Đừng tự làm khó mình bằng những quan hệ đối ngoại kiêu ngạo
CHƯA THÀNH RỒNG ĐÃ KIỆT SỨC, VIỆT NAM CÓ THỂ CHỊU ĐỰNG ĐƯỢC BAO NHIÊU NĂM NẾU ĐỐI ĐẦU VỚI TRUNG QUỐC?
Ngày 21/11/2026, ông Miyamoto Yūji, cựu Đại sứ Nhật Bản tại Trung Quốc (giai đoạn 2006–2010), hiện là Chủ tịch Hội Hữu nghị Nhật – Trung, đưa ra một phát biểu gây sốc khi bàn về chính sách đối ngoại của Nhật Bản.
Ông nói: "Tôi làm nghề ngoại giao nên luôn suy nghĩ nghiêm túc về vấn đề này. Nếu quan hệ với Trung Quốc không tốt, Nhật Bản còn con đường nào để tiếp tục tồn tại hay không? Kết luận của tôi là không."
Ông nhấn mạnh, xét một cách khách quan, nếu không thể duy trì quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc, Nhật Bản sẽ không thể mở ra tương lai cho bản thân mình.
Đây là một nhận định quan trọng, nhất là khi người đưa ra nó không phải một chính khách Trung Quốc hay một nhà bình luận nước ngoài, mà là một nhà ngoại giao Nhật Bản dày dạn, từng trực tiếp làm đại sứ tại Bắc Kinh. Ông hiểu rõ những bất đồng, tranh chấp và mâu thuẫn giữa hai nước. Nhưng ông cũng hiểu một thực tế không thể thay đổi bằng những tuyên bố chính trị: Trung Quốc đã trở thành một cường quốc kinh tế ngay sát Nhật Bản, nên có ảnh hưởng rất lớn đến tương lai phát triển của nước này.
Nhật Bản không thể lựa chọn vị trí địa lý của mình. Trung Quốc cũng không thể bị loại khỏi môi trường kinh tế và an ninh Đông Á chỉ vì hai nước có những bất đồng chính trị.
1. Nhật Bản và Trung Quốc: Không thể để chính trị phá hỏng lợi ích kinh tế
Nhìn vào những con số thương mại, có thể hiểu tại sao ông Miyamoto lại có nhận định mạnh mẽ như vậy. Theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản, năm 2024, tổng kim ngạch thương mại Nhật – Trung đạt khoảng 44.200 tỷ yen, tương đương 292,6 tỷ USD, tăng 4,7% so với năm trước. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, chiếm khoảng 20,2% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của nước này. Riêng Trung Quốc chiếm 22,5% kim ngạch nhập khẩu và 17,6% kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản.
Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ hàng hóa quan trọng cho Nhật Bản mà còn là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp. Nhật Bản xuất khẩu sang Trung Quốc nhiều thiết bị sản xuất bán dẫn, linh kiện điện tử, máy móc và sản phẩm công nghiệp. Ngược lại, Nhật Bản nhập khẩu từ Trung Quốc nhiều thiết bị viễn thông, máy tính, hàng tiêu dùng và nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Nhật Bản có những công nghệ và thiết bị công nghiệp mà Trung Quốc cần. Trung Quốc có thị trường, năng lực sản xuất và hệ thống cung ứng mà doanh nghiệp Nhật Bản khó có thể thay thế nhanh chóng. Những thông tin trên cho thấy hai nền kinh tế vừa cạnh tranh, vừa mạnh mẽ phụ thuộc lẫn nhau.
Đương nhiên, quan hệ hai nước không phải lúc nào cũng thuận lợi. Hai bên có tranh chấp lãnh thổ, bất đồng về an ninh, lịch sử và nhiều vấn đề chính trị. Nhật Bản cũng phải tính đến những rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào một đối tác kinh tế.
Nhưng từ đó không thể suy ra Nhật Bản nên biến Trung Quốc thành đối thủ trên mọi phương diện. Giảm thiểu rủi ro phụ thuộc là một chuyện, chủ động phá hỏng quan hệ kinh tế lại là chuyện khác.
Muốn nền kinh tế phát triển, Nhật Bản cần thị trường, vốn, công nghệ, nguyên liệu và môi trường quốc tế ổn định. Không thể vừa muốn duy trì tăng trưởng, vừa tự làm suy yếu những điều kiện cần thiết cho tăng trưởng.
Ông Miyamoto còn đưa ra một kết luận rõ ràng: Không phát triển kinh tế thì Nhật Bản không có tương lai. Muốn có hoạt động kinh tế phải có hòa bình và ổn định. Nhiệm vụ của chính trị và ngoại giao là tạo dựng hòa bình, ổn định ở Đông Á và trên thế giới. Nếu không đối diện và giải quyết quan hệ với Trung Quốc, nhiệm vụ đó không thể hoàn thành.
Đây là cách nhìn của một nhà ngoại giao lão thành của Nhật Bản; ông đã đặt lợi ích phát triển lâu dài của đất nước lên trên những phản ứng chính trị trước mắt.Ông Miyamoto Yūji sinh năm 1946 tại tỉnh Fukuoka. Ông là một trong những nhân vật hàng đầu của "phe phái Trung Quốc" tại Nhật Bản. Đầu năm nay, Yuji Miyamoto đã viết một bài báo cho hãng tin Kyodo News, chỉ ra rằng chiến lược đối với Trung Quốc chiếm một vị trí quan trọng trong chiến lược quốc gia của Nhật Bản. "Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Mỹ Trump hồi tháng 5 cũng cho thấy Trung Quốc hiện đang rất gần với việc trở thành một siêu cường. Đối với hòa bình và phát triển của Nhật Bản, quan hệ với Trung Quốc ngày càng trở nên rất quan trọng."
2. Nhật Bản già khi đã giàu, còn Việt Nam đang già rất nhanh trong khi còn quá xa để chạm tới ngưỡng giàu
Nhật Bản có thể đang gặp nhiều khó khăn do dân số già hóa, tăng trưởng kinh tế chậm và gánh nặng an sinh xã hội ngày càng lớn. Nhưng Nhật Bản đã trải qua một thời kỳ phát triển thần kỳ và trở thành nước giầu trước khi bước vào giai đoạn già hóa dân số nghiêm trọng.
Trước khi dân số già, Nhật Bản đã có nền công nghiệp phát triển, thu nhập bình quân đầu người cao, hệ thống hạ tầng hiện đại, trình độ công nghệ tiên tiến và nguồn tích lũy tài sản rất lớn. Những điều kiện đó giúp nước này có khả năng tài trợ cho các chương trình hưu trí, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ dành cho người cao tuổi. Đặc biệt, nguồn tích lũy tài sản rất lớn cho phép Nhật Bản đầu tư ra nước ngoài và thu được rất nhiều lợi nhuận.
Việt Nam đang đứng trước một hoàn cảnh khác hẳn. Trong báo cáo "Vietnam: Adapting to an Aging Society" công bố tháng 9/2021, Ngân hàng Thế giới đã sử dụng một cụm từ rất đáng suy nghĩ để mô tả thách thức của Việt Nam: "Getting Old Before Getting Rich", tức là già trước khi giàu.
Theo báo cáo này, Việt Nam trở thành xã hội già hóa từ năm 2015 và dự kiến chuyển sang xã hội có dân số già vào năm 2035. Đây là một trong những tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Điều đáng lo ngại là quá trình đó diễn ra khi thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam vẫn còn thấp hơn rất nhiều so với các nước đã trải qua quá trình chuyển đổi nhân khẩu học tương tự.
Tình hình hiện nay càng đáng lo ngại hơn. Theo thông tin phân loại thu nhập mới nhất của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đã được chuyển lên nhóm thu nhập trung bình cao vào năm 2026, dựa trên GNI bình quân đầu người năm 2025 đạt 4.970 USD. Đây là một bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, ngưỡng để bước vào nhóm thu nhập cao trong phân loại năm tài khóa 2027 của Ngân hàng Thế giới là 14.375 USD/người. Như vậy, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam mới bằng khoảng một phần ba ngưỡng thu nhập cao.
Nói cách khác, Việt Nam đã thoát khỏi nhóm thu nhập trung bình thấp nhưng vẫn còn một chặng đường rất dài mới trở thành nước phát triển có thu nhập cao.
Trong khi đó, dân số lại đang già đi rất nhanh. Theo dự báo dân số mới của Cục Thống kê Việt Nam, thời kỳ cơ cấu dân số vàng dự kiến kết thúc vào năm 2036, sớm hơn ba năm so với dự báo trước đây. Đến năm 2050, tỷ trọng người từ 65 tuổi trở lên có thể vượt 21%, đưa Việt Nam vào nhóm xã hội siêu già.
Đặc biệt, theo số liệu của Cơ quan Thống kê quốc gia, tổng tỷ suất sinh năm 2025 chỉ còn 1,66 con/phụ nữ, giảm từ 1,84 năm 2024 và 1,86 năm 2023. Mức sinh thấp kéo dài sẽ làm suy giảm lực lượng lao động trong tương lai, trong khi số người cần được chăm sóc và hưởng các chế độ an sinh ngày càng tăng.
Có thể thấy, Việt Nam đang phải giải quyết đồng thời hai bài toán rất khó: phải tăng trưởng nhanh để nâng cao thu nhập và tích lũy nguồn lực, nhưng cũng phải chuẩn bị đối phó với sự suy giảm tương đối của lực lượng lao động và gánh nặng dân số già.
3. Già hóa làm giảm tốc độ tăng trưởng dài hạn của Việt Nam
Không nên so sánh một cách máy móc mức độ già hóa của hai nước. Nhật Bản hiện đã có tỷ lệ người cao tuổi và tỷ lệ phụ thuộc người già cao hơn Việt Nam rất nhiều. Nhưng xét về trình độ phát triển tại thời điểm bước vào giai đoạn già hóa, Việt Nam ở vị thế bất lợi hơn.
Theo OECD, dân số trong độ tuổi lao động của Nhật Bản giảm từ 87,3 triệu người năm 1995 xuống còn 73,7 triệu người năm 2024, tức giảm 16%. Tỷ lệ phụ thuộc người già tăng từ 21% lên 49% trong cùng thời kỳ.
Nhưng trong khi Nhật Bản có nền tảng kinh tế và tài sản tích lũy của một nước phát triển để đối phó với vấn đề đó, Việt Nam lại đang ở giai đoạn cần huy động mọi nguồn lực để công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nâng cao năng suất lao động. Khi lực lượng lao động bắt đầu giảm tương đối, xã hội đồng thời phải dành nhiều nguồn lực hơn cho y tế, hưu trí và chăm sóc người cao tuổi, khả năng tích lũy cho phát triển có thể bị thu hẹp.
Ngân hàng Thế giới từng dự báo quá trình già hóa có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng dài hạn của Việt Nam khoảng 0,9 điểm phần trăm mỗi năm trong giai đoạn 2020–2050 so với 15 năm trước đó. Trong khi đó, chi phí bổ sung cho các nhu cầu của xã hội già hóa có thể tương đương 1,4–4,6% GDP. Đây là một thách thức không nhỏ đối với một nền kinh tế vẫn cần duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều thập niên để đạt mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045.
Nói một cách dễ hiểu, Nhật Bản già đi khi đã có nhiều của cải để phân chia và sử dụng. Việt Nam đang phải làm giàu trong lúc thời gian dành cho quá trình đó ngày càng ít đi. Đó mới là điều đáng lo ngại nhất.
4. Việt Nam rất cần một môi trường quốc tế hòa bình và quan hệ kinh tế ổn định với Trung Quốc
Trung Quốc không chỉ là nước láng giềng có chung đường biên giới trên đất liền và vùng biển với Việt Nam. Đây còn là một trong những đối tác thương mại, nguồn cung nguyên liệu, máy móc và thiết bị quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam.
Sự phát triển của Trung Quốc tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho Việt Nam. Một thị trường rộng lớn, một hệ thống sản xuất công nghiệp có quy mô lớn và mạng lưới cung ứng đa dạng có thể tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực. Ngược lại, cạnh tranh từ hàng hóa Trung Quốc cũng đặt ra sức ép rất lớn đối với doanh nghiệp trong nước.
Việt Nam cần chủ động đa dạng hóa thị trường, nguồn cung, công nghệ và đối tác đầu tư. Nhưng đa dạng hóa không đồng nghĩa với đối đầu. Càng không nên nhầm lẫn giữa độc lập, tự chủ với việc tạo ra những căng thẳng không cần thiết trong quan hệ với các nước láng giềng.
Việt Nam có những lợi ích chính đáng cần bảo vệ, bao gồm chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán trên biển. Những vấn đề này cần được giải quyết bằng luật pháp quốc tế, ngoại giao và các cơ chế hòa bình. Hợp tác kinh tế không có nghĩa là từ bỏ nguyên tắc, cũng như bảo vệ chủ quyền không đòi hỏi phải phá hỏng mọi quan hệ hợp tác.
Điều đáng suy nghĩ là Nhật Bản, một nước có trình độ công nghệ, tiềm lực tài chính và sức mạnh kinh tế vượt xa Việt Nam, vẫn có những nhà ngoại giao hàng đầu công khai cảnh báo về hậu quả của việc không duy trì được quan hệ tốt với Trung Quốc.
Vậy Việt Nam, với nền kinh tế còn đang phát triển, mức thu nhập thua xa các nước giàu và dân số đang già đi nhanh chóng, có thể chịu đựng được những tổn thất kinh tế do quan hệ căng thẳng kéo dài với Trung Quốc hay không?
Câu hỏi này càng đáng được đặt ra khi Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao trong những năm tới, đồng thời muốn trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
5. Phát triển kinh tế phải là ưu tiên hàng đầu của một quốc gia nghèo
Một quốc gia có thể có nhiều mục tiêu đối ngoại, nhưng đối với một nước đang phát triển, không có mục tiêu nào quan trọng hơn việc tạo ra điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân và tích lũy sức mạnh quốc gia.
Không có kinh tế phát triển, không thể có nền quốc phòng hiện đại. Không có nguồn lực tài chính, không thể xây dựng hệ thống an sinh xã hội đủ sức đối phó với một xã hội già hóa. Không có nền công nghiệp mạnh, không thể có độc lập kinh tế thực chất.
Vì vậy, chính sách đối ngoại cần được đánh giá trước hết qua đóng góp của nó đối với hòa bình, ổn định và phát triển đất nước.
Việt Nam không cần phải lựa chọn giữa Trung Quốc với Mỹ, Nhật Bản hay bất kỳ đối tác nào khác. Việt Nam càng không nên để quan hệ với một nước lớn làm phương hại đến quan hệ với những nước lớn khác. Điều cần thiết là giữ được quyền tự chủ trong lựa chọn chính sách, đồng thời duy trì quan hệ hợp tác thực chất với tất cả các bên.
Nhật Bản có thể còn nhiều thập niên để xử lý những hệ quả của dân số già, nhờ họ đã tích lũy được một nền tảng kinh tế rất lớn. Việt Nam không có nhiều thời gian như vậy. Cơ cấu dân số thuận lợi đang dần khép lại, trong khi mục tiêu trở thành nước phát triển vẫn còn ở phía trước.
Vì thế, bài học từ phát biểu của cựu Đại sứ Nhật Bản Miyamoto Yūji không chỉ dành cho Nhật Bản. Nó cũng là lời nhắc nhở đối với Việt Nam: Đừng để những bất đồng chính trị và những tính toán địa chính trị ngắn hạn làm tổn hại đến môi trường hòa bình và những điều kiện kinh tế cần thiết cho sự phát triển lâu dài của đất nước.
Già trước khi giàu đã là một bất lợi lớn. Nếu lại tự làm khó mình bằng những quan hệ đối ngoại thiếu khôn ngoan, cái giá phải trả có thể còn lớn hơn nhiều.

Ông nói: "Tôi làm nghề ngoại giao nên luôn suy nghĩ nghiêm túc về vấn đề này. Nếu quan hệ với Trung Quốc không tốt, Nhật Bản còn con đường nào để tiếp tục tồn tại hay không? Kết luận của tôi là không."
Ông nhấn mạnh, xét một cách khách quan, nếu không thể duy trì quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc, Nhật Bản sẽ không thể mở ra tương lai cho bản thân mình.
Đây là một nhận định quan trọng, nhất là khi người đưa ra nó không phải một chính khách Trung Quốc hay một nhà bình luận nước ngoài, mà là một nhà ngoại giao Nhật Bản dày dạn, từng trực tiếp làm đại sứ tại Bắc Kinh. Ông hiểu rõ những bất đồng, tranh chấp và mâu thuẫn giữa hai nước. Nhưng ông cũng hiểu một thực tế không thể thay đổi bằng những tuyên bố chính trị: Trung Quốc đã trở thành một cường quốc kinh tế ngay sát Nhật Bản, nên có ảnh hưởng rất lớn đến tương lai phát triển của nước này.
Nhật Bản không thể lựa chọn vị trí địa lý của mình. Trung Quốc cũng không thể bị loại khỏi môi trường kinh tế và an ninh Đông Á chỉ vì hai nước có những bất đồng chính trị.
1. Nhật Bản và Trung Quốc: Không thể để chính trị phá hỏng lợi ích kinh tế
Nhìn vào những con số thương mại, có thể hiểu tại sao ông Miyamoto lại có nhận định mạnh mẽ như vậy. Theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản, năm 2024, tổng kim ngạch thương mại Nhật – Trung đạt khoảng 44.200 tỷ yen, tương đương 292,6 tỷ USD, tăng 4,7% so với năm trước. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, chiếm khoảng 20,2% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của nước này. Riêng Trung Quốc chiếm 22,5% kim ngạch nhập khẩu và 17,6% kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản.
Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ hàng hóa quan trọng cho Nhật Bản mà còn là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp. Nhật Bản xuất khẩu sang Trung Quốc nhiều thiết bị sản xuất bán dẫn, linh kiện điện tử, máy móc và sản phẩm công nghiệp. Ngược lại, Nhật Bản nhập khẩu từ Trung Quốc nhiều thiết bị viễn thông, máy tính, hàng tiêu dùng và nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Nhật Bản có những công nghệ và thiết bị công nghiệp mà Trung Quốc cần. Trung Quốc có thị trường, năng lực sản xuất và hệ thống cung ứng mà doanh nghiệp Nhật Bản khó có thể thay thế nhanh chóng. Những thông tin trên cho thấy hai nền kinh tế vừa cạnh tranh, vừa mạnh mẽ phụ thuộc lẫn nhau.
Đương nhiên, quan hệ hai nước không phải lúc nào cũng thuận lợi. Hai bên có tranh chấp lãnh thổ, bất đồng về an ninh, lịch sử và nhiều vấn đề chính trị. Nhật Bản cũng phải tính đến những rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào một đối tác kinh tế.
Nhưng từ đó không thể suy ra Nhật Bản nên biến Trung Quốc thành đối thủ trên mọi phương diện. Giảm thiểu rủi ro phụ thuộc là một chuyện, chủ động phá hỏng quan hệ kinh tế lại là chuyện khác.
Muốn nền kinh tế phát triển, Nhật Bản cần thị trường, vốn, công nghệ, nguyên liệu và môi trường quốc tế ổn định. Không thể vừa muốn duy trì tăng trưởng, vừa tự làm suy yếu những điều kiện cần thiết cho tăng trưởng.
Ông Miyamoto còn đưa ra một kết luận rõ ràng: Không phát triển kinh tế thì Nhật Bản không có tương lai. Muốn có hoạt động kinh tế phải có hòa bình và ổn định. Nhiệm vụ của chính trị và ngoại giao là tạo dựng hòa bình, ổn định ở Đông Á và trên thế giới. Nếu không đối diện và giải quyết quan hệ với Trung Quốc, nhiệm vụ đó không thể hoàn thành.
Đây là cách nhìn của một nhà ngoại giao lão thành của Nhật Bản; ông đã đặt lợi ích phát triển lâu dài của đất nước lên trên những phản ứng chính trị trước mắt.Ông Miyamoto Yūji sinh năm 1946 tại tỉnh Fukuoka. Ông là một trong những nhân vật hàng đầu của "phe phái Trung Quốc" tại Nhật Bản. Đầu năm nay, Yuji Miyamoto đã viết một bài báo cho hãng tin Kyodo News, chỉ ra rằng chiến lược đối với Trung Quốc chiếm một vị trí quan trọng trong chiến lược quốc gia của Nhật Bản. "Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Mỹ Trump hồi tháng 5 cũng cho thấy Trung Quốc hiện đang rất gần với việc trở thành một siêu cường. Đối với hòa bình và phát triển của Nhật Bản, quan hệ với Trung Quốc ngày càng trở nên rất quan trọng."
2. Nhật Bản già khi đã giàu, còn Việt Nam đang già rất nhanh trong khi còn quá xa để chạm tới ngưỡng giàu
Nhật Bản có thể đang gặp nhiều khó khăn do dân số già hóa, tăng trưởng kinh tế chậm và gánh nặng an sinh xã hội ngày càng lớn. Nhưng Nhật Bản đã trải qua một thời kỳ phát triển thần kỳ và trở thành nước giầu trước khi bước vào giai đoạn già hóa dân số nghiêm trọng.
Trước khi dân số già, Nhật Bản đã có nền công nghiệp phát triển, thu nhập bình quân đầu người cao, hệ thống hạ tầng hiện đại, trình độ công nghệ tiên tiến và nguồn tích lũy tài sản rất lớn. Những điều kiện đó giúp nước này có khả năng tài trợ cho các chương trình hưu trí, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ dành cho người cao tuổi. Đặc biệt, nguồn tích lũy tài sản rất lớn cho phép Nhật Bản đầu tư ra nước ngoài và thu được rất nhiều lợi nhuận.
Việt Nam đang đứng trước một hoàn cảnh khác hẳn. Trong báo cáo "Vietnam: Adapting to an Aging Society" công bố tháng 9/2021, Ngân hàng Thế giới đã sử dụng một cụm từ rất đáng suy nghĩ để mô tả thách thức của Việt Nam: "Getting Old Before Getting Rich", tức là già trước khi giàu.
Theo báo cáo này, Việt Nam trở thành xã hội già hóa từ năm 2015 và dự kiến chuyển sang xã hội có dân số già vào năm 2035. Đây là một trong những tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Điều đáng lo ngại là quá trình đó diễn ra khi thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam vẫn còn thấp hơn rất nhiều so với các nước đã trải qua quá trình chuyển đổi nhân khẩu học tương tự.
Tình hình hiện nay càng đáng lo ngại hơn. Theo thông tin phân loại thu nhập mới nhất của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đã được chuyển lên nhóm thu nhập trung bình cao vào năm 2026, dựa trên GNI bình quân đầu người năm 2025 đạt 4.970 USD. Đây là một bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, ngưỡng để bước vào nhóm thu nhập cao trong phân loại năm tài khóa 2027 của Ngân hàng Thế giới là 14.375 USD/người. Như vậy, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam mới bằng khoảng một phần ba ngưỡng thu nhập cao.
Nói cách khác, Việt Nam đã thoát khỏi nhóm thu nhập trung bình thấp nhưng vẫn còn một chặng đường rất dài mới trở thành nước phát triển có thu nhập cao.
Trong khi đó, dân số lại đang già đi rất nhanh. Theo dự báo dân số mới của Cục Thống kê Việt Nam, thời kỳ cơ cấu dân số vàng dự kiến kết thúc vào năm 2036, sớm hơn ba năm so với dự báo trước đây. Đến năm 2050, tỷ trọng người từ 65 tuổi trở lên có thể vượt 21%, đưa Việt Nam vào nhóm xã hội siêu già.
Đặc biệt, theo số liệu của Cơ quan Thống kê quốc gia, tổng tỷ suất sinh năm 2025 chỉ còn 1,66 con/phụ nữ, giảm từ 1,84 năm 2024 và 1,86 năm 2023. Mức sinh thấp kéo dài sẽ làm suy giảm lực lượng lao động trong tương lai, trong khi số người cần được chăm sóc và hưởng các chế độ an sinh ngày càng tăng.
Có thể thấy, Việt Nam đang phải giải quyết đồng thời hai bài toán rất khó: phải tăng trưởng nhanh để nâng cao thu nhập và tích lũy nguồn lực, nhưng cũng phải chuẩn bị đối phó với sự suy giảm tương đối của lực lượng lao động và gánh nặng dân số già.
3. Già hóa làm giảm tốc độ tăng trưởng dài hạn của Việt Nam
Không nên so sánh một cách máy móc mức độ già hóa của hai nước. Nhật Bản hiện đã có tỷ lệ người cao tuổi và tỷ lệ phụ thuộc người già cao hơn Việt Nam rất nhiều. Nhưng xét về trình độ phát triển tại thời điểm bước vào giai đoạn già hóa, Việt Nam ở vị thế bất lợi hơn.
Theo OECD, dân số trong độ tuổi lao động của Nhật Bản giảm từ 87,3 triệu người năm 1995 xuống còn 73,7 triệu người năm 2024, tức giảm 16%. Tỷ lệ phụ thuộc người già tăng từ 21% lên 49% trong cùng thời kỳ.
Nhưng trong khi Nhật Bản có nền tảng kinh tế và tài sản tích lũy của một nước phát triển để đối phó với vấn đề đó, Việt Nam lại đang ở giai đoạn cần huy động mọi nguồn lực để công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nâng cao năng suất lao động. Khi lực lượng lao động bắt đầu giảm tương đối, xã hội đồng thời phải dành nhiều nguồn lực hơn cho y tế, hưu trí và chăm sóc người cao tuổi, khả năng tích lũy cho phát triển có thể bị thu hẹp.
Ngân hàng Thế giới từng dự báo quá trình già hóa có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng dài hạn của Việt Nam khoảng 0,9 điểm phần trăm mỗi năm trong giai đoạn 2020–2050 so với 15 năm trước đó. Trong khi đó, chi phí bổ sung cho các nhu cầu của xã hội già hóa có thể tương đương 1,4–4,6% GDP. Đây là một thách thức không nhỏ đối với một nền kinh tế vẫn cần duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều thập niên để đạt mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045.
Nói một cách dễ hiểu, Nhật Bản già đi khi đã có nhiều của cải để phân chia và sử dụng. Việt Nam đang phải làm giàu trong lúc thời gian dành cho quá trình đó ngày càng ít đi. Đó mới là điều đáng lo ngại nhất.
4. Việt Nam rất cần một môi trường quốc tế hòa bình và quan hệ kinh tế ổn định với Trung Quốc
Trung Quốc không chỉ là nước láng giềng có chung đường biên giới trên đất liền và vùng biển với Việt Nam. Đây còn là một trong những đối tác thương mại, nguồn cung nguyên liệu, máy móc và thiết bị quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam.
Sự phát triển của Trung Quốc tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho Việt Nam. Một thị trường rộng lớn, một hệ thống sản xuất công nghiệp có quy mô lớn và mạng lưới cung ứng đa dạng có thể tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực. Ngược lại, cạnh tranh từ hàng hóa Trung Quốc cũng đặt ra sức ép rất lớn đối với doanh nghiệp trong nước.
Việt Nam cần chủ động đa dạng hóa thị trường, nguồn cung, công nghệ và đối tác đầu tư. Nhưng đa dạng hóa không đồng nghĩa với đối đầu. Càng không nên nhầm lẫn giữa độc lập, tự chủ với việc tạo ra những căng thẳng không cần thiết trong quan hệ với các nước láng giềng.
Việt Nam có những lợi ích chính đáng cần bảo vệ, bao gồm chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán trên biển. Những vấn đề này cần được giải quyết bằng luật pháp quốc tế, ngoại giao và các cơ chế hòa bình. Hợp tác kinh tế không có nghĩa là từ bỏ nguyên tắc, cũng như bảo vệ chủ quyền không đòi hỏi phải phá hỏng mọi quan hệ hợp tác.
Điều đáng suy nghĩ là Nhật Bản, một nước có trình độ công nghệ, tiềm lực tài chính và sức mạnh kinh tế vượt xa Việt Nam, vẫn có những nhà ngoại giao hàng đầu công khai cảnh báo về hậu quả của việc không duy trì được quan hệ tốt với Trung Quốc.
Vậy Việt Nam, với nền kinh tế còn đang phát triển, mức thu nhập thua xa các nước giàu và dân số đang già đi nhanh chóng, có thể chịu đựng được những tổn thất kinh tế do quan hệ căng thẳng kéo dài với Trung Quốc hay không?
Câu hỏi này càng đáng được đặt ra khi Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao trong những năm tới, đồng thời muốn trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
5. Phát triển kinh tế phải là ưu tiên hàng đầu của một quốc gia nghèo
Một quốc gia có thể có nhiều mục tiêu đối ngoại, nhưng đối với một nước đang phát triển, không có mục tiêu nào quan trọng hơn việc tạo ra điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân và tích lũy sức mạnh quốc gia.
Không có kinh tế phát triển, không thể có nền quốc phòng hiện đại. Không có nguồn lực tài chính, không thể xây dựng hệ thống an sinh xã hội đủ sức đối phó với một xã hội già hóa. Không có nền công nghiệp mạnh, không thể có độc lập kinh tế thực chất.
Vì vậy, chính sách đối ngoại cần được đánh giá trước hết qua đóng góp của nó đối với hòa bình, ổn định và phát triển đất nước.
Việt Nam không cần phải lựa chọn giữa Trung Quốc với Mỹ, Nhật Bản hay bất kỳ đối tác nào khác. Việt Nam càng không nên để quan hệ với một nước lớn làm phương hại đến quan hệ với những nước lớn khác. Điều cần thiết là giữ được quyền tự chủ trong lựa chọn chính sách, đồng thời duy trì quan hệ hợp tác thực chất với tất cả các bên.
Nhật Bản có thể còn nhiều thập niên để xử lý những hệ quả của dân số già, nhờ họ đã tích lũy được một nền tảng kinh tế rất lớn. Việt Nam không có nhiều thời gian như vậy. Cơ cấu dân số thuận lợi đang dần khép lại, trong khi mục tiêu trở thành nước phát triển vẫn còn ở phía trước.
Vì thế, bài học từ phát biểu của cựu Đại sứ Nhật Bản Miyamoto Yūji không chỉ dành cho Nhật Bản. Nó cũng là lời nhắc nhở đối với Việt Nam: Đừng để những bất đồng chính trị và những tính toán địa chính trị ngắn hạn làm tổn hại đến môi trường hòa bình và những điều kiện kinh tế cần thiết cho sự phát triển lâu dài của đất nước.
Già trước khi giàu đã là một bất lợi lớn. Nếu lại tự làm khó mình bằng những quan hệ đối ngoại thiếu khôn ngoan, cái giá phải trả có thể còn lớn hơn nhiều.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét