc tế và khả năng kiểm soát những nguồn lực chiến lược.

Một nước có thể chấp nhận nhập khẩu nhiều hàng hóa từ nước khác vì điều đó giúp người tiêu dùng tiết kiệm chi phí. Nhưng nước đó khó có thể chấp nhận phụ thuộc vào đối thủ trong những lĩnh vực quyết định an ninh quốc gia.

Vì thế có ba lý do khiến Mỹ khó chấp nhận cách phân công kinh tế mà Trung Quốc đề xuất.

Thứ nhất, Mỹ không thể tự nguyện từ bỏ vị thế dẫn đầu.

Mỹ đã xây dựng vị thế siêu cường trong nhiều thập niên nhờ sự kết hợp giữa công nghiệp, khoa học, công nghệ, tài chính, quân sự và hệ thống đồng minh. Nếu Trung Quốc tiếp tục mở rộng năng lực sản xuất và công nghệ, khoảng cách giữa hai nước có thể tiếp tục thu hẹp. Mỹ không thể chỉ dựa vào những lợi thế đã có trong quá khứ để bảo đảm vị thế của mình trong tương lai.

Điều đó giải thích tại sao cạnh tranh Mỹ - Trung không chỉ là vấn đề thuế quan hay thâm hụt thương mại, mà còn là cuộc cạnh tranh về công nghệ, công nghiệp, năng lực đổi mới và ảnh hưởng quốc tế.

Thứ hai, Mỹ không thể để Trung Quốc kiểm soát quá nhiều mắt xích sản xuất chiến lược.

Trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau, nước kiểm soát những khâu sản xuất quan trọng có thể có ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh tế của các nước khác. Nếu một quốc gia phụ thuộc quá nhiều vào nguồn cung từ bên ngoài đối với những sản phẩm thiết yếu, họ có thể gặp khó khăn khi xảy ra khủng hoảng, xung đột hoặc gián đoạn thương mại.

Vì vậy, Mỹ không nhất thiết phải đưa toàn bộ sản xuất trở lại trong nước. Nhưng Mỹ cần duy trì năng lực tự sản xuất hoặc có khả năng tiếp cận các nguồn cung thay thế trong những ngành có ý nghĩa chiến lược.

Thứ ba, Mỹ không thể chỉ dựa vào sức mạnh tài chính và đồng USD mãi mãi.

Đồng USD là một trong những nền tảng quyền lực quan trọng nhất của Mỹ. Hệ thống tài chính, thị trường vốn và khả năng huy động nguồn lực toàn cầu giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng vượt xa quy mô sản xuất trong nước.

Nhưng sức mạnh tài chính không tồn tại hoàn toàn độc lập với nền tảng kinh tế thực. Một nền kinh tế có năng lực công nghệ và sản xuất mạnh sẽ có khả năng tạo ra sản phẩm mới, nâng cao năng suất, mở rộng xuất khẩu và duy trì sức cạnh tranh. Nếu nền tảng đó suy yếu kéo dài, sức mạnh tài chính cũng không thể đứng ngoài những hệ quả.

Do đó, Mỹ phải duy trì đồng thời cả ba trụ cột: tài chính, công nghệ và sản xuất. Nói cách khác, Mỹ có thể chấp nhận hợp tác kinh tế với Trung Quốc, nhưng không thể chấp nhận một tương lai trong đó Trung Quốc ngày càng nắm giữ năng lực sản xuất và công nghệ, còn Mỹ chỉ đóng vai trò cung cấp thị trường tiêu thụ.
VIII. Ai thực sự được lợi nhiều nhất từ bốn nguyên tắc?

Nếu xét trên phương diện lợi ích chiến lược dài hạn, tôi cho rằng Trung Quốc có khả năng là nước hưởng lợi nhiều nhất từ bốn nguyên tắc này, Nga đứng ở vị trí tiếp theo, còn Mỹ phải đối mặt với bài toán khó khăn nhất.

Trung Quốc được hưởng lợi từ môi trường hòa bình, không bị đối đầu trực tiếp, có thêm thời gian để mở rộng sản xuất, tích lũy vốn, phát triển công nghệ và tăng cường sức mạnh quân sự. Đồng thời, nước này muốn duy trì khả năng tiếp cận các thị trường, nguồn tài nguyên và công nghệ quốc tế.

Nga cũng có lợi rất lớn. Với vị thế cường quốc tài nguyên và năng lực quân sự chiến lược, Nga có thể tiếp tục duy trì vai trò quan trọng trong quan hệ quốc tế, xuất khẩu năng lượng và nguyên liệu, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tích lũy tiềm lực dài hạn. Tuy nhiên, hạn chế về quy mô kinh tế, dân số, công nghệ và cơ cấu sản xuất khiến Nga khó có thể hưởng lợi từ mô hình phân công này ở mức độ tương tự Trung Quốc.

Mỹ có lợi từ việc duy trì hòa bình, tránh chiến tranh, tiếp tục tiếp cận hàng hóa giá cạnh tranh và khai thác những lợi thế tài chính, công nghệ, thị trường của mình. Nhưng Mỹ phải đối mặt với nguy cơ suy giảm năng lực sản xuất nếu quá phụ thuộc vào các trung tâm công nghiệp bên ngoài.

Điều đáng chú ý là ba nước có thể cùng được lợi về thương mại trong ngắn hạn, nhưng lợi ích tích lũy sức mạnh trong dài hạn lại không giống nhau.

Một quốc gia mở rộng sản xuất có thể tích lũy vốn, công nghệ, kinh nghiệm và năng lực tổ chức. Một quốc gia cung cấp tài nguyên có thể thu được nguồn thu lớn, nhưng nếu không phát triển được công nghiệp chế biến và công nghệ thì khó tạo ra sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế tương ứng. Một quốc gia tiêu dùng có thể hưởng lợi từ hàng hóa giá rẻ, nhưng nếu năng lực sản xuất trong nước bị thu hẹp quá mức thì sẽ phải đối mặt với những rủi ro chiến lược. Đó là lý do không thể chỉ nhìn vào lợi ích thương mại để đánh giá lợi ích quốc gia.
IX. Kết luận

Tôi cho rằng bốn nguyên tắc của Tập Cận Bình có hai tầng ý nghĩa. Ở tầng thứ nhất, đó là những nguyên tắc ngoại giao hợp lý: tôn trọng lẫn nhau, tránh chiến tranh, hợp tác kinh tế và giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Đây là những điều cần thiết để duy trì hòa bình thế giới.

Ở tầng thứ hai, đó là một thông điệp chiến lược về trật tự quốc tế mà Trung Quốc mong muốn. Một trật tự trong đó Trung Quốc được thừa nhận là cường quốc bình đẳng, có không gian phát triển rộng lớn, không bị đối đầu và có thể tiếp tục mở rộng năng lực kinh tế, công nghệ, quân sự. Điều này không có gì khó hiểu. Bất kỳ quốc gia nào đang trỗi dậy cũng muốn có môi trường quốc tế thuận lợi để phát triển.

Nhưng Mỹ cũng có những lợi ích chiến lược chính đáng của mình. Mỹ không thể chỉ quan tâm đến việc duy trì hòa bình mà bỏ qua sự thay đổi tương quan sức mạnh. Mỹ cũng không thể chấp nhận một sự phân công kinh tế khiến mình ngày càng phụ thuộc vào năng lực sản xuất của đối thủ cạnh tranh.

Vì vậy, một trật tự thế giới bền vững không thể chỉ dựa trên lời kêu gọi hòa bình, mà phải dựa trên sự cân bằng lợi ích và khả năng cùng phát triển của các quốc gia.

Trung Quốc muốn một trật tự quốc tế hòa bình để tiếp tục tích lũy sức mạnh, nhưng Mỹ không thể chấp nhận hòa bình bằng mọi giá nếu điều đó đồng nghĩa với việc từng bước đánh mất vị thế dẫn đầu. Đó là mâu thuẫn chiến lược lớn nhất phía sau bốn nguyên tắc của Tập Cận Bình.

Và cũng vì vậy, câu hỏi cuối cùng không phải là ba nước có thể hợp tác với nhau hay không, mà là: Họ có thể hợp tác mà không làm thay đổi bất lợi tương quan sức mạnh của chính mình hay không? Đây mới là bài toán khó mà Mỹ, Nga và Trung Quốc đều phải tìm cách giải quyết trong nhiều thập niên tới.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét