Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

AI: KHI HIỆU QUẢ KINH TẾ LẤN ÁT TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI

AI VÀ NGHỊCH LÝ TIẾN BỘ: KHI HIỆU QUẢ KINH TẾ LẤN ÁT TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI
AI đang mở ra một cuộc cách mạng công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ đời sống kinh tế và xã hội. Chỉ trong vài năm, trí tuệ nhân tạo đã có thể thực hiện nhiều công việc mà trước đây con người phải mất nhiều năm học tập và tích lũy kinh nghiệm mới làm được. Từ viết lách, dịch thuật, lập trình, phân tích dữ liệu đến tư vấn chuyên môn, AI đang từng bước tung hoành những lĩnh vực vốn được xem là lợi thế riêng của con người.
Không thể phủ nhận những lợi ích to lớn mà công nghệ này mang lại. AI giúp tăng năng suất lao động, rút ngắn thời gian sản xuất, giảm chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Một công việc trước đây cần mười người thực hiện có thể chỉ cần một vài người cùng với sự hỗ trợ của AI. Một doanh nghiệp nhỏ cũng có thể sử dụng những công cụ trí tuệ nhân tạo để thực hiện các công việc mà trước đây chỉ những doanh nghiệp lớn mới đủ nguồn lực thuê nhân sự chuyên môn.

Nhưng chính ở đây lại xuất hiện một vấn đề chúng ta cần suy nghĩ nghiêm túc: Nếu AI giúp doanh nghiệp sản xuất nhiều hơn với ít lao động hơn, thì điều gì sẽ xảy ra với những người lao động bị thay thế? Và nếu tất cả doanh nghiệp đều tìm cách giảm nhân công để tăng lợi nhuận, liệu thành quả của cuộc cách mạng công nghệ này có thực sự mang lại một xã hội tốt đẹp hơn?

1. Khi hiệu quả kinh tế trở thành mối đe dọa đối với việc làm

Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp luôn có động cơ tối đa hóa lợi nhuận. Giảm chi phí sản xuất, trong đó có chi phí tiền lương, là một trong những cách trực tiếp để thực hiện mục tiêu ấy. Vì vậy, khi xuất hiện một công nghệ có thể thay thế lao động với chi phí thấp hơn, việc doanh nghiệp tìm cách ứng dụng nó là điều hoàn toàn dễ hiểu.

AI càng phát triển, động cơ này càng mạnh mẽ. Một công ty có thể giảm hàng trăm nhân viên hành chính, kế toán, chăm sóc khách hàng, biên tập nội dung hoặc phân tích dữ liệu bằng cách sử dụng các hệ thống AI. Những công việc vốn cần nhiều lao động trí óc giờ đây có thể được tự động hóa ở mức độ ngày càng cao.

Đối với từng doanh nghiệp, đây có thể là một quyết định kinh doanh hợp lý. Nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn doanh nghiệp cùng thực hiện những quyết định tương tự, vấn đề không còn nằm trong phạm vi quản trị doanh nghiệp mà trở thành một vấn đề kinh tế – xã hội.


Điều đáng chú ý là nguy cơ này không chỉ xuất hiện trong các ngành sản xuất hay dịch vụ mà còn lan sang cả lĩnh vực giáo dục, một ngành nghề lâu nay được xem là tương đối ổn định và đòi hỏi trình độ chuyên môn cao. Trong một bài viết tôi từng đọc về những lĩnh vực có nguy cơ mất việc làm lớn nhất do AI, nghề giáo cũng được xếp vào nhóm có nguy cơ cao. Điều này không phải không có cơ sở.

Tại trường đại học nơi chúng tôi làm việc, việc sử dụng học liệu số ngày càng phổ biến. Sinh viên có thể tự học thông qua hệ thống bài giảng, tài liệu số, đồng thời sử dụng AI để giải đáp thắc mắc, hướng dẫn học tập và hỗ trợ giải quyết bài tập. Những công việc trước đây cần giảng viên trực tiếp thực hiện nay có thể được thay thế một phần bằng học liệu số và các công cụ trí tuệ nhân tạo. Khi một giảng viên có thể sử dụng AI để hỗ trợ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn sinh viên, nhu cầu tuyển dụng giảng viên theo phương thức truyền thống chắc chắn sẽ chịu áp lực. Nếu xu hướng này tiếp tục, tình trạng dư thừa giảng viên ở một số lĩnh vực hoàn toàn có thể xảy ra.

Điều đáng suy nghĩ là giáo viên không phải một nghề lao động giản đơn. Đó là những người đã trải qua nhiều năm đào tạo, tích lũy kiến thức và kinh nghiệm chuyên môn. Nếu ngay cả những người có trình độ thạc sĩ, tiến sĩ cũng đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi AI, cho thấy phạm vi tác động của cuộc cách mạng này lớn đến mức nào.

Hơn nữa, giáo dục không đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Người thầy còn có vai trò khơi gợi tư duy, định hướng nhận thức, đánh giá năng lực và đồng hành với sự trưởng thành của người học. AI có thể giúp sinh viên tiếp cận tri thức dễ dàng hơn, nhưng không có nghĩa là mọi giá trị của người thầy đều có thể được thay thế.

Tuy nhiên, từ góc độ sử dụng lao động, doanh nghiệp hay cơ sở giáo dục có thể không cần phân biệt đầy đủ những giá trị ấy khi quyết định cắt giảm chi phí. Và đó chính là vấn đề: những gì có giá trị đối với xã hội chưa chắc đã được thị trường trả công tương xứng.

Việc làm không đơn thuần là phương tiện để một người kiếm sống. Nó còn tạo ra thu nhập để duy trì tiêu dùng, nuôi dưỡng gia đình, thực hiện các nghĩa vụ xã hội và tham gia vào đời sống cộng đồng. Việc làm cũng đem lại cho con người cảm giác về vị trí, vai trò và giá trị của mình trong xã hội.

Khi một người mất việc, họ không chỉ mất đi tiền lương. Họ có thể mất khả năng thanh toán các khoản vay, phải cắt giảm chi tiêu, trì hoãn những kế hoạch của gia đình và đối mặt với sự bất an kéo dài. Nếu tình trạng này xảy ra trên quy mô lớn, hậu quả sẽ vượt xa những khó khăn của từng cá nhân.

Hơn nữa, thất nghiệp hàng loạt còn có thể tạo ra một nghịch lý ngay trong nền kinh tế thị trường. Doanh nghiệp sử dụng AI để giảm chi phí và tăng năng suất, nhưng người lao động mất việc lại chính là những người tiêu dùng có thể mua sản phẩm của doanh nghiệp. Nếu thu nhập của một bộ phận lớn dân cư suy giảm, sức mua toàn xã hội sẽ bị ảnh hưởng. Hàng hóa có thể được sản xuất ngày càng nhiều với chi phí ngày càng thấp, nhưng thị trường tiêu thụ lại không tăng tương ứng.

Nói cách khác, năng lực sản xuất của nền kinh tế có thể tăng nhanh hơn khả năng tiêu dùng của xã hội.

Đây không phải là một nguy cơ có thể giải quyết chỉ bằng lời khuyên người lao động hãy học thêm kỹ năng mới. Không phải tất cả mọi người đều có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp, đặc biệt là những lao động lớn tuổi, những người có trình độ chuyên môn hạn chế hoặc đã dành phần lớn cuộc đời để tích lũy kinh nghiệm trong một nghề nghiệp cụ thể.

2. Tiến bộ công nghệ có đồng nghĩa với tiến bộ xã hội?

Lịch sử nhân loại đã chứng kiến nhiều cuộc cách mạng công nghệ làm thay đổi sâu sắc cơ cấu việc làm. Máy móc từng thay thế một phần lớn lao động thủ công trong nông nghiệp và công nghiệp. Máy tính và Internet tiếp tục làm biến đổi các ngành nghề dịch vụ và quản lý.

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều có những ngành nghề biến mất, đồng thời tạo ra những ngành nghề mới. Nhờ đó, nhân loại nhìn chung đã nâng cao đáng kể năng suất lao động và mức sống.

Tuy nhiên, không nên từ lịch sử ấy mà kết luận rằng cuộc cách mạng AI lần này chắc chắn sẽ diễn ra theo cách tương tự và mọi vấn đề việc làm sẽ tự động được giải quyết.

Điểm khác biệt quan trọng là các cuộc cách mạng công nghệ trước đây chủ yếu thay thế sức lao động cơ bắp và một số công việc có tính chất lặp lại. AI hiện nay đang tiến sâu vào những hoạt động trí tuệ, từ những công việc văn phòng thông thường đến các lĩnh vực đòi hỏi trình độ chuyên môn cao.

Mặt khác, tốc độ ứng dụng AI có thể nhanh hơn đáng kể so với tốc độ đào tạo lại và chuyển đổi nghề nghiệp của người lao động. Một ngành nghề có thể thay đổi chỉ trong vài năm, trong khi để một người lao động chuyển sang một lĩnh vực mới có thể cần nhiều năm học tập, tích lũy kinh nghiệm và đầu tư tài chính.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là tổng số việc làm mới được tạo ra có bù đắp số việc làm bị mất hay không. Chúng ta còn phải quan tâm đến thời gian chuyển đổi, chất lượng việc làm mới, mức thu nhập và khả năng tiếp cận những cơ hội mới của những người bị thay thế.

Một nền kinh tế có GDP tăng nhanh, năng suất lao động tăng cao nhưng một bộ phận lớn dân cư mất việc, thu nhập suy giảm và ngày càng khó tiếp cận những thành quả phát triển thì có thể được xem là một nền kinh tế tiến bộ hay không? Tôi cho rằng không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng những con số tăng trưởng.

3. Ai sẽ được hưởng thành quả của AI?

Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất của cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo. AI không tự nhiên xuất hiện. Nó được hình thành từ những thành tựu khoa học tích lũy qua nhiều thế hệ, từ dữ liệu do xã hội tạo ra, từ hệ thống giáo dục, nghiên cứu khoa học, hạ tầng công nghệ và những khoản đầu tư khổng lồ. Nói cách khác, sự phát triển của AI có đóng góp của toàn xã hội, chứ không chỉ của một vài doanh nghiệp sở hữu công nghệ.

Nhưng thành quả kinh tế do AI tạo ra có thể được phân phối rất không đồng đều. Những doanh nghiệp sở hữu nền tảng công nghệ, dữ liệu, vốn và năng lực tổ chức có thể thu được lợi ích rất lớn. Người lao động có kỹ năng cao, biết sử dụng AI cũng có thể nâng cao năng suất và thu nhập. Ngược lại, những người có công việc dễ bị tự động hóa có nguy cơ mất việc hoặc phải chấp nhận mức thu nhập thấp hơn.

Nếu phần lớn thành quả tăng năng suất được chuyển thành lợi nhuận của doanh nghiệp và thu nhập của một nhóm nhỏ người sở hữu vốn, trong khi người lao động phải gánh chịu chi phí của quá trình chuyển đổi, bất bình đẳng kinh tế có thể gia tăng.

Khi ấy, AI không chỉ làm thay đổi phương thức sản xuất mà còn có thể làm thay đổi tương quan phân phối thu nhập trong xã hội.

Một nền kinh tế có thể trở nên giàu có hơn về mặt tổng thể nhưng không phải mọi người đều sống tốt hơn. Tổng của cải tăng lên không đồng nghĩa với việc mọi thành viên trong xã hội đều được hưởng lợi từ sự gia tăng ấy.

Đây là lý do chúng ta không thể chỉ hỏi AI giúp doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu chi phí, tăng thêm bao nhiêu lợi nhuận hay nâng năng suất lên bao nhiêu phần trăm. Chúng ta còn phải hỏi thành quả ấy được phân phối như thế nào và những người bị ảnh hưởng bởi quá trình chuyển đổi sẽ được bảo vệ ra sao.

4. Cần một thước đo lớn hơn: Trách nhiệm xã hội

Tôi cho rằng trong kỷ nguyên AI, hiệu quả kinh tế vẫn rất quan trọng, nhưng không thể là thước đo duy nhất của tiến bộ công nghệ. Chúng ta cần có thêm một thước đo lớn hơn và quan trọng hơn: trách nhiệm xã hội.

Điều đó trước hết đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải nhìn nhận AI không chỉ như một công cụ thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng suất, mà còn như một yếu tố có thể làm thay đổi sâu sắc cấu trúc việc làm và phân phối thu nhập. Chính sách phát triển AI cần đi cùng chính sách đào tạo lại lao động, bảo hiểm thất nghiệp, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và những cơ chế phân phối thành quả công nghệ hợp lý hơn.

Đối với doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội không thể chỉ dừng lại ở những hoạt động từ thiện hay các chương trình đóng góp cộng đồng. Nó cần được thể hiện ngay trong cách doanh nghiệp ứng dụng công nghệ, tổ chức lại sản xuất và đối xử với người lao động. Nếu có thể nâng cao năng suất bằng AI nhưng vẫn tạo điều kiện để người lao động thích ứng, đào tạo lại và tham gia vào những công việc có giá trị cao hơn, đó sẽ là một cách ứng dụng công nghệ có trách nhiệm hơn.

Tất nhiên, không thể yêu cầu doanh nghiệp duy trì mọi vị trí việc làm bất kể hiệu quả kinh tế. Cũng không thể ngăn cản sự phát triển của AI để bảo vệ những công việc đã trở nên lỗi thời. Nhưng xã hội hoàn toàn có quyền và có trách nhiệm xây dựng những nguyên tắc để thành quả công nghệ không chỉ phục vụ lợi ích của một nhóm người.

Một mục tiêu đáng hướng tới là sử dụng AI để giải phóng con người khỏi những công việc nặng nhọc, nguy hiểm, đơn điệu và tốn nhiều thời gian, đồng thời mở rộng cơ hội để con người tập trung vào sáng tạo, chăm sóc, nghiên cứu và những hoạt động có ý nghĩa hơn đối với cuộc sống. Đó mới là cách tiến bộ công nghệ thực sự phục vụ con người.

5. Công nghệ phải phục vụ con người, chứ không phải ngược lại

AI chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển. Nhiều công việc sẽ biến mất, nhiều ngành nghề mới xuất hiện và cách thức tổ chức nền kinh tế sẽ thay đổi. Chúng ta không thể quay ngược bánh xe lịch sử, cũng không nên sợ hãi trước những tiến bộ công nghệ.

Nhưng có một điều không nên bị lãng quên: Mục đích cuối cùng của phát triển kinh tế không phải là tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm với ngày càng ít lao động, mà là làm cho cuộc sống của con người ngày càng tốt đẹp hơn.

Nếu một nền kinh tế có thể sản xuất nhiều hàng hóa hơn, cung cấp nhiều dịch vụ hơn và tạo ra nhiều của cải hơn nhờ AI, nhưng hàng triệu người lại mất đi sinh kế, lo lắng vì cuộc sống bất an và không được hưởng thành quả của tiến bộ công nghệ, thì chúng ta cần xem xét lại cách đánh giá sự phát triển ấy.

Công nghệ càng mạnh, trách nhiệm của con người trong việc định hướng và kiểm soát công nghệ càng lớn. Một xã hội văn minh không chỉ được đánh giá bằng việc nó sở hữu những công nghệ tiên tiến đến đâu, mà còn bằng cách nó sử dụng những công nghệ ấy để đối xử với các thành viên trong xã hội như thế nào.

Tôi hy vọng trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, dù là định hướng chính sách của nhà nước, định hướng giá trị của xã hội hay trách nhiệm của doanh nghiệp, chúng ta sẽ không chỉ sử dụng hiệu quả và chi phí làm hai thước đo, mà còn phải lấy trách nhiệm xã hội làm một thước đo lớn hơn và quan trọng hơn.

Đó là vì suy cho cùng, AI được tạo ra để phục vụ con người. Nếu con người lại trở thành đối tượng phải hy sinh cho những thành tựu của chính công nghệ do mình tạo ra, thì đó là một nghịch lý mà chúng ta không thể xem nhẹ.

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét