Làm thế nào để Singapore thoát khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc ?
Thông tin trên mạng cho biết kể từ khi độc lập tự trị vào năm 1959, tầng lớp lãnh đạo Singapore luôn có một nỗi ám ảnh bám rễ sâu sắc: Singapore quyết không thể trở thành một "Trung Quốc thứ ba" (sau Trung Quốc và Đài Loan). 
Để thoát khỏi và phòng ngừa tầm ảnh hưởng của Trung Quốc, các thế hệ lãnh đạo Singapore đã thực hiện một chiến lược toàn diện trên cả 3 phương diện: Chính trị - Bản sắc, Ngoại giao - An ninh và Kinh tế.
- Xây dựng bản sắc "Người Singapore gốc Hoa" thay vì "Người Hoa ở Singapore"
- Chiến lược ngoại giao "Cân bằng nước lớn" và an ninh đa phương
- Đa dạng hóa kinh tế, né tránh sự phụ thuộc độc quyền vào người Hoa.
Để đạt được mục tiêu này, trong hàng chục năm qua, Singapore đã làm 3 việc lớn rất cụ thể có ảnh hưởng sâu rộng và lâu dài nhằm cắt đứt sợi dây liên kết của người Hoa.
Dĩ nhiên, bên cạnh những việc trên, Singapore có lợi thế hơn hẳn nhiều nước khác là không có biên giới với Trung Quốc.
1. Việc thứ nhất: "Chiến dịch Đông lạnh" (Operation Coldstore) năm 1963
Singapore của những năm 1950 thế kỷ trước không hề giống như ngày nay. Khi đó, hơn 70% dân số là người Hoa, một lượng lớn thanh niên được tiếp nhận nền giáo dục Hoa ngữ hoàn chỉnh. Các công đoàn, hội học sinh và cộng đồng cánh tả liên kết với nhau rất chặt chẽ, tạo nên lực hướng tâm cực kỳ mạnh mẽ của người Hoa bản địa.
Giữa bối cảnh cách mạng Trung Quốc mới giành thắng lợi và làn sóng chống thực dân càn quét khắp Đông Nam Á, Đảng Cộng sản Mã Lai đã liên kết với các hoạt động cánh tả ở Đông Nam Á, biến toàn bộ khu vực này trở thành tiền tuyến của Chiến tranh Lạnh giữa Mỹ và Liên Xô.
Năm 1961, Đảng Hành động Nhân dân (PAP) ly khai sâu sắc, Lâm Thanh Tường cùng nhóm cốt cán cánh tả rời đi và thành lập Mặt trận Xã hội (Barisan Sosialis). Đến năm 1962, Mặt trận Xã hội đã áp đảo Đảng Hành động Nhân dân cầm quyền để trở thành chính đảng bản địa lớn nhất Singapore.
Thủ tướng Singapore khi đó là Lý Quang Diệu từ đầu đến cuối luôn nhận định rằng: Nhóm cánh tả Hoa ngữ, cốt cán công đoàn và thủ lĩnh thanh niên này đã tiếp nhận hoàn toàn hệ tư tưởng của Trung Quốc mới, điều này sẽ khiến Singapore hoàn toàn quy thuận Trung Quốc.
Ngày 2 tháng 2 năm 1963, dưới sự phối hợp bảo trợ của chính quyền thực dân Anh, chính quyền Malaya và cơ quan an ninh quốc gia Singapore, "Chiến dịch Đông lạnh" đã được tung ra một cách tàn khốc.
Chỉ trong một đêm, 113 người đã bị bắt giữ, bao gồm các thủ lĩnh công đoàn, cốt cán các trường Hoa ngữ, nhà báo truyền thông tiếng Hoa và các chính trị gia lõi của Mặt trận Xã hội. Tuyệt đại đa số họ bị giam giữ biệt lập vô thời hạn mà không qua xét xử tư pháp, mất đi tự do suốt nửa đời người.
Cho đến tận ngày nay, chiến dịch này vẫn được giới chức Singapore định tính là hành động "ngăn chặn phe cộng sản cướp chính quyền". Thế nhưng, các tài liệu giải mật của thực dân Anh và kết quả nghiên cứu của Viện Lowy đã kết luận: Bản chất của chiến dịch này là nhổ cỏ tận gốc các đối thủ chính trị thân Hoa, nhằm củng cố vị thế cầm quyền độc tài của Lý Quang Diệu.
Sự kiện này đã trực tiếp thúc đẩy Singapore đặt nền móng cho quốc sách của mình: Triệt để bài cộng, cắt đứt với Trung Quốc mới, xa lánh cội nguồn người Hoa, mở ra thời kỳ thù địch và ghẻ lạnh với Trung Quốc kéo dài nhiều thập kỷ.
2. Việc thứ hai: Sự biến mất của Đại học Nam Dương năm 1980 – Chủ động diệt trừ tận gốc rễ giới tinh hoa Hoa ngữ hải ngoại
Năm 1956, Chủ tịch Phúc Kiến Hội Quán kiêm thủ lĩnh kiều bào Nam Dương – Trần Lục Sử cùng đông đảo thương gia Hoa kiều Nam Dương đã dốc hết tài lực, quyên góp tiền của để thành lập Đại học Nam Dương.
Đây là trường đại học tiếng Hoa đầu tiên ngoài lãnh thổ Trung Quốc do người Hoa tự tay xây dựng trong lịch sử nhân loại, là học phủ tinh thần và thánh địa văn hóa của toàn thể người Hoa hải ngoại trên toàn cầu.
Thế nhưng ngay từ ngày đầu tiên thành lập trường, Lý Quang Diệu đã coi Đại học Nam Dương là cái gai trong mắt. Ông đoan chắc rằng một hệ thống giáo dục Hoa ngữ hoàn chỉnh sẽ nuôi dưỡng ra một cộng đồng người Hoa có bản sắc văn hóa Trung Hoa chứ không phải quốc gia Singapore, tạo thành một khối người Hoa nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà cầm quyền.
Năm 1963, Lý Quang Diệu công khai tuyên bố: Đại học Nam Dương tuyệt đối không được phép biến thành một "Đại học Diên An" ở hải ngoại, phải chặt đứt sự truyền bá của tư tưởng Hoa ngữ.
Vào những năm 1970, Singapore bắt buộc tiếng Anh hóa từ trên xuống dưới, làm tan rã hệ thống tiếng Hoa của toàn dân.
Năm 1978, Lý Quang Diệu ra lệnh cứng rắn: Đại học Nam Dương phải bãi bỏ hoàn toàn việc giảng dạy bằng tiếng Hoa và chuyển sang dạy bằng tiếng Anh.
Năm 1979, Singapore thuê các chuyên gia học thuật của Anh đưa ra báo cáo cải tổ nhằm dọn đường cho việc đóng cửa Đại học Nam Dương.
Năm 1980, Đại học Singapore và Đại học Nam Dương chính thức sáp nhập thành Đại học Quốc gia Singapore (NUS). Trường đại học tiếng Hoa đầu tiên ở hải ngoại của thế giới chính thức rút khỏi vũ đài lịch sử từ đây.
Đây là việc Singapore chủ động lựa chọn ở cấp độ quốc gia để tiêu diệt quyền chủ thể của văn hóa người Hoa. Kể từ đó, thế hệ tinh hoa mới của Singapore hoàn toàn bị bóc tách khỏi ngữ cảnh văn hóa Hoa ngữ, quy thuận toàn diện vào hệ thống tiếng Anh của Anh - Mỹ.
Lý Quang Diệu sau đó đã phát biểu: "Người Hoa Singapore trước hết là người Singapore, và vĩnh viễn không phải là người Trung Quốc."
3. Việc thứ ba: "Dự án Tinh Quang" chưa từng gián đoạn suốt 50 năm – Dù thiết lập quan hệ ngoại giao vẫn ràng buộc với Đài Loan để kiềm chế Đại lục
Năm 1975, khi còn chưa thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc mới, Singapore đã bí mật ký kết thỏa thuận quân sự mang tên "Dự án Tinh Quang" (Starlight Project) với chính quyền Đài Loan. Lý do đưa ra là vì lãnh thổ nhỏ hẹp, không có địa điểm diễn tập quân sự.
Thế nhưng logic sâu xa của nó là: Lý Quang Diệu tuyệt đối không cho phép huyết mạch an ninh của Singapore bị khống chế bởi Trung Quốc đại lục, buộc phải ràng buộc với thế lực bên ngoài, dựa vào Đài Loan để xây dựng thế bài bài quân sự đối phó với Đại lục.
Năm 1990, Singapore chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Dù vậy, Singapore chưa bao giờ dừng hợp tác quân sự với Đài Loan. Suốt 50 năm qua, quân đội đương nhiệm của Singapore thường xuyên đến Đài Loan trú đóng huấn luyện, diễn tập quân sự và phối hợp phòng thủ, ràng buộc sâu sắc với hệ thống phòng thủ của quân đội Đài Loan.
Tháng 11 năm 2016, 9 chiếc xe bọc thép chở quân bánh lốp Terrex của Singapore sau khi hoàn thành huấn luyện trong "Dự án Tinh Quang" tại Đài Loan, được xếp lên tàu tại Cao Hùng và quá cảnh qua bến container Quỳ Dũng (Kwai Chung) ở Hồng Kông để chuẩn bị vận chuyển về Singapore thì bị hải quan Hồng Kông giữ lại với lý do nghi ngờ vi phạm "Quy định Xuất nhập khẩu".
Sự kiện này xảy ra đúng vào lúc dư âm của vụ kiện Trọng tài Biển Đông chưa lắng xuống. Trước đó, Singapore đã nhiều lần nhấn mạnh đến trọng tài quốc tế và tự do hàng hải trong vấn đề Biển Đông, điều bị dư luận Trung Quốc coi là thiên vị lập trường của Mỹ. Cùng năm đó, Thủ tướng đương nhiệm Lý Hiển Long đã đến thăm Mỹ, cùng Obama tuyên bố gia hạn thỏa thuận cho phép quân đội Mỹ sử dụng các cơ sở quân sự của Singapore; Ngoại trưởng Singapore cũng từng công khai phát biểu rằng ASEAN không nên giữ im lặng trong vấn đề Biển Đông.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc sau đó đã tái khẳng định nguyên tắc "Một Trung Quốc" là nền tảng chính trị để phát triển quan hệ Trung - Tân (Trung Quốc - Singapore), hy vọng các quốc gia liên quan tôn trọng một cách thực chất các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc.
Phía Singapore thì nhấn mạnh rằng Dự án Tinh Quang đã tồn tại từ khi khởi động vào năm 1975, không nhắm vào bên thứ ba và hy vọng hai bên xử lý thỏa đáng các bất đồng.
Sau gần hai tháng đàm phán, vào tháng 1 năm 2017, 9 chiếc xe bọc thép cuối cùng đã được phép vận chuyển trở lại Singapore.
Mặc dù sự cố này cuối cùng đã lắng dịu, nhưng đây là một trong số ít những sự kiện căng thẳng công khai trong quan hệ hai nước kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1990, đồng thời cũng khiến Dự án Tinh Quang kéo dài hơn 40 năm lần đầu tiên bị đẩy dưới ánh đèn sân khấu của dư luận toàn cầu.
Sau sóng gió này, Singapore rõ ràng đã giảm bớt mức độ công khai liên quan, nhưng bản thân Dự án Tinh Quang không hề bị chấm dứt. Kể từ đó, quan hệ Trung - Tân dần khôi phục, nhưng lòng tin chiến lược về mặt an ninh giữa hai bên cũng bước vào một giai đoạn mới phức tạp và vi diệu hơn.
Từ Lý Quang Diệu đến Lý Hiển Long, logic cầm quyền của hai thế hệ nhà họ Lý chưa bao giờ thay đổi: Phải để quân đội Mỹ thường trú tại châu Á - Thái Bình Dương, phải kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc và quyết không để Trung Quốc làm chủ Đông Nam Á.
Chiến lược thoát khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc của Singapore có thể đúc kết bằng câu nói nổi tiếng của ông Lý Quang Diệu về thuyết "Cây độc và cây dây leo": Singapore phải là một cây độc lập tự đứng vững bằng rễ của mình, chứ không thể là loài cây dây leo sống bám vào thân cây khác.
Họ không chọn cách đối đầu trực diện làm mất lòng Bắc Kinh, mà chọn cách trở nên quá khác biệt về bản sắc và quá quan trọng đối với phương Tây, khiến Trung Quốc dù muốn cũng không thể dễ dàng đồng hóa hay thao túng.
1. Việc thứ nhất: "Chiến dịch Đông lạnh" (Operation Coldstore) năm 1963
Singapore của những năm 1950 thế kỷ trước không hề giống như ngày nay. Khi đó, hơn 70% dân số là người Hoa, một lượng lớn thanh niên được tiếp nhận nền giáo dục Hoa ngữ hoàn chỉnh. Các công đoàn, hội học sinh và cộng đồng cánh tả liên kết với nhau rất chặt chẽ, tạo nên lực hướng tâm cực kỳ mạnh mẽ của người Hoa bản địa.
Giữa bối cảnh cách mạng Trung Quốc mới giành thắng lợi và làn sóng chống thực dân càn quét khắp Đông Nam Á, Đảng Cộng sản Mã Lai đã liên kết với các hoạt động cánh tả ở Đông Nam Á, biến toàn bộ khu vực này trở thành tiền tuyến của Chiến tranh Lạnh giữa Mỹ và Liên Xô.
Năm 1961, Đảng Hành động Nhân dân (PAP) ly khai sâu sắc, Lâm Thanh Tường cùng nhóm cốt cán cánh tả rời đi và thành lập Mặt trận Xã hội (Barisan Sosialis). Đến năm 1962, Mặt trận Xã hội đã áp đảo Đảng Hành động Nhân dân cầm quyền để trở thành chính đảng bản địa lớn nhất Singapore.
Thủ tướng Singapore khi đó là Lý Quang Diệu từ đầu đến cuối luôn nhận định rằng: Nhóm cánh tả Hoa ngữ, cốt cán công đoàn và thủ lĩnh thanh niên này đã tiếp nhận hoàn toàn hệ tư tưởng của Trung Quốc mới, điều này sẽ khiến Singapore hoàn toàn quy thuận Trung Quốc.
Ngày 2 tháng 2 năm 1963, dưới sự phối hợp bảo trợ của chính quyền thực dân Anh, chính quyền Malaya và cơ quan an ninh quốc gia Singapore, "Chiến dịch Đông lạnh" đã được tung ra một cách tàn khốc.
Chỉ trong một đêm, 113 người đã bị bắt giữ, bao gồm các thủ lĩnh công đoàn, cốt cán các trường Hoa ngữ, nhà báo truyền thông tiếng Hoa và các chính trị gia lõi của Mặt trận Xã hội. Tuyệt đại đa số họ bị giam giữ biệt lập vô thời hạn mà không qua xét xử tư pháp, mất đi tự do suốt nửa đời người.
Cho đến tận ngày nay, chiến dịch này vẫn được giới chức Singapore định tính là hành động "ngăn chặn phe cộng sản cướp chính quyền". Thế nhưng, các tài liệu giải mật của thực dân Anh và kết quả nghiên cứu của Viện Lowy đã kết luận: Bản chất của chiến dịch này là nhổ cỏ tận gốc các đối thủ chính trị thân Hoa, nhằm củng cố vị thế cầm quyền độc tài của Lý Quang Diệu.
Sự kiện này đã trực tiếp thúc đẩy Singapore đặt nền móng cho quốc sách của mình: Triệt để bài cộng, cắt đứt với Trung Quốc mới, xa lánh cội nguồn người Hoa, mở ra thời kỳ thù địch và ghẻ lạnh với Trung Quốc kéo dài nhiều thập kỷ.
2. Việc thứ hai: Sự biến mất của Đại học Nam Dương năm 1980 – Chủ động diệt trừ tận gốc rễ giới tinh hoa Hoa ngữ hải ngoại
Năm 1956, Chủ tịch Phúc Kiến Hội Quán kiêm thủ lĩnh kiều bào Nam Dương – Trần Lục Sử cùng đông đảo thương gia Hoa kiều Nam Dương đã dốc hết tài lực, quyên góp tiền của để thành lập Đại học Nam Dương.
Đây là trường đại học tiếng Hoa đầu tiên ngoài lãnh thổ Trung Quốc do người Hoa tự tay xây dựng trong lịch sử nhân loại, là học phủ tinh thần và thánh địa văn hóa của toàn thể người Hoa hải ngoại trên toàn cầu.
Thế nhưng ngay từ ngày đầu tiên thành lập trường, Lý Quang Diệu đã coi Đại học Nam Dương là cái gai trong mắt. Ông đoan chắc rằng một hệ thống giáo dục Hoa ngữ hoàn chỉnh sẽ nuôi dưỡng ra một cộng đồng người Hoa có bản sắc văn hóa Trung Hoa chứ không phải quốc gia Singapore, tạo thành một khối người Hoa nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà cầm quyền.
Năm 1963, Lý Quang Diệu công khai tuyên bố: Đại học Nam Dương tuyệt đối không được phép biến thành một "Đại học Diên An" ở hải ngoại, phải chặt đứt sự truyền bá của tư tưởng Hoa ngữ.
Vào những năm 1970, Singapore bắt buộc tiếng Anh hóa từ trên xuống dưới, làm tan rã hệ thống tiếng Hoa của toàn dân.
Năm 1978, Lý Quang Diệu ra lệnh cứng rắn: Đại học Nam Dương phải bãi bỏ hoàn toàn việc giảng dạy bằng tiếng Hoa và chuyển sang dạy bằng tiếng Anh.
Năm 1979, Singapore thuê các chuyên gia học thuật của Anh đưa ra báo cáo cải tổ nhằm dọn đường cho việc đóng cửa Đại học Nam Dương.
Năm 1980, Đại học Singapore và Đại học Nam Dương chính thức sáp nhập thành Đại học Quốc gia Singapore (NUS). Trường đại học tiếng Hoa đầu tiên ở hải ngoại của thế giới chính thức rút khỏi vũ đài lịch sử từ đây.
Đây là việc Singapore chủ động lựa chọn ở cấp độ quốc gia để tiêu diệt quyền chủ thể của văn hóa người Hoa. Kể từ đó, thế hệ tinh hoa mới của Singapore hoàn toàn bị bóc tách khỏi ngữ cảnh văn hóa Hoa ngữ, quy thuận toàn diện vào hệ thống tiếng Anh của Anh - Mỹ.
Lý Quang Diệu sau đó đã phát biểu: "Người Hoa Singapore trước hết là người Singapore, và vĩnh viễn không phải là người Trung Quốc."
3. Việc thứ ba: "Dự án Tinh Quang" chưa từng gián đoạn suốt 50 năm – Dù thiết lập quan hệ ngoại giao vẫn ràng buộc với Đài Loan để kiềm chế Đại lục
Năm 1975, khi còn chưa thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc mới, Singapore đã bí mật ký kết thỏa thuận quân sự mang tên "Dự án Tinh Quang" (Starlight Project) với chính quyền Đài Loan. Lý do đưa ra là vì lãnh thổ nhỏ hẹp, không có địa điểm diễn tập quân sự.
Thế nhưng logic sâu xa của nó là: Lý Quang Diệu tuyệt đối không cho phép huyết mạch an ninh của Singapore bị khống chế bởi Trung Quốc đại lục, buộc phải ràng buộc với thế lực bên ngoài, dựa vào Đài Loan để xây dựng thế bài bài quân sự đối phó với Đại lục.
Năm 1990, Singapore chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Dù vậy, Singapore chưa bao giờ dừng hợp tác quân sự với Đài Loan. Suốt 50 năm qua, quân đội đương nhiệm của Singapore thường xuyên đến Đài Loan trú đóng huấn luyện, diễn tập quân sự và phối hợp phòng thủ, ràng buộc sâu sắc với hệ thống phòng thủ của quân đội Đài Loan.
Tháng 11 năm 2016, 9 chiếc xe bọc thép chở quân bánh lốp Terrex của Singapore sau khi hoàn thành huấn luyện trong "Dự án Tinh Quang" tại Đài Loan, được xếp lên tàu tại Cao Hùng và quá cảnh qua bến container Quỳ Dũng (Kwai Chung) ở Hồng Kông để chuẩn bị vận chuyển về Singapore thì bị hải quan Hồng Kông giữ lại với lý do nghi ngờ vi phạm "Quy định Xuất nhập khẩu".
Sự kiện này xảy ra đúng vào lúc dư âm của vụ kiện Trọng tài Biển Đông chưa lắng xuống. Trước đó, Singapore đã nhiều lần nhấn mạnh đến trọng tài quốc tế và tự do hàng hải trong vấn đề Biển Đông, điều bị dư luận Trung Quốc coi là thiên vị lập trường của Mỹ. Cùng năm đó, Thủ tướng đương nhiệm Lý Hiển Long đã đến thăm Mỹ, cùng Obama tuyên bố gia hạn thỏa thuận cho phép quân đội Mỹ sử dụng các cơ sở quân sự của Singapore; Ngoại trưởng Singapore cũng từng công khai phát biểu rằng ASEAN không nên giữ im lặng trong vấn đề Biển Đông.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc sau đó đã tái khẳng định nguyên tắc "Một Trung Quốc" là nền tảng chính trị để phát triển quan hệ Trung - Tân (Trung Quốc - Singapore), hy vọng các quốc gia liên quan tôn trọng một cách thực chất các lợi ích cốt lõi của Trung Quốc.
Phía Singapore thì nhấn mạnh rằng Dự án Tinh Quang đã tồn tại từ khi khởi động vào năm 1975, không nhắm vào bên thứ ba và hy vọng hai bên xử lý thỏa đáng các bất đồng.
Sau gần hai tháng đàm phán, vào tháng 1 năm 2017, 9 chiếc xe bọc thép cuối cùng đã được phép vận chuyển trở lại Singapore.
Mặc dù sự cố này cuối cùng đã lắng dịu, nhưng đây là một trong số ít những sự kiện căng thẳng công khai trong quan hệ hai nước kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1990, đồng thời cũng khiến Dự án Tinh Quang kéo dài hơn 40 năm lần đầu tiên bị đẩy dưới ánh đèn sân khấu của dư luận toàn cầu.
Sau sóng gió này, Singapore rõ ràng đã giảm bớt mức độ công khai liên quan, nhưng bản thân Dự án Tinh Quang không hề bị chấm dứt. Kể từ đó, quan hệ Trung - Tân dần khôi phục, nhưng lòng tin chiến lược về mặt an ninh giữa hai bên cũng bước vào một giai đoạn mới phức tạp và vi diệu hơn.
Từ Lý Quang Diệu đến Lý Hiển Long, logic cầm quyền của hai thế hệ nhà họ Lý chưa bao giờ thay đổi: Phải để quân đội Mỹ thường trú tại châu Á - Thái Bình Dương, phải kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc và quyết không để Trung Quốc làm chủ Đông Nam Á.
Chiến lược thoát khỏi ảnh hưởng của Trung Quốc của Singapore có thể đúc kết bằng câu nói nổi tiếng của ông Lý Quang Diệu về thuyết "Cây độc và cây dây leo": Singapore phải là một cây độc lập tự đứng vững bằng rễ của mình, chứ không thể là loài cây dây leo sống bám vào thân cây khác.
Họ không chọn cách đối đầu trực diện làm mất lòng Bắc Kinh, mà chọn cách trở nên quá khác biệt về bản sắc và quá quan trọng đối với phương Tây, khiến Trung Quốc dù muốn cũng không thể dễ dàng đồng hóa hay thao túng.
Nguồn: Tổng hợp từ báo nước ngoài.
Tài liệu giải mật của Cục Lưu trữ Quốc gia Anh (UK National Archives), hồ sơ liên quan đến tình hình Singapore giai đoạn 1961–1963.
Sách “The 1963 Operation Coldstore in Singapore: Commemorating 50 Years” (Poh Soo Kai và các tác giả, 2013).
Nghiên cứu của Tiến sĩ Thum Ping Tjin tại ĐH Oxford về hồ sơ giải mật của Anh đối với Chiến dịch Đông lạnh.
“Lee Kuan Yew: The Man and His Ideas” (sách tiểu sử và phỏng vấn Lý Quang Diệu).
Lưu trữ trực tuyến của Chính phủ Singapore (National Archives of Singapore - NAS) dưới từ khóa "Nanyang University merger 1980".
Sách “Beyond Boundaries: A History of Nanyang University” nghiên cứu sâu về lịch sử thăng trầm của ngôi trường trong bài.
Tài liệu giải mật của Cục Lưu trữ Quốc gia Anh (UK National Archives), hồ sơ liên quan đến tình hình Singapore giai đoạn 1961–1963.
Sách “The 1963 Operation Coldstore in Singapore: Commemorating 50 Years” (Poh Soo Kai và các tác giả, 2013).
Nghiên cứu của Tiến sĩ Thum Ping Tjin tại ĐH Oxford về hồ sơ giải mật của Anh đối với Chiến dịch Đông lạnh.
“Lee Kuan Yew: The Man and His Ideas” (sách tiểu sử và phỏng vấn Lý Quang Diệu).
Lưu trữ trực tuyến của Chính phủ Singapore (National Archives of Singapore - NAS) dưới từ khóa "Nanyang University merger 1980".
Sách “Beyond Boundaries: A History of Nanyang University” nghiên cứu sâu về lịch sử thăng trầm của ngôi trường trong bài.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét