Không ai tranh được vị trí "công xưởng thế giới" của Trung Quốc?

Tại sao không ai tranh được vị trí "công xưởng thế giới" của Trung Quốc?

Chi phí nhân công Trung Quốc cao hơn nhiều so với Ấn Độ, Việt Nam... nhưng tại sao các nước này vẫn không thể thay thế vị trí "công xưởng thế giới" của Trung Quốc?

Trong một thời gian dài, nhiều người quy việc hàng hóa Trung Quốc "chất lượng tốt, giá bán thấp" cho nhân công giá rẻ của Trung Quốc. Tuy nhiên, từ nhiều năm trước, chi phí nhân công của Trung Quốc đã vượt xa nhiều quốc gia đang phát triển khác.

Năm 2017, CEO Apple Tim Cook từng phát biểu tại Diễn đàn Toàn cầu của tạp chí Fortune: "Mọi người thường cho rằng các doanh nghiệp đến Trung Quốc là vì chi phí lao động thấp. Tôi không chắc họ đang nói đến vùng nào của Trung Quốc, nhưng thực tế là, từ nhiều năm trước, Trung Quốc đã không còn là quốc gia có chi phí lao động thấp nữa. Không phải vì lao động giá rẻ, mà là vì trình độ kỹ năng của lao động Trung Quốc khá cao."

Trên thực tế, so với Việt Nam, Ấn Độ và các quốc gia khác, chi phí nhân công của Trung Quốc quả thực cao hơn đáng kể.

1. So sánh chi phí nhân công

Năm 2024, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Tổng cục Thống kê Việt Nam công bố Báo cáo Tiền lương Ngành sản xuất Châu Á 2024:

Lương tháng ngành sản xuất của Trung Quốc: 750 USD, Việt Nam: 320 USD và Ấn Độ: 220–250 USD. Tức là chi phí nhân công Trung Quốc cao gấp khoảng 2,34 lần Việt Nam và 3,01–3,41 lần Ấn Độ.

Năm 2025, Ngân hàng Thế giới công bố Báo cáo Phân tích Tái cấu trúc Chuỗi cung ứng Toàn cầu và Chi phí Lao động, nêu rõ: Lương giờ ngành sản xuất Trung Quốc: 5,5–6,5 USD trong khi Việt Nam: 2,7–3,0 USD và Ấn Độ: 2,2–2,4 USD. Điều này có nghĩa là chi phí nhân công Trung Quốc cao gấp khoảng 1,83–2,41 lần Việt Nam và 2,29–2,95 lần Ấn Độ.

Năm 2025, Nghiên cứu Chi phí Lao động Đông Nam Á trong Bối cảnh Tái cấu trúc Chuỗi cung ứng cho thấy chi phí lao động Việt Nam bằng 1/2～1/3 vùng ven biển Trung Quốc trong khi Ấn Độ bằng khoảng 1/3 Trung Quốc, tương đương với Trung Quốc cao gấp 2～3 lần Việt Nam và khoảng 3 lần Ấn Độ.

Tóm lại, chi phí nhân công Trung Quốc cao gấp khoảng 2 lần Việt Nam và 2～3 lần Ấn Độ.

2. Câu hỏi đặt ra là  Việt Nam, Ấn Độ... có thể thay thế vị trí "công xưởng thế giới" của Trung Quốc không?

Câu trả lời là: KHÔNG!

Tại sao?

Vì một trong những lý do quan trọng giúp Trung Quốc có thể đưa giá hàng hóa xuống mức "giá rau cải" là Trung Quốc sở hữu một thị trường thống nhất khổng lồ với 1,4 tỷ dân.

Ví dụ làm một gói tăm xỉa răng lãi 1 xu, trung bình mỗi người dùng một chiếc mỗi năm, thì tổng lợi nhuận sẽ là 14 triệu USD, đủ để duy trì hoạt động cho vài công ty sản xuất tăm răng.

Hoặc ví dụ bạn làm nội dung tự truyền thông (self-media), hiện tại bài viết của bạn có khoảng 50.000 lượt xem, thu nhập đủ để nuôi sống một gia đình. Nhưng nếu bạn sống ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam..., quy theo tỷ lệ dân số, lượt xem có thể chỉ còn dưới 5.000, khi đó đừng nói đến việc nuôi cả gia đình, e rằng ngay cả nuôi bản thân cũng khó lo nổi.

Chính vì vậy chỉ riêng yếu tố quy mô thị trường khổng lồ đã khiến nhiều quốc gia không thể cạnh tranh được với Trung Quốc.

3. Ấn Độ cũng có dân số lớn, vậy họ có thể thay thế Trung Quốc không?

Câu trả lời là rất KHÓ !

Tại sao?

Việc Trung Quốc trở thành "công xưởng thế giới" không chỉ nhờ hiệu ứng quy mô, mà quan trọng hơn là Trung Quốc đã xây dựng được một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh mà Việt Nam và Ấn Độ không có.

Hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh quan trọng đến mức nào? Hãy xem vài ví dụ dưới đây để hiểu rõ sức mạnh của nó.

(i) Ví dụ 1: Gallium (Ga)

Gallium kim loại là nguyên liệu cốt lõi cho ngành bán dẫn, quang điện và thiết bị tần số vô tuyến. Trên toàn cầu không tồn tại mỏ gallium độc lập; gallium hiện nay đều là sản phẩm đi kèm trong quá trình chế biến quặng bauxite. Chỉ khi sản xuất alumina với quy mô lớn, mới có thể chiết tách ra gallium với chi phí thấp.

Nói cách khác, nếu muốn có gallium, bạn bắt buộc phải sản xuất nhôm với sản lượng lớn.

Ví dụ dễ hiểu: Nếu muốn có phân bò, bạn phải nuôi bò. Nếu chỉ vì muốn có phân bò mà đi nuôi bò, thì chi phí làm phân bò sẽ cao đến mức không thể chấp nhận được. Ngược lại, nếu bạn nuôi bò, thì phân bò đối với bạn chỉ là thứ "phụ phẩm", giá cực rẻ, gần như bằng không.

Một trong những lý do quan trọng khiến hàng hóa Trung Quốc có giá rẻ là nhiều nguyên liệu cho các ngành công nghiệp Trung Quốc thực chất chỉ là "phụ phẩm" của các sản phẩm công nghiệp khác, nên giá thành sản xuất chúng có thể hạ xuống mức cực thấp mà những nước khác không thể cạnh tranh được.

(ii) Ví dụ 2: Clo lỏng (Liquid Chlorine)

Theo dữ liệu mới nhất, giá một tấn clo lỏng khoảng 70 USD, trong khi giá bán buôn nước khoáng đóng thùng là 70–110 USD/tấn, trong khi giá bán lẻ nước khoáng đóng chai lên tới khoảng 5,5 USD/tấn.

Clo lỏng thực chất là "phụ phẩm" của ngành công nghiệp clo-kiềm. Sản phẩm chính của ngành này là xút (NaOH – natri hydroxit, thường dùng trong công tác vệ sinh hàng ngày và sản xuất công nghiệp), còn clo lỏng là thứ tất yếu sinh ra cùng quá trình sản xuất xút.

Như vậy, ngành clo-kiềm giống như "nuôi bò": xút là "thịt bò", còn clo lỏng là "phân bò". So với thịt bò, phân bò đương nhiên không có giá trị.

Giống như nhôm, quy mô sản xuất xút của Trung Quốc cực kỳ lớn.

Tính đến cuối năm 2025, tổng công suất xút của Trung Quốc đã tiếp cận 50 triệu tấn, chiếm khoảng 46% tổng công suất toàn cầu, vượt xa các quốc gia khác và giữ vị trí số 1 thế giới trong 10 năm liên tiếp.

Trung Quốc cũng là nước xuất khẩu xút lớn nhất thế giới. Năm 2025 xuất khẩu 3,84 triệu tấn, tăng 24,7% so với năm 2024, chiếm 27,1% tổng lượng xuất khẩu xút rắn toàn cầu, có ảnh hưởng quan trọng đến nguồn cung và giá cả thị trường xút thế giới.

Sản xuất xút quy mô lớn như vậy sẽ sinh ra lượng lớn clo lỏng. Mà clo lỏng lại có độc tính cao và tính ăn mòn mạnh, nên các doanh nghiệp sản xuất xút bắt buộc phải bán nhanh, nếu không sẽ không có đủ không gian để lưu trữ , vì muốn lưu trữ số lượng lớn thì phải xây dựng thêm cơ sở chống ăn mòn, chi phí sẽ quá cao. Do vậy, dù là "giá âm" cũng phải bán.

Đối với người nuôi bò, phân bò không có giá trị; nhưng đối với một số người khác, phân bò lại rất hữu dụng. Ví dụ: phân bò có thể dùng để sưởi ấm; nếu giá phân bò cực thấp, nhiều người sẽ mua phân bò thay than để sưởi.

Tương tự, đối với doanh nghiệp sản xuất xút, clo lỏng không có giá trị; nhưng đối với một số doanh nghiệp khác, nó lại rất hữu ích.

Là phụ phẩm chính của ngành clo-kiềm, clo lỏng có ứng dụng rộng rãi, nhất là làm nguyên liệu hóa chất để sản xuất PVC (polyvinyl clorua), clorua metyl... và dùng trong tẩy trắng giấy, dệt may...

Điều này khiến giá nhiều mặt hàng liên quan giảm mạnh, xa vượt mức mà chi phí nhân công thấp có thể bù đắp, nên dù Việt Nam hay Ấn Độ có nhân công miễn phí, họ vẫn có thể không cạnh tranh nổi với Trung Quốc.

(iii) Ví dụ 3: Thạch cao (Gypsum)

Trong quá trình sản xuất phân lân từ axit photphoric, sẽ sinh ra lượng lớn thạch cao photpho công nghiệp. Sau khi xử lý, thạch cao photpho trở thành nguyên liệu cốt lõi để sản xuất tấm thạch cao, chất làm chậm đông kết xi măng, vật liệu tường xây dựng...

Giá thạch cao phụ phẩm công nghiệp cực thấp, thấp hơn nhiều so với nguyên liệu khai thác từ quặng tự nhiên, trực tiếp kéo giảm chi phí xây dựng trong nước. Tấm thạch cao, vật liệu tường mới... được ứng dụng rộng rãi trong xây dựng công trình và trang trí nội thất.

Ngược lại, các quốc gia khác thiếu chuỗi liên kết hoàn chỉnh giữa ngành phân lân và vật liệu xây dựng, dẫn đến chi phí khai thác nguyên liệu xây dựng cao, giá thành xây dựng cao hơn nhiều so với Trung Quốc.

(iv) Ví dụ 4: Axit sunfuric (H₂SO₄)

Axit sunfuric được mệnh danh là "mẹ của ngành công nghiệp", ứng dụng rộng rãi trong phân lân, hóa chất, luyện kim, dược phẩm... Phương pháp sản xuất truyền thống có chi phí cao và dễ bị chi phối bởi giá lưu huỳnh quốc tế.

Nhưng giá axit sunfuric của Trung Quốc lại cực thấp. Lý do là ngành luyện kim màu (đồng, chì, kẽm...) của Trung Quốc có quy mô khổng lồ. Trong quặng đồng... chứa lượng lớn lưu huỳnh; khí thải chứa lưu huỳnh này có độc tính cao, không thể xả thẳng ra môi trường, bắt buộc phải xử lý.

Chi phí xử lý khí thải chứa lưu huỳnh độc hại đương nhiên rất cao. Vì vậy, Trung Quốc đã xây dựng một hệ thống xử lý khí thải chứa lưu huỳnh, trực tiếp chuyển hóa chúng thành axit sunfuric công nghiệp. Mỗi tấn kim loại màu luyện ra sẽ kèm theo vài tấn axit sunfuric đậm đặc, gần như không cần thêm nguyên liệu đầu vào.

Điều này giống như bạn chủ yếu sản xuất đồng; nếu bạn tiếp tục sản xuất đồng, sẽ có nguồn axit sunfuric đậm đặc liên tục sinh ra. Bạn không thể vì axit sunfuric tích lũy, tồn đọng quá nhiều mà ngừng sản xuất đồng, đúng không? Vì vậy, dù giá axit sunfuric thấp cũng phải bán nên giá axit sunfuric của Trung Quốc luôn luôn ở mức thấp.

Axit sunfuric đậm đặc là nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân lân. Do đó giá axit sunfuric của Trung Quốc luôn luôn ở mức thấp đã và đang trực tiếp hạ thấp chi phí sản xuất phân lân; vì thế đây là lợi thế mà các quốc gia khác không bao giờ sánh kịp.

Ví dụ thực tế: Ngày 28/2, Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran, khiến giá lưu huỳnh tăng vọt, kéo theo giá phân lân tăng. Để ngăn doanh nghiệp phân bón trong nước xuất khẩu phân lân ra nước ngoài kiếm lợi nhuận cao, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp nội địa, Chính phủ Trung Quốc đã cấm xuất khẩu phân lân, vì giai đoạn tháng 3–8 là thời điểm then chốt để lúa mì miền Bắc xanh trở lại và chuẩn bị phân bón cho vụ xuân ở Đông Bắc/Đông Trung Quốc.

(v) Các "phụ phẩm" quan trọng khác

Ngoài những ví dụ trên, còn rất nhiều "phụ phẩm" quan trọng khác (xem ảnh).

Đến đây chúng ta đã hiểu hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh có tầm quan trọng rất lớn. Điều này Việt Nam và Ấn Độ hoàn toàn không có. Nếu không có hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, nhiều mặt hàng, dù chi phí nhân công bằng 0, cũng không thể cạnh tranh được với Trung Quốc, vì nhiều nguyên liệu quan trọng đối với Trung Quốc chỉ là "phụ phẩm" của một ngành công nghiệp khác cũng của Trung Quốc, với giá bán cực thấp, hoàn toàn có thể bù đắp chi phí nhân công cao gấp 2 gấp 3 hay gấp 4 lần.

4. Vậy để xây dựng một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh cần bao nhiêu năm?

Thực tế quá trình xây dựng thường rất lâu. Thời gian xây dựng hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh ở Mỹ khoảng 100 năm (từ 1790 đến 1900), ở Anh cũng khoảng 100 năm.

Tuy nhiên Trung Quốc chỉ mất 29 năm. Chỉ từ 1949 đến 1978 Trung Quốc đã xây dựng một cách cơ bản hệ thống công nghiệp độc lập và tương đối hoàn chỉnh. Đến năm 2020, Trung Quốc đã trở thành quốc gia duy nhất trên thế giới sở hữu đầy đủ các ngành công nghiệp, hơn hẳn Mỹ và các nước công nghiệp khác.

Dự báo

Việt Nam: Nếu đi theo "mô hình Trung Quốc sau 1978" (vốn đầu tư nước ngoài + gia công + nâng cấp dần trình độ đồng bộ), tính toán lạc quan nhất cũng cần 30–40 năm (từ 2026 đến 2055–2065). Muốn đạt được một "hệ thống toàn diện, cao cấp" như Trung Quốc hiện nay, Việt Nam cần  ít nhất cũng trên 50 năm.

Ấn Độ: Quy mô lớn hơn Việt Nam, nhưng do tỷ trọng sản xuất công nghiệp thấp, cơ sở hạ tầng yếu, cải cách đất đai/lao động khó khăn, chuỗi công nghiệp phân mảnh... thời gian xây dựng hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh của Ấn Độ chắc chắn sẽ dài hơn Việt Nam, không thể ngắn hơn.

Khi không có hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, các quốc gia này không thể thay thế vị trí "công xưởng thế giới" của Trung Quốc dù chi phí nhân công có thấp đến đâu cũng vô dụng.

Kết luận: Bài viết này cung cấp một góc nhìn quan trọng về lợi thế cấu trúc của nền sản xuất Trung Quốc; lợi thế này không nằm ở chi phí nhân công, mà ở tính liên kết chuỗi giá trị và hiệu ứng phụ phẩm công nghiệp. Điều này giải thích tại sao giá hàng công nghiệp của Trung Quốc rất rẻ. Đây là yếu tố then chốt khi phân tích khả năng dịch chuyển sản xuất toàn cầu, di chuyển các nguồn vốn giữa Trung Quốc và Việt Nam, đặc biệt hữu ích đối với các nghiên cứu về chuỗi cung ứng, công nghiệp hóa và chính sách phát triển kinh tế.