GỌI NGHIÊN CỨU SINH LÀ NGƯỜI "HỌC TIẾN SĨ" CÓ ĐÚNG KHÔNG ?
Hôm qua tôi viết bài: "BẠN CÓ THỰC SỰ PHÙ HỢP VỚI MONG MUỐN HỌC TIẾN SĨ KHÔNG?". Có bạn bình luận: "Dùng từ “học tiến sĩ” là sai và đây chính là nguồn gốc của nhiều vấn đề ở VN. Tiến sĩ không thể học được theo nghĩa chỉ cần biết và hiểu một khối lượng kiến thức là xong. Kết quả luận án tiến sĩ phải là những kiến thức mới chưa từng có trước đây, không thể học mà có được". 
Vì thế tôi trả lời thế này: Tôi quan niệm: 1) Làm TS cũng là đi học, vì vẫn là thầy trò, trò nghe thầy hướng dẫn, có khi vẫn phải học thêm. 2) Về những kiến thức mới chưa từng có trước đây, thì khóa luận tốt nghiệp của sinh viên hay luận văn thạc sĩ cũng bắt buộc phải có, dù họ là người học. Tất cả đều phải có phương pháp luận, có các chỉ tiêu tiêu chí phân tích, rồi ra kết luận; y như làm TS. 3) Kết quả của luận án TS cũng chỉ có giá trị để nhận học vị, chưa phải là kết quả khoa học được công nhận phổ biến (nhiều nước, nhiều trường không đòi hỏi có bài báo được xuất bản trên các tạp chí được đánh giá cao). Thực tế các TS bảo vệ xong thì cũng mới bắt đầu hiểu thế nào là nghiên cứu khoa học, rồi làm tiếp một số năm mới có thể tự mình làm chủ các đề tài khoa học.
Căn cứ vào đường link bạn ấy cung cấp: Yêu cầu về bằng tiến sĩ: https://en.wikipedia.org/wiki/Doctor_of_Philosophy, tôi vào tra cứu thấy họ dùng chữ STUDY. Từ study trong tiếng Anh có nghĩa rộng hơn rất nhiều so với từ học trong tiếng Việt. Rõ ràng study ở đây không thể chỉ dịch là "học". Nghiên cứu sinh đâu chỉ lên lớp học bài. Tôi hỏi ChatGPT, nó trả lời thế này:
"Study" ở đây bao gồm những gì? Nó bao gồm toàn bộ hoạt động của nghiên cứu sinh: học các học phần (nếu có), đọc tài liệu, tham dự seminar, gặp người hướng dẫn, làm nghiên cứu, viết luận án.
Nói cách khác,study = theo học chương trình tiến sĩ chứ không phải chỉ "học". Đó là lý do câu sau mới có trong đường link: "A PhD student or candidate is conventionally required to study on campus under close supervision. With the popularity of distance education and e-learning technologies, some universities now accept students enrolled into a distance education part-time mode".
Điều này có nghĩa là ngày nay nhiều trường cho phép nghiên cứu sinh không cần có mặt thường xuyên trong khuôn viên trường. Họ vẫn study, nhưng study từ xa.
ChatGPT tự hỏi: "Theo tôi nên dịch thế nào?". Và đưa ra ba cách:
"Cách 1 (hay nhất): Nghiên cứu sinh theo thông lệ phải theo học chương trình đào tạo tại trường dưới sự hướng dẫn chặt chẽ của người hướng dẫn khoa học. Đây là cách dịch tôi thích nhất".
Như vậy nói đi nói lại, ChatGPT vẫn dịch study là học, nhưng thêm cụm từ cho rõ: "học chương trình đào tạo" chứ không phải học bình thường, và giáo viên "hướng dẫn" chứ không phải "dạy".
Lưu ý ở trường tôi, chúng tôi vẫn "hướng dẫn" sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp và luận văn thạc sĩ, chứ hai từ đó không phải chỉ dành cho luận án tiến sĩ. Trước đó sinh viên và nghiên cứu sinh thạc sĩ vẫn "học", nên tôi suy ra nghiên cứu sinh tiến sĩ cũng "học", chỉ có khác là họ ít phải lên lớp, thường tự học ở nhà hay thư viện, nếu khó khăn thì liên hệ với thầy để thầy hướng dẫn, thực chất vẫn là dạy, tức là vẫn học.
Cách 2: Nghiên cứu sinh theo thông lệ phải học tập và nghiên cứu tại trường dưới sự hướng dẫn chặt chẽ...
Ưu điểm: Làm rõ rằng study gồm cả học và nghiên cứu.
Nhược điểm: Dài hơn nguyên văn.
Cuối cùng ChatGPT kết luận: "Nếu dịch theo văn phong học thuật Việt Nam, Tôi sẽ dịch cả đoạn như sau: Theo thông lệ, nghiên cứu sinh phải theo học chương trình đào tạo tiến sĩ tại cơ sở đào tạo dưới sự hướng dẫn chặt chẽ của người hướng dẫn khoa học. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của giáo dục từ xa và các công nghệ học tập trực tuyến, hiện nay một số trường đại học đã chấp nhận nghiên cứu sinh theo học chương trình tiến sĩ theo hình thức bán thời gian từ xa. Đây cũng là cách diễn đạt mà bạn sẽ thường gặp trong các quy chế đào tạo tiến sĩ của Việt Nam".
Tương tự đoạn này: "PhDs are awarded for programs across the whole breadth of academic fields. Since it is an earned research degree, those studying for a PhD are required to produce original research that expands the boundaries of knowledge, normally in the form of a dissertation, and, in some cases, defend their work before a panel of other experts in the field. In many fields, the completion of a PhD is typically required for employment as a university professor, researcher, or scientist",...
... được ChatGPT dịch như sau: "Bằng tiến sĩ được cấp cho các chương trình thuộc hầu hết mọi lĩnh vực học thuật. Vì là một văn bằng nghiên cứu, những người theo học chương trình tiến sĩ phải thực hiện một công trình nghiên cứu gốc nhằm mở rộng ranh giới tri thức, thông thường dưới hình thức một luận án tiến sĩ; trong một số trường hợp, họ còn phải bảo vệ công trình của mình trước hội đồng gồm các chuyên gia trong lĩnh vực. Ở nhiều ngành, việc hoàn thành chương trình tiến sĩ là điều kiện thông thường để được tuyển dụng làm giảng viên đại học, nhà nghiên cứu hoặc nhà khoa học".
Tóm lại tiếng Việt rất phức tạp, một từ tiếng Anh có thể dịch ra rất nhiều nghĩa, nên trong trường hợp này bản thân tôi cũng không biết dùng cụm từ "học tiến sĩ" có được không. Nhưng theo suy nghĩ của tôi, khi mọi phương án dịch đều không chính xác; vậy thì đành chấp nhận phương án thỏa đáng nhất, hiệu quả nhất (ngắn gọn, dễ nhớ), đó là như tôi đã dịch.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét