Nghịch lý học sinh giỏi: Xuất sắc trong nhà trường, thất bại trong cuộc đời

Nghịch lý học sinh giỏi: Xuất sắc trong nhà trường, thất bại trong cuộc đời

Người Việt Nam chúng ta ai chẳng mong con mình trở thành học sinh giỏi. Điểm mười, giấy khen, danh hiệu học sinh xuất sắc, trường chuyên, lớp chọn… tất cả đều là niềm tự hào của gia đình và thước đo thành công của nhà trường. Một đứa trẻ ngoan ngoãn, chăm chỉ, nghe lời thầy cô, làm hài lòng cha mẹ thường được xem là đứa trẻ có tương lai.

Nhưng có một nghịch lý ít được chúng ta chú ý: Nhiều người từng là học sinh giỏi, lớn lên lại trở thành những người luôn lo lắng, thiếu tự tin, làm gì cũng sợ sai, sợ thất bại và thường xuyên tự gây áp lực cho chính mình.

Họ học giỏi, làm việc chăm chỉ, có trách nhiệm, luôn cố gắng hoàn thành mọi việc thật tốt. Nhưng họ cũng rất khó chấp nhận một kết quả không như mong muốn, không dám từ chối yêu cầu của người khác, không dám đi chệch khỏi con đường đã được vạch sẵn. Ngay cả khi đã trưởng thành, có công việc và thu nhập ổn định, họ vẫn luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt.

Vì sao lại có nghịch lý ấy?

1. Một tuổi thơ được đào tạo để trở thành người hoàn hảo

Trong nhiều gia đình Việt Nam, từ khi còn nhỏ, trẻ em đã được đặt vào một hệ thống đánh giá khá đơn giản: học giỏi là có điểm cao, nghe lời là tốt, đứng đầu lớp là đáng tự hào.

Cha mẹ thường quan tâm con được mấy điểm, đứng thứ bao nhiêu, có được vào trường chuyên hay không. Thầy cô đánh giá học sinh chủ yếu qua kết quả học tập, ý thức kỷ luật và khả năng tuân thủ nội quy. Xã hội cũng dành nhiều sự ngưỡng mộ cho những đứa trẻ đạt thành tích cao.

Dần dần, nhiều đứa trẻ hình thành một niềm tin: muốn được yêu thương, công nhận và tôn trọng thì phải luôn làm tốt mọi việc. Trẻ học không chỉ để hiểu biết mà còn để làm hài lòng cha mẹ. Chúng cố gắng không phải chỉ vì muốn khám phá thế giới mà còn vì sợ bị điểm kém, sợ bị trách mắng, sợ thua kém bạn bè.

Có những đứa trẻ chưa từng được hỏi rằng chúng thích gì, muốn trở thành người như thế nào. Điều chúng thường xuyên được hỏi là hôm nay được mấy điểm, bài kiểm tra có đứng đầu không, kỳ thi tới có chắc đỗ không. Đó là cách một đứa trẻ dần đánh đồng giá trị bản thân với thành tích của mình.

2. Khi bước ra đời, những ưu điểm ngày nào lại trở thành gánh nặng

Ở trường học, mọi thứ tương đối rõ ràng. Có đề bài, có đáp án chính xác, có thầy cô chấm điểm theo từng mục, có bảng xếp hạng. Chỉ cần chăm chỉ, tuân thủ quy tắc và làm đúng yêu cầu, người học có thể đạt kết quả tốt.

Nhưng cuộc sống ngoài nhà trường hoàn toàn khác. Không có một đáp án đúng cho mọi lựa chọn. Chăm chỉ chưa chắc đã thành công, có bằng cấp tốt chưa chắc đã có công việc tốt, làm đúng quy trình chưa chắc đã tạo ra kết quả tốt. Đôi khi, người dám thử nghiệm, dám thay đổi và chấp nhận sai lầm lại có nhiều cơ hội hơn người luôn cố gắng làm mọi thứ thật hoàn hảo.

Trong công việc, người ta không chỉ cần một nhân viên chăm chỉ và nghe lời mà còn cần người biết suy nghĩ độc lập, phát hiện vấn đề, đưa ra sáng kiến và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Trong cuộc sống, không phải lúc nào nhẫn nhịn cũng là tốt, không phải cứ làm hài lòng mọi người thì sẽ được tôn trọng, càng không phải cứ đi theo con đường mà gia đình và xã hội lựa chọn thì sẽ có một cuộc đời hạnh phúc.

Những người quen sống bằng sự công nhận của người khác thường gặp khó khăn khi bước vào môi trường ấy. Họ không còn bảng điểm để biết mình đang đứng ở đâu, không còn thầy cô để chỉ dẫn phải làm gì, cũng không còn những lời khen ngợi thường xuyên.

Họ có thể làm việc rất tốt nhưng vẫn sợ mình chưa đủ giỏi. Họ có thể đạt được nhiều thành tựu nhưng luôn nhìn vào những người thành công hơn để tự đánh giá thấp bản thân.

Đáng buồn hơn, có người không dám thử một công việc mới, không dám thay đổi nghề nghiệp, không dám theo đuổi sở thích riêng chỉ vì sợ thất bại và sợ người khác đánh giá.

3. Hai kiểu người cùng học giỏi nhưng có thể có hai cuộc đời rất khác nhau

Không phải tất cả học sinh giỏi đều rơi vào tình trạng ấy. Có thể phân biệt tương đối hai kiểu động lực.

Một kiểu học giỏi vì muốn được người khác công nhận. Họ cần điểm cao để cha mẹ vui lòng, cần giấy khen để được thầy cô đánh giá tốt, cần thành tích để chứng minh mình không thua kém bạn bè. Khi trưởng thành, họ tiếp tục tìm kiếm sự công nhận ấy từ cấp trên, đồng nghiệp và xã hội.

Kiểu thứ hai học giỏi vì thực sự muốn hiểu biết, muốn khám phá và hoàn thiện bản thân. Họ có mục tiêu riêng, biết mình muốn gì và không quá phụ thuộc vào đánh giá của người khác. Khi thất bại, họ xem đó là kinh nghiệm để điều chỉnh chứ không phải bằng chứng cho thấy mình kém cỏi.

Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, hai kiểu người này có thể có thành tích giống nhau. Nhưng khi bước vào đời, sự khác biệt ngày càng bộc lộ.

Người thứ nhất dễ rơi vào trạng thái lo lắng, so sánh, tự trách và kiệt sức. Người thứ hai thường linh hoạt hơn, dám thay đổi và có khả năng chấp nhận những giai đoạn không thành công trong cuộc đời.

4. Một xã hội quá coi trọng thành tích có thể tạo ra những con người sợ thất bại

Vấn đề không chỉ nằm ở gia đình hay nhà trường mà còn liên quan đến cách xã hội đánh giá con người. Ở Việt Nam, áp lực thành tích xuất hiện từ rất sớm và kéo dài trong nhiều giai đoạn của cuộc đời. Khi còn nhỏ là điểm số, trường chuyên, lớp chọn. Khi trưởng thành là trường đại học, bằng cấp, chức danh, vị trí công tác, thu nhập, nhà cửa và những biểu hiện bên ngoài của sự thành đạt.

Con người dường như luôn phải chứng minh rằng mình đang tiến lên, đang thành công và không thua kém người khác. Trong môi trường như vậy, thất bại không đơn thuần được xem là một trải nghiệm để học hỏi mà nhiều khi trở thành một điều đáng xấu hổ. Một người đổi nghề, khởi nghiệp không thành công, thi trượt, mất việc hoặc có thu nhập thấp hơn bạn bè rất dễ bị đánh giá là kém cỏi.

Đó là lý do nhiều người chọn một cuộc sống an toàn nhưng không thực sự mong muốn, tiếp tục làm những công việc không phù hợp, duy trì những quan hệ không hạnh phúc và cố gắng đáp ứng những kỳ vọng của người khác. Họ không hẳn không có năng lực hay khát vọng. Họ chỉ sợ phải trả giá cho việc đi ra khỏi khuôn mẫu mà mình đã quen thuộc từ nhỏ.

Một nghịch lý nữa là xã hội thường khuyến khích sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ dám làm, nhưng trong quá trình nuôi dạy trẻ em lại không ít lần trừng phạt sự khác biệt, không chấp nhận sai sót và đề cao sự vâng lời, tuân thủ.

Chúng ta muốn có những con người sáng tạo nhưng lại quen đào tạo những người làm đúng đáp án. Muốn có những người dám đổi mới nhưng lại khiến họ sợ mắc lỗi. Muốn người trẻ tự lập nhưng lại thường quyết định thay họ từ những lựa chọn nhỏ nhất.

5. Điều cần thay đổi không phải là khát vọng học giỏi mà là cách chúng ta nhìn nhận thành công

Học giỏi, chăm chỉ, kỷ luật và có trách nhiệm đương nhiên vẫn là những phẩm chất tốt. Vấn đề không nằm ở việc trẻ em cố gắng đạt thành tích cao mà ở chỗ chúng ta đã quá chú trọng thành tích, trong khi chưa quan tâm đúng mức đến khả năng tự suy nghĩ, tự lựa chọn và tự chịu trách nhiệm của mỗi người.

Một đứa trẻ cần được học cách đối diện với điểm kém, chấp nhận thất bại, tranh luận với người lớn, bảo vệ ý kiến của mình và đôi khi được phép lựa chọn một con đường khác với mong muốn của cha mẹ. Trẻ em cũng cần hiểu rằng giá trị của một con người không phụ thuộc vào việc họ đứng thứ nhất hay thứ một trăm trong lớp, có bằng cấp gì, kiếm được bao nhiêu tiền hay được bao nhiêu người khen ngợi.

Có lẽ điều đáng tiếc nhất không phải là một người từng học giỏi nhưng sau này không thành đạt, mà là người ấy đã dành cả tuổi trẻ để cố gắng trở thành người mà người khác mong muốn, đến khi có đủ tự do để lựa chọn cuộc đời mình thì lại không biết mình thực sự muốn gì.

Chúng ta đã dạy trẻ em rất nhiều cách để chiến thắng trong các kỳ thi, nhưng liệu đã dạy chúng đủ cách để sống một cuộc đời theo ước mơ và năng lực của chính chúng ?