ĐỪNG LẤY NGƯỜI DÂN LÀM ĐỐI TƯỢNG THÍ NGHIỆM CHO NHỮNG CHÍNH SÁCH CHƯA ĐƯỢC TÍNH TOÁN KỸ
Từ ngày 1/7/2026, TP.HCM đã triển khai chính sách miễn 100% giá vé trên 134 tuyến xe buýt. Chính sách này được áp dụng đến hết ngày 31/12/2026, với tổng kinh phí được thành phố phân bổ là 630 tỷ đồng cho sáu tháng cuối năm. Đây là một chủ trương có mục tiêu xã hội rõ ràng: giảm chi phí đi lại cho người dân, khuyến khích sử dụng phương tiện giao thông công cộng, góp phần hạn chế phương tiện cá nhân và giảm ùn tắc giao thông.
Nhưng điều đáng bàn không chỉ nằm ở việc miễn vé xe buýt trong sáu tháng, mà còn ở cách thành phố thiết kế, triển khai và chuẩn bị thay đổi chính sách sau khi thời hạn này kết thúc. Theo lô gíc thông thường, một chính sách tác động đến hàng chục triệu người dân, sử dụng một số tiền ngân sách công rất lớn, thì phải được nghiên cứu, tính toán và dự báo kỹ lưỡng để sau khi đã triển khai thì khả năng rất cao là sẽ tiếp tục thực hiện trong thời gian dài.
Mặt khác, người dân không nên trở thành đối tượng để cơ quan quản lý dùng để thí nghiệm xem chính sách dự kiến đem vào áp dụng có hiệu quả hay không, nhất là khi nhiều vấn đề có thể được phân tích trước bằng các công cụ khoa học. Đáng tiếc, dường như TP. HCM chưa làm được điều đó.
1. Từ miễn phí đại trà đến một chính sách mới có nhiều mức hỗ trợ
Ngày 29/10/2026, Trung tâm Báo chí TP.HCM đăng tải bài viết của Báo Dân Trí với tiêu đề “Chính sách miễn vé xe buýt hết hạn vào 31/12, TPHCM áp dụng tiếp ra sao?”. Thông tin này cho biết thành phố đã chính thức công khai việc xây dựng một chính sách mới, thông qua xây dựng dự thảo nghị quyết của HĐND về phát triển vận tải hành khách công cộng. Sở Xây dựng đã có văn bản lấy ý kiến đối với dự thảo. Nếu được thông qua, nghị quyết dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.
Điều đáng chú ý là thành phố không tiếp tục đề xuất miễn phí đại trà cho tất cả hành khách như chính sách đang thực hiện trong sáu tháng cuối năm 2026, mà chuyển sang cơ chế miễn phí và hỗ trợ có trọng tâm. Theo dự thảo, bốn nhóm được miễn vé theo Nghị quyết 29/2024/NQ-HĐND là người có công, người khuyết tật, người cao tuổi và trẻ em dưới sáu tuổi sẽ tiếp tục được miễn 100% giá vé xe buýt và metro.
Bên cạnh đó, dự thảo mở rộng diện miễn phí 100% cho người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và toàn bộ học sinh theo học tại các cơ sở giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên trên địa bàn thành phố. Đây là một nhóm đối tượng khá rộng. Theo lãnh đạo Sở Xây dựng được Dân Trí dẫn lời, học sinh hiện chiếm khoảng 45% tổng số người đi xe buýt, vì vậy việc miễn vé cho nhóm này vẫn tạo ra một khoản chi đáng kể đối với ngân sách thành phố.
Đối với sinh viên và công nhân đang làm việc tại các khu công nghiệp, khu chế xuất và khu công nghệ cao, dự thảo đề xuất hỗ trợ 50% giá vé tháng xe buýt và tàu điện. Như vậy, thay vì miễn phí cho tất cả mọi người, thành phố dự kiến phân chia chính sách theo nhóm xã hội và mức độ cần hỗ trợ. Dĩ nhiên, những đối tượng còn lại phải trả vé thông thường.
Dự thảo còn đề xuất miễn 100% giá vé trong 15 ngày đầu khai thác thương mại các tuyến đường sắt đô thị và các tuyến xe buýt kết nối với đường sắt. Vào các dịp lễ, Tết và những sự kiện chính trị, xã hội đặc biệt của đất nước và thành phố, hành khách cũng được đề xuất miễn vé hoàn toàn.
Không chỉ dừng ở giá vé dành cho hành khách, dự thảo còn tính đến việc hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các đơn vị vận tải căn cứ vào khối lượng và chất lượng dịch vụ; hỗ trợ chi phí vé liên thông giữa các loại hình giao thông; hỗ trợ lãi suất khi chuyển đổi phương tiện xanh; đồng thời miễn phí sử dụng tạm thời một phần hè phố, lòng đường để bố trí điểm trông giữ xe đạp công cộng, phục vụ kết nối chặng đầu và chặng cuối của hành trình.
Những nội dung này cho thấy thành phố đang hướng tới một hệ thống giao thông công cộng có sự kết nối giữa xe buýt, metro và xe đạp, thay vì chỉ tập trung vào việc giảm giá vé của từng loại phương tiện riêng lẻ.
2. Không chỉ miễn phí, thành phố còn dự kiến thay đổi cách tính giá vé
Một nội dung khác cũng đáng chú ý là dự thảo quy định giá vé xe buýt và giá vé dùng chung trong giao thông công cộng, đã được thành phố đưa ra lấy ý kiến từ tháng 9/2026, với thời gian áp dụng dự kiến từ ngày 1/1/2027.
Theo phương án được công bố, đối với các tuyến xe buýt được ngân sách thành phố hỗ trợ kinh phí hoạt động, giá vé lượt thanh toán bằng tiền mặt dự kiến là 7.000 đồng cho tuyến có cự ly đến 15 km, 8.000 đồng cho tuyến từ 15 đến 25 km và 9.000 đồng cho tuyến từ 25 km trở lên. Nếu thanh toán không dùng tiền mặt, mức vé tương ứng thấp hơn 1.000 đồng, tức là 6.000, 7.000 và 8.000 đồng. Riêng vé lượt dành cho học sinh, sinh viên sử dụng thẻ học sinh, sinh viên được đề xuất ở mức 3.000 đồng.
Ngoài vé lượt, hành khách có thể mua vé theo thời gian. Vé một ngày dự kiến có giá 18.000 đồng, cho phép đi lại không giới hạn số lượt trong ngày; vé ba ngày có giá 40.000 đồng, cũng không giới hạn số lượt trong ba ngày. Vé tháng phổ thông được đề xuất ở mức 215.000 đồng, còn vé tháng dành cho học sinh, sinh viên là 108.000 đồng. Cả hai loại vé tháng đều cho phép đi lại không giới hạn số lượt trong thời hạn 30 ngày.
Một thay đổi đáng kể hơn là phương án vé dùng chung giữa xe buýt và tàu điện. Với hành khách thanh toán không dùng tiền mặt, dự thảo đề xuất cho phép chuyển tuyến giữa xe buýt với xe buýt hoặc giữa xe buýt với tàu điện trong thời gian tối đa 120 phút, tính từ lúc bắt đầu chặng đầu tiên đến lúc bắt đầu chặng cuối cùng, không giới hạn số lần chuyển tuyến trong khoảng thời gian đó. Chính sách này không áp dụng cho vé lượt học sinh, sinh viên.
Trong hành trình chuyển tuyến, phần vé xe buýt được đề xuất thu 3.000 đồng nếu cự ly đến 15 km, 4.000 đồng nếu từ 15 đến 25 km và 5.000 đồng nếu từ 25 km trở lên. Phần vé tàu điện được tính theo khoảng cách giữa các ga. Chẳng hạn, mức giá trong phương án dự thảo tuyến metro số 1 dao động từ 3.000 đồng đến 16.000 đồng tùy hành trình giữa các ga, từ Bến Thành đến Suối Tiên.
Đối với vé dùng chung theo thời gian, dự thảo đề xuất vé một ngày có giá 47.000 đồng, vé ba ngày 104.000 đồng và vé tháng phổ thông 412.000 đồng. Vé tháng dùng chung dành cho học sinh, sinh viên là 206.000 đồng. Các loại vé này cho phép sử dụng không giới hạn số lượt trong thời hạn tương ứng.
Đối với những tuyến xe buýt không được ngân sách thành phố hỗ trợ kinh phí hoạt động, các đơn vị vận tải sẽ tự xây dựng, quyết định và kê khai giá theo quy định của pháp luật về giá. Những trường hợp được miễn hoặc giảm giá vé sẽ thực hiện theo nghị quyết riêng của HĐND thành phố.
Cần nhấn mạnh rằng các mức giá nói trên là nội dung của dự thảo được đưa ra lấy ý kiến, không phải mức giá đã chính thức có hiệu lực. Tuy vậy, việc thành phố đồng thời xây dựng cơ chế miễn, giảm vé và phương án giá vé liên thông cho thấy quy mô thay đổi chính sách giao thông công cộng lần này không hề nhỏ.
3. Vấn đề không phải là miễn phí hay thu phí, mà là chính sách đã được tính toán đến đâu
Tôi không phản đối việc miễn phí xe buýt, dù nói thật tôi không hoàn toàn đồng ý. Tôi cũng không cho rằng mọi dịch vụ công đều phải thu tiền. Miễn phí giao thông công cộng có thể là một chính sách xã hội đúng đắn, nếu nó giúp người thu nhập thấp tiếp cận việc làm, giáo dục và các dịch vụ thiết yếu; nếu nó thực sự khuyến khích người dân chuyển từ xe máy, ô tô cá nhân sang phương tiện công cộng, qua đó làm giảm những bất cập về giao thông hiện nay; và nếu lợi ích xã hội thu được lớn hơn chi phí ngân sách phải bỏ ra.
Nhưng muốn biết một chính sách có đáng làm hay không, trước hết phải xác định rõ mục tiêu và lượng hóa được những lợi ích, chi phí liên quan. Chẳng hạn, sau khi miễn vé, số lượt hành khách tăng lên bao nhiêu? Trong số lượt tăng thêm đó, bao nhiêu là người vốn đã đi xe buýt và nay được đi miễn phí, bao nhiêu là người trước đây đi xe máy hoặc ô tô đã chuyển sang xe buýt? Đây là hai kết quả hoàn toàn khác nhau. Nếu phần lớn lượt tăng thêm chỉ đến từ những người vốn đã sử dụng xe buýt, ngân sách có thể phải chi một khoản lớn để trợ cấp cho hành vi vốn đã tồn tại, trong khi mục tiêu giảm phương tiện cá nhân chưa chắc đạt được tương ứng.
Cũng cần tính toán xem lượng khách tăng thêm có làm quá tải phương tiện, kéo dài thời gian chờ, giảm chất lượng phục vụ hay không. Nếu người dân được miễn vé nhưng phải chờ xe lâu, xe đông, tuyến không thuận tiện và không kết nối tốt với metro, chính sách miễn phí có thể không tạo ra sự thay đổi bền vững trong thói quen đi lại.
Ngày 5/11, Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND TP.HCM đã tổ chức khảo sát thực tế sau bốn tháng triển khai chính sách miễn vé. Theo thông tin công bố, 134 tuyến xe buýt thuộc diện hỗ trợ đã phục vụ hơn 43 triệu lượt hành khách trong bốn tháng; riêng tháng 10 hơn 13 triệu lượt, tăng 44% so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ xuất bến đúng giờ đạt 97,2%. Thành phố cũng đã phân bổ 630 tỷ đồng cho sáu tháng cuối năm, trong đó kinh phí theo dự toán và phương án giá được duyệt cho 134 tuyến là hơn 492 tỷ đồng; số thực chi còn phải xác định qua nghiệm thu, thanh toán và quyết toán.
Đáng chú ý, đoàn khảo sát yêu cầu các cơ quan chức năng làm rõ tỷ lệ hành khách chuyển từ phương tiện cá nhân sang xe buýt, kiểm soát các lượt đi chưa được xác thực và đối chiếu dữ liệu vé điện tử với camera, thiết bị định vị. Điều đó cho thấy ngay cả việc đánh giá một chính sách tưởng như đơn giản là miễn vé cũng cần một hệ thống dữ liệu và phương pháp phân tích nghiêm túc. Tăng số lượt hành khách chưa đủ để kết luận chính sách đã đạt được mục tiêu giảm sử dụng phương tiện cá nhân.
4. Tại sao không thử nghiệm chính sách trên mô hình trước khi thử nghiệm trên xã hội?
Đây chính là điểm tôi muốn nhấn mạnh. Trong kinh tế học, trước khi triển khai một chính sách có quy mô lớn, người ta thường sử dụng mô hình để phân tích và mô phỏng các phương án khác nhau.
Đối với chính sách miễn vé xe buýt, có thể xây dựng một mô hình dự báo nhu cầu vận tải, trong đó lượng hành khách phụ thuộc vào giá vé, thu nhập, thời gian chờ, tần suất xe chạy, độ phủ tuyến, mức độ thuận tiện khi chuyển tuyến và chi phí sử dụng phương tiện cá nhân. Từ đó, có thể ước lượng độ co giãn của nhu cầu đi xe buýt theo giá vé, dự báo số lượt khách tăng thêm khi miễn phí hoặc giảm giá, đồng thời đánh giá khả năng đáp ứng của hệ thống.
Một mô hình kinh tế - giao thông cũng có thể so sánh nhiều phương án: miễn phí cho tất cả hành khách; miễn phí cho người nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và học sinh; giảm giá cho sinh viên, công nhân; hoặc giữ giá vé thấp nhưng dùng ngân sách để tăng tần suất, mở rộng tuyến và cải thiện chất lượng dịch vụ.
Mỗi phương án sẽ có chi phí ngân sách khác nhau, số người được hưởng lợi khác nhau và tác động khác nhau đến việc chuyển đổi phương tiện. Có thể tính toán chi phí ngân sách trên mỗi lượt khách tăng thêm, chi phí trên mỗi người chuyển từ xe cá nhân sang xe buýt, mức giảm phát thải, thời gian đi lại tiết kiệm được và lợi ích xã hội ròng. Khi đưa các chỉ tiêu này vào cùng một khuôn khổ phân tích, cơ quan quản lý sẽ có căn cứ để lựa chọn phương án hiệu quả hơn, thay vì chỉ nhìn vào số lượt hành khách tăng lên.
Tất nhiên, mô hình không thể thay thế hoàn toàn thực nghiệm ngoài đời. Nhu cầu đi lại và hành vi con người có những yếu tố không thể dự báo chính xác tuyệt đối. Nhưng mô hình có thể giúp loại bỏ những phương án rõ ràng kém hiệu quả, xác định các điều kiện cần thiết và dự báo những rủi ro trước khi chính sách được áp dụng trên diện rộng, từ đó chọn được phương án tỏ ra hiệu quả nhất để đưa vào thử nghiệm hoặc thực hiện ngay.
Nếu còn những yếu tố chưa chắc chắn, thành phố có thể triển khai thí điểm trên một số tuyến xe buýt hoặc khu vực đại diện, lựa chọn nhóm tuyến tương đồng để so sánh, thu thập dữ liệu trước và sau khi thực hiện. Phương pháp Difference-in-Differences có thể được sử dụng để tách tác động của chính sách khỏi những thay đổi khác của nhu cầu đi lại. Sau một thời gian đủ dài, kết quả đánh giá độc lập sẽ giúp xác định có nên mở rộng chính sách, điều chỉnh đối tượng hỗ trợ hay thay đổi mức trợ giá.
Đó mới là cách thử nghiệm có kiểm soát. Không nên triển khai một chính sách trên phạm vi rộng trước, rồi sau đó mới bắt đầu tìm cách xác định xem chính sách có hiệu quả hay không.
5. Sáu tháng có đủ để đánh giá một chính sách giao thông?
Một vấn đề khác là thời gian thực hiện. Chính sách miễn vé xe buýt được áp dụng từ tháng 7 đến hết tháng 12/2026. Sáu tháng có thể đủ để quan sát những thay đổi ban đầu về số lượt hành khách, nhưng chưa chắc đủ để đánh giá sự thay đổi lâu dài trong thói quen đi lại.
Người dân có thể thử đi xe buýt vì được miễn phí, nhưng để từ bỏ xe máy hoặc ô tô cá nhân, họ cần nhiều điều kiện hơn: tuyến xe thuận tiện, thời gian di chuyển hợp lý, tần suất ổn định, điểm dừng dễ tiếp cận và khả năng kết nối với các phương tiện khác. Những thay đổi này không thể chỉ được đánh giá bằng số lượt khách trong vài tháng.
Hơn nữa, nếu trải qua 6 tháng người dân đã quen với việc miễn phí, đến ngày 1/1/2027 chính sách thay đổi, họ sẽ phải trả tiền theo cơ chế mới. Khi đó, lượng khách có thể biến động. Cần đánh giá trước khả năng này, chứ không nên đợi đến khi chính sách hết hạn mới xử lý những hệ quả phát sinh.
Việc thành phố xây dựng dự thảo nghị quyết mới và dự thảo giá vé cho năm 2027 là một bước đi cần thiết để tránh khoảng trống chính sách. Nhưng sự liên tục về thời gian chưa đồng nghĩa với sự liên tục về hiệu quả. Một chính sách mới có nhiều nhóm miễn phí, giảm giá và nhiều loại vé liên thông hơn vẫn cần được chứng minh bằng tính toán về nhu cầu, ngân sách và lợi ích xã hội.
Muốn thay đổi thói quen giao thông cần có những điều kiện và áp dụng dài hạn. Nếu chính sách miễn phí chỉ kéo dài sáu tháng rồi chuyển sang một cơ chế khác, người dân có thể phải điều chỉnh lại hành vi một lần nữa, gây tốn kém cho bản thân và xã hội.
Vì vậy, chính sách giao thông công cộng cần tính đến tính ổn định và khả năng dự đoán. Người dân phải biết rằng việc sử dụng xe buýt là một lựa chọn lâu dài, chứ không phải một ưu đãi ngắn hạn có thể kết thúc bất cứ lúc nào.
6. Chính sách công phải dựa trên khoa học, không thể dựa vào sự tùy hứng
Một chính sách công không phải là một quyết định hành chính đơn lẻ. Nó tác động đến hành vi của hàng triệu người, sử dụng nguồn lực được hình thành từ tiền thuế của xã hội và có thể tạo ra những hệ quả kéo dài nhiều năm. Vì vậy, việc xây dựng chính sách cần tuân theo một quy trình khoa học.
Trước hết, phải xác định chính xác vấn đề cần giải quyết: ùn tắc giao thông, ô nhiễm, chi phí đi lại cao hay khả năng tiếp cận giao thông công cộng của người thu nhập thấp. Những mục tiêu khác nhau sẽ đòi hỏi những công cụ chính sách khác nhau.
Tiếp theo, phải xây dựng mô hình và mô phỏng các phương án, dự báo chi phí và lợi ích, xác định nhóm được hưởng lợi, nhóm chịu tác động và các rủi ro có thể phát sinh. Sau đó mới tiến hành thí điểm có kiểm soát nếu cần thiết, đánh giá độc lập bằng dữ liệu thực tế, rồi mới quyết định triển khai trên diện rộng. Khi đã thực hiện chính thức, chính sách vẫn phải được theo dõi và điều chỉnh theo những tiêu chí đã công bố.
Quy trình này không có nghĩa là mọi chính sách đều phải chờ đợi một mô hình hoàn hảo mới được thực hiện. Nhưng ít nhất, những phương án cơ bản, những kịch bản chi phí và lợi ích, những rủi ro có thể dự báo phải được phân tích trước khi sử dụng ngân sách công và tác động đến số đông người dân.
Điều đáng lo ngại là trong thực tế, đôi khi chính sách được ban hành khá nhanh, thời gian áp dụng ngắn, sau đó lại thay đổi hoặc xây dựng một chính sách khác. Người dân phải thích nghi với những quyết định thay đổi liên tục, còn cơ quan quản lý thì tiếp tục điều chỉnh trên chính thực tế mà người dân đang sống và làm việc.
Một chính sách tốt không thể chỉ được đánh giá bằng ý định tốt đẹp hay số tiền ngân sách đã chi. Nó phải được đánh giá bằng kết quả thực chất, bằng hiệu quả sử dụng nguồn lực và bằng lợi ích mà xã hội nhận được.
Miễn phí xe buýt có thể là một chính sách đúng. Hỗ trợ người nghèo, học sinh, sinh viên và công nhân cũng có thể là những lựa chọn hợp lý. Nhưng trước khi quyết định miễn cho ai, giảm bao nhiêu, áp dụng trong bao lâu và ngân sách phải chi bao nhiêu, tất cả cần được tính toán một cách nghiêm túc.
Đáng lẽ phải thử nghiệm các phương án trên mô hình trước khi thử nghiệm chúng trên xã hội.
Người dân không phải là đối tượng thí nghiệm của những chính sách chưa được tính toán đầy đủ. Tiền ngân sách là tiền của xã hội, thời gian của người dân là nguồn lực không thể lấy lại, còn niềm tin vào chính sách công cũng không phải thứ có thể tùy tiện xây dựng rồi phá bỏ.
Một chính quyền có năng lực không phải là chính quyền ban hành thật nhiều chính sách, mà là chính quyền biết lựa chọn chính sách đúng, dựa trên bằng chứng, dự báo được hệ quả và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện.
https://ttbc-hcm.gov.vn/chinh-sach-mien-ve-xe-buyt-het-han-vao-31-12-tphcm-ap-dung-tiep-ra-sao-1022705.html
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét